Wynalazek dotyczy przekladni hydraulicz¬ nej, w której kolo lopatkowe turbany moze byc sprzegniete z kierownica, umozliwiajac prace przekladni jako sprzegla, lub po rozprzegnieciu kola lopatkowego turbiny z kolem kierownicy — jako przekladni hydraulicznej.Tego rodzaju przekladnie hydrauliczne sa sto¬ sowane w pojazdach mechanicznych i wykazuja wady, polegajace na tym, ze zmiana napedu hydraulicznego na naped sprzeglowy nastepuje w nieipozadanym momencie.Najczesciej zmiany takie wystepuja w warun¬ kach jazdy równomiernej, kiedy wlasnie sa naj^ mniej pozadane.Aby temu zapobiec, w przekladna wedlug wy¬ nalazku zastosowano wylaczanie urzadzenia do samoczynnego przelaczania z przekladni na sprzeglo i, odwrotnie, dzialajacego na zasadzie Bil odsrodkowych. Zaleta przekladni wedlug wynalazku jest to, ze samoczynne wylaczanie, spowodowane dzialaniem sil odsrodkowych, moze byc w razie potrzeby wylaczone przez kierowce. Poniewaz jest to konieczne, gdy sil¬ nikowi napedzajacemu dostarcza sie w oefcu osiagniecia wiekszego przyspieszenia nadwyzke paliwa, przewidziano przerywanie wylaczania w zaleznosci od wielkosci dawki paliwa i polo¬ zenia dzwigni gazu.Dzwignia gazu przerywa wylaczanie przekla¬ dni hydraulicznej wtedy, kiedy liczba obrotów przekracza liczbe obrotów okreslona dla naj¬ czesciej stosowanej dawki paliwa.Moga zaistniec takie warunki pracy przekla¬ dni ze jest celowe regulowanie dzialania sily odsrodkowej za pomoca dzwigni gazu albo in¬ nego urzadzenia sterujacego. W znanych roz* wiazaniach przekladni hydraulicznych jest sto¬ sowane specjalne sterowanie reczne, gdy w prze¬ kladni hydraulicznej wedlug wynalazku dzia¬ lanie sily odsrodkowej reguluje sie tylko za po¬ moca dzwigni gazu. Daje to powazne ulatwie¬ nie pracy kierowcy.W przypadku ciezkich warunków terenowych reczny przelacznik pradu pozwala kierowcy na przesuniecie momentu wylaczania przekladni z jednego stanu w drugi.* Na rysunku przedstawiono tematycznie przekrój pionowy hydraulicznej przekladni we¬ dlug wynalazku. Przesuwne czesci przekladni sa pokazane w ich srodkowym polozeniu.Przekladnia hydrauliczna jest umieszczona w oslonie 1, do której wchodzi wal napedowy 2, obracajacy sie w lozysku 3. Na wale tym umo¬ cowana jest tarcza 4, do której przymocowane sa lopatki kola pompy 5. Znajdujace sie obok kolo turbiny 6 jest osadzone za pomoca tarczy na wale napedzanym 8, ulozyskowanym w lo¬ zysku 9 w obudowie. Wal (8) jest przewiercony wzdluz. Wewnatrz waJm przesuwa sie drazek 10.Drazek 10 w czesci lewej posiada ramiona U, przechodzace przez otwory w wale 8, 'które wchodza w rowki okragle, wykonane wewnatrz pierscienia 12. Pierscien ten posiada na obydwu afcronach kly 14 i 15. Naprzeciw klów 14 znaj¬ duja sie umocowane w tarczy 7 kola turbiny 6 kly 16, podczas gdy naprzeciw klów 15 znajduja COC kly 17, umocowane obrotowo w obudowie i za pomoca pierscienia 18- Miedzy pierscieniem 18 a obudowa 1 znajduja sie krazki wolnego kola 20. Natomiast miedzy tym samym piers¬ cieniem a zaklinowana na wale 8 tarcza 21, znajduja sie krazki wolnego kola 19. Wolne kolo 19 zakleszcza sie przy odwrotnym kierunku obrotów nit kierunek zakleszczania aie wolnego kola 20. Pierscien 12 jest tak ulozyskowany w pierscieniu 22, ze moze sie wzgledem niego przesuwac osiowo, ale nie moze sie wzgledem niego obracac. Do pierscienia 22 przymocowa¬ ne sa sprezyny plaskie 23, które dociskaja za¬ konczenie 24 pierscienia 12 ustawiajac go zawsze w jednym z Jego krancowych polozen. Piers¬ cien 22 ustala polozenie kól pompy 5, kola tur¬ biny 6 i kierownicy 26. Wal 8 w prawej swej czesci jest zaopatrzony w wyciecja, w których moga sie przesuwac osiowo podwójne kciuki 29 prazka 10. Miedzy te dwa kciuki 29 wchodzi dzwignia 30, osadzona na przegubie 31, umoco¬ wanym na wale 8 Dzwignia 30 za pomoca dzwigni posredniej 32 daiaia na dzwignie 33, która jest umoczona aa przegubie J6, umocowanym na wale 8. Polo* zenie dzwigni 33 j«t ustalone przez iprezyne 35, przymocowana do pierscieni* przesuwnego 36, zaklinowanego na wale 8, Zespól czesci °d 29 do 35 jest jednym z trzech inalotieznycb zespolów, rozmieszczonych wzgle¬ dem siebie na wale 8 o 120°. Drazek 10 jest laopatriony w trzy ramiona, % których jedno 37 uwidoczniono na muntau. Ramiona te prwwu- iWJa aie w wydeciach walu 9. Na ramionach 37 osadzony jest pierscien 38.Na nieruchomej osi 39 umocowana jest dzwignia 40 gazu, regulujaca doplyw mieszanki do silnika, napedzajacego wal 2. Do dzwigni gazu przymocowane sa cewka elektryczne 41 i 42f w letórych przesuwa sie miedzy ogranicznikami 43 i 44 rdzen 45. Powyzej cewek do dzwigni 40 przymocowane jest cieglo 46. Koniec dzwigni 4$, osadzonej na osi 47, zamocowanej na ramie¬ niu stalym 57, jest wpuszczony w rowek piers¬ cieniowy przesuwnego piersoienda 36. Na dzwi¬ gni tej zamocowane sa cewki elektryczne 50 i 49, w których przesuwa sie miedzy ogranicze¬ niami 52 i 53 rdzen 91, Dzwignia 48 jest zaopa¬ trzona w prowadnice 54 i 55, w których prze¬ suwaja sie garby ciegiel 46 i 56. Wysieg ciegla 56 moze byc regulowany osiowo za pomoca sruby 58, która pokrecana za pomoca korby zmienia swe polozenie wzgledem stalego ramie¬ nia 37.Cewki 41, 42, 49 i 50 sa polaczone z jednym biegunem baterii 60 przewodem 59, dalej po¬ przez przelacznik 62, zaleznie od jego polozenia, albo z przewodem 63, prowadzacym do cewek 42 i 49, lub przez przewód 64 z cewkami 41 i 50.Gdy przelacznik 62 znajduje sie w pozycji, przedstawionej na rysunku, cewki 42 i 49 sa zasilane pradem, plynacym z baterii 60. Rdze¬ nie 45 i 51 przyjmuja polozenie jak na rysunku, a ograniczenia 43 i 53 opieraja sie o cewki 41 i 50. Gdy dzwignia gazu 40 wychyli sie z polo¬ zenia I do polozenia II rdzen 45 oprze sie o pier¬ scien 38.Cierto 56 zostaje zakleszczone rdzeniem 51 i kciukiem prowadnicy slizgowej W dzwigni 48.Cieglo 46 zostaje zwolnione. Konce ciegiel 46 i 56 posiadaja garby, tak ze moga byc latwo unieruchamiane w prowadnicach slizgowych, ale nie zakleszczaja m przy niewielkich wychy¬ leniach dzwigni 48.Jezeli pod wplywem nacisku na dzwignie ga¬ zu 40 (pozycja II) wal 2 silnika napedowego zacznie sie obracac, a razem z nim kolo pompy 5, wtedy powstanie obieg cieczy, co spowo#ujfe obrót lopatek turbiny 6 i walu 8. Gdy wielJco$$ obrotów walu 8 bedzie mala, dzwignia ruchoma 30 bedzie utrzymywana przez sprezyne 35 w po¬ zycji, przedstawionej na rysunku i drazek; 10 bedzie przesuniety w wale 8 w prawo. Piers¬ cien 12 bedzie za pomoca ramienia U przesu¬ niety w prawo i ustalony w koncowym prawym polozeniu za pomoca plaskiej sprezyny 23. Kly 13 i 17 zazebia sie i polacza kolo lopatkowe 26 z pierscieniem 18. (Pierscien ten zostanie za- kleszczony za posrednictwem wolnego kola 20 o nieruchoma obudowe 1. W ten sposób zlozona — 2 —z kól lopatkowych 56 i 26 przekladnia hydrau¬ liczna pracuje jako przetwornica momentu.Kolo turbiny 6 obraca sie wolniej od kola pompy 5, wskutek czego wal 8 posiada mniejsza liczbe obrotów od walu 2.Jezeli wal napedzany 8 zacznie sie predzej obracac od walu napedzajacego 2, wtedy wolne kolo 19 zakleszczy sie, a wolne kolo 20 nie za¬ kleszczone umozliwi obrót pierscienia 18 wzgle¬ dem obudowy 1.Pierscien 22 zostanie zabrany za pomoca pier¬ scienia 12 przez wal 8 i bedzie sie z nim razem obracac. W ten sposób dotychczasowe przenie¬ sienie napedu przez przekladnie hydrauliczna zostanie wylaczone i zamienione na sprzeglo stale.Przy spadku liczby obrotów walu napedzane¬ go 8 wzgledem liczby obrotów walu 2 albo przy ponownym wzroscie obrotów walu 2 wzgledem walu 8, wystapi zmiana w kierunku odwrot¬ nym. Wtedy przekladnia hydrauliczna przej¬ dzie z napedu sprzeglowego znowu samoczynnie w naped hydrauliczny.Przy zwiekszajacej sie liczbie obrotów walu 8 dzwignia 30 pod wplywem sily odsrodkowej od¬ chyli sie na zewnatrz przezwyciezajac naciag Sprezyny 35 i przesunie drazek 10 oraz polaczony z nim pierscien 12 tak, ze kly 15 i 17 rozlacza fltie. Pierscien 12 przesunie sie w lewe graniczne polozenie, a kly 14 i 16 zazebia sie, co spowo¬ duje bezposrednie sprzegniecie kola lopatkowe¬ go kierownicy 26 z kolem lopatkowym turbiny 6 i przekladnia hydrauliczna bedzie pracowac tylko jako sprzeglo. Od pewnej okreslonej licz¬ by obrotów walu 8, która moze sie zmieniac w zaleznosci od naciagu sprezyny 35, nie naste¬ puje samoczynna zmiana z przeniesienia napedu za pomoca sprzegla na przeniesienie przez prze¬ kladnie hydrauliczna. Dzwignia gazu 40 moze byc przy tym ustawiona w jej srodkowym po¬ lozeniu II, w którym silnik napedzajacy otrzy¬ muje pelna dawke mieszanki.Jezeli dzwignia gazu 40 zostaje przesunieta dalej az do polozenia III, dawka mieszanki zo¬ staje albo utrzymana na tym samym poziomie, albo silnik otrzyma nadwyzke mieszanki, powo¬ dujaca wzrost mocy, ale przy mniejszej spraw¬ nosci Przy ruchu z polozenia II do III dzwi¬ gnia gazu 40 przesunie pierscien 38 w prawo i przez to drazek przesuwny 10 zostaje, pomimo dzialania sily odsrodkowej na dzwignie 30, prze¬ suniety w prawo. W ten sposób zostaja rozla¬ czone kly 14 i 16, a kly 15, 17 zazebia sie. Bez¬ posrednie polaczenie miedzy kolem lopatkowym turbiny 6 i kierownicy 26 zostaje przerwane.Uklad moze pracowac znowu w zaleznosci od stosunku obrotów walu 2 do 8 jako sprzeglo albo jako przekladnia hydrauliczna.Jezeli po zapuszczaniu silnika zostaje zwiek¬ szony doplyw mieszanki, przez nacisk dzwigni gazu 40 wlaczy sie natychmiast przekladnia hydrauliczna w zaleznosci od stosunku liczby obrotów jako naped hydrauliczny albo jako naped za pomoca sprzegla hydraulicznego. Po osiagnieciu z góry zalozonej szybkosci przekla¬ dnia pracuje ostatecznie jako naped sprzeglowy.Dopiero kiedy dzwignia gazu przejdzie przez pozycje II do pozycji III, moze nastapic przy tej podwyzszonej szybkosci znowu samoczynna zmiana napedu sprzegajacego* W ten sposób unika sie niepozadanej samoczynnej zmiany miedzy obydwoma rodzajami napedów w do¬ brych warunkach terenowych na wiekszej szyb¬ kosci.Wylaczanie samoczynnej zmiany dzialania sprzegajacego przekladni hydraulicznej mozna takze uzyskac niezaleznie od liczby obrotów napedzanego walu, a wiec i od szybkosci jazdy.Jezeli przelacznik 62 zostanie przelaczony, be¬ da wzbudzone przez prad, plynacy przewodem 64, cewki 41 i 50. W wyniku tego zostana prze¬ suniete rdzenie 45 i 51 tak; ze ograniczniki 44 i 52 opora sie o cewki 42 i 49. Pierscien 38 nie bedzie teraz zalezny od ruchu dzwigni gazu, przesuwanej z pozycji II do III. Poniewaz cieglo 46 zostaje zakleszczone w prowadnicy slizgowej 55 a cieglo 56 jest zwolnione, dzwignia 48 nie jest juz zalezna od polozenia sruby 58, ale od ruchów dzwigni gazu 40. Pierscien prze¬ suwny 36 zostaje przesuniety w lewo. Przez przesuw pierscienia 36 w lewo zostanie mocniej naciagnieta sprezyna 35, tak ze drazek przesu¬ wny 10 bedzie mógl byc przesuniety w lewo do¬ piero przy wiekszej niz poprzednio sile odsrod¬ kowej dzwigni 30, a wiec przy wiekszych obro¬ tach. Poniewaz to przesuniecie momentu samo¬ czynnego przelaczania napedu zalezy w mniej¬ szym stopniu od liczby obrotów walu 8, a prze¬ de wszystkim od polozenia dzwigni gazu 40, wylaczanie jest zalezne od wielkosci dawki mieszanki, czyli od liczby obrotów silnika na¬ pedzajacego. Taka praca urzadzenia jest ko¬ rzystna przy pokonywaniu pochylych odcinków drogi.Urzadzenie do przelaczania przekladni hydrau¬ licznej moze byc polaczone zamiast z dzwignia gazu równiez z jakims innym ukladem steruja¬ cym, np. z dzwignia hamulcowa.Przy klach 14 i 16 ewentualnie 15 i 17 jest celowe zastosowanie znanego urzadzenia syn¬ chronizujacego, które umozliwi zazebienie klów ze soba dopiero wtedy, kiedy obydwie czesci — 3 -zazebiajace sie boda obracaly sie z jednakowa szybkoscia obwodowa. PL