Wynalazek dotyczy przeniesienia mo¬ cy za pomoca hydraulicznej} przekladni i mechaniczne1) przekladni zmiennej, w którym kolo turbinowe przekladni w ce¬ lu przerwania krazenia strumienia, prze¬ noszacego moc przy zachowaniu mocy na¬ pedowej, «daje sie wysuwac z obiegu hy¬ draulicznego i w którym z kolem turbi¬ nowym jest polaczony zespól lopatek dla ruchu wstecz, wsuwany w obieig podczas wylaczenia kola turbinowego.Przez zastosowanie kola turbinowego, dajacego sie wysuwac, upraszcza sie zna¬ cznie wlaczanie biegów mechanicznej przekladni zmiennej i unika sie koniecz¬ nego przy tym oprózniania z cieczy kra¬ zenia, albo potrzeby zastosowania osob¬ nego sprzegla ciernego. Cza® laczenia jest jednak uwarunkowany stosunkowo powolnym spadkiem ilosci obrotów kola turbinowego, wylaczonego z krazenia, i jest dla wielu celów zbyt duzy. W celu osiagniecia skrócenia czasu laczenia do mozliwie malych wartosci, wymaganych w przeniesieniu mocy w wozach silnikowych na szynach i w innych pojazdach, mozna zastosowac osobne narzady hamujace ko¬ lo turbinowe; sa one jednak nieporeczne, drogie i zajmuja wiele miejsca. Szczegól¬ nie wystepuja wymieniione ujemne strp:ny w iych rodzajach budowy przekladni, w Iktórych przy przelaczeniu na inny bieg musi byc wlaczona wieksza liczba sprze¬ giel lacznych, W celu unikniecia tych niekorzystnych cech, laczy sie wedlug wynailazlku z ko- l$m turbinowymi zespól lopatek, dajacy sje wsuwac w obieg, wtedy gdy kolo tur¬ binowe jest wylaczone, i który 'daje na¬ ped wstecz z malym momentem obroto¬ wym. Wskutek tego wstecznego momen¬ tu obrdtu, powstajacego natychmiast po wylaczeniu lub podczas wylaczania z obiegu kola turbinowego, zostaja ono szyibkp opóznione do liczby obrotów, od¬ powiadajacej wlaczaniu sprzegiel lacznych w przekladni zmiennej, tak ze otrzymuje sie bardzo krótkie czasy laczenia. Uklad wedlug wynalazku daje jeszcze te korzysc w przekladniach ze sprzeglami lacznymi, wymagajacymi najmowania odpowiednich polówek 'sprzegiel przy wlaczaniu pod¬ czas wyprzedzania w oznaczonym kierun¬ ku np. w zamiennych sprzeglach klowych ze scietymi klami, ze takze w stanie spo¬ czynku pojazdu przy puszczeniu w'ruch silnika i przy wylaczonym kole turbino¬ wym przez obrót wstecz kola turbinowe¬ go wymienione sprzegla laczne bez oso1 nych narzadów sie wlaczaja, podczas gdy inaczej potrzdbne sa do tego dodatkowe narzady./ W ogólnosci zespól lopatek do ruchu wstecz w przekladni hydraulicznej sluzy do tego, aby wywierac moment obrotu wstecz na odbiornik mocy, np. pojazd.W ten sposób ma byc stworzone dla po¬ jazdu dodatkowe urzadzenie hamulcowe albo naped wstecz. Jednak zespól lopa¬ tek, zastosowany w takich urzadzeniach, nie nadawalby sie do uproszczenia i przy¬ spieszenia przebiegu laczenia w przeklad- niiach zmiennych wymienionego rodzaju, gjdyz z powodu wielkiego wstecznego mo¬ mentu obrotu powstawalyby przy lacze¬ niu w przekladni zmiennej uderzenia, a zauwazenie chwili wlaczenia sprzegiel lacznych byloby niepewne.Wynalazek jednak przez zastosowanie zespolu lopatek do ruchu wstecz z ma¬ lym momentem ofyrotu osiaga pewne, szybkie i /bez uderzen wlaczanie sprzegiel lacznych.W szczególnosci kolo turbinowe i rdzen przekladni hydraulicznej nalezy tak wy¬ konac, azeby Ikólo turbinowe przy wyla¬ czaniu wsuwalo sie do czesci rdzeniowej, a zespól lopatek do ruchu wstecz byl umieszczony na zewnatrz kola turbino¬ wego.Azeby zespól lopatek do ruchu wstecz w normalnym ruchu, a wiec podczas wla¬ czenia kola turbinowego w obieg nie po¬ wodowal znaczniejszych strat, zastosowa¬ no czesc pierscieniowa polaczona z kolem turbinowym wspólobrotowo, zaslaniajaca zespól lopatek do ruchu wstecz przy wsu¬ nietym w obieg kole turbinowym, tak ze przez te lopatki nie odbywa sie przeplyw cieczy.Przesuwanie kola turbinowego moze byc szczególnie latwo, szybko i pewnie uskuteczniane, jezeli wedlug wynalazku zastosuje sie do tego celu rozrzad za po¬ moca czynnika cisnacego, przy którym na¬ rzad uruchomiajacy, polaczony z kolem turbinowym, jest samoczynnie doprowa¬ dzany do narzadu rozrzadczego.Dobrze jest równiez wykonac ponadto lopatki kierownicze przekladni hydrauli¬ cznej przestawnie. Tym sposobem mozna w zwiazku z przelaczaniem na jedno lub drugie kolo lopatkowe nadac lopatkom kierowniczym najkorzystniejsze polozenie dla danego wienca, w celu uzyskania w kazdym przypadku mozliwie dobrego stopnia sprawnosci. \ Na rysunkach podano schematycznie przyklady wykonania wynalazku. Na fig. 1 przedstawiono przekrój wzdluz osi przez przekladnie hydrauliczna wedlug wynalaz¬ ku, na fig. 2 — przekrój przez zespoly lo- — 2 -patek kdla pompowego i kola turbinowe¬ go wzdluz linM A—B na fig. 1. Fig, 3 przed¬ stawila taki saim przekrój wzdluz osi, jak na fig. 1, przy czym jednak rozmaite cze¬ sci zajmiuja inne polozenie. Fig. 4 przed¬ stawia przekrój wzdluz osi przez prze¬ kladnie hydrauliczna, przy czym zespól lopatek do obrotu w kierunku wstecznym dziala z mniejszym momentem obrotu.Na fiig. 5 pokazano przekrój zespolu lo¬ patek kola pompoweigo i kola turbinowe¬ go wedlug linii A—A na fig. 4.Na fig. 1 oznacza: / wal pierwotny, 2 wal wtórny, 3 kolo zebate napedzajace wal pierwotny, 4 kolo pompowe, 5 kolo turbinowe, 6 jedna, a 7 druga polowe ka¬ dluba przekladni, 8 lopatki kierownicze, 9 rdzen przekladni, 10 czesc piasty przy¬ legajacej do czesci okrywy 7. Liczba 11 oznacza zabierak z zazebieniem 12, umo¬ cowany na wale 2, które zazebia sie z za¬ zebieniem 13 na obwodzie cylindra 14, który jest polaczony tarcza 15 z wiencem kola turbinowego 5. Liczba 16 oznacza tarcze, polaczona z zabierakiem 11, do której przylega czesc pierscieniowa 17.Liczba 18 oznacza powierzchnie uszczel¬ niajace pomiedzy 'tarczami 15 i 16. Licz¬ ba 19 oznacza lozysko, za pomoca które¬ go wal 1 jest ulozyslkowany w czesci 6 kadluba.Cylinder-14 jest umieszczony przesuw¬ nie, ale nieobrotbwo na wale 2- Wewnatrz niego znajduje sie tlok 21, polaczony na stale za pomoca pierscienia 20 z walem 2.Liczba 22 oznacza uszczelnienie. Wieniec kola turbinowego 5 posiada z jednej strony lopatki 23 dla ruchu w przód, a z drugiej strony lopatki 24 dla ruchu wstecz. Licz¬ ba 25 oznacza lopatki kola pompowego 4.W wale 2 jest umieszczona tuleja 26, posiadajaca otwory rozrzadcze 27 i 28.Liczby 29 i 30 oznaczaja wreby na wale 2.W otworze tulei 26 jest umieszczony prze¬ suwnie suwak rozrzadczy 31, posiadajacy otwory rozrzadcze 32. Ze scianka 33 su¬ waka rozrzafdczego 31 jest polaczony zde¬ rzak 34, umieszczony na jego prawym koncu.Tuleja 26 jest polaczona cylindrem 14 za pomoca sworznia. Liczba 36 oznacza wodziki, umieszczone na sworzniu 35 i prowadzone we wrebach 30. Liczba 37 oznacza otwory w czesci 7 kadluba.W wydrazeniu walu 1 jest prowadzo¬ ny kadlub rozrzadczy 41, posiadajacy dwa doprowadzenia 42 i 43 dla czynnika cisna¬ cego, np. oleju pod cisnieniem, oraz otwo¬ ry odwietrzajace 44. Kadlub 41 jest na le¬ wym koncu zamkniety nasuwka 45, po¬ siadajaca otwory 46, polozone naprzeciw przewodu 42, prowadzace do wewnetrznej przestrzeni 47 nasuwki. W kadlubie 41 i w nasuwce 45 jest przesuwnie umiesz¬ czony suwak rozrzadczy 31, poruszany dzwignia 48. Dzwignia 48 moze 'byc tez poruszana urzadzeniem dzialajacym pr^y zastosowaniu czynnika cisnacego. 49 ozna* cza sprezyne naciagowa, przyciagajaca w prawo dzwignie 48. W suwaku 31 znaj¬ duja sie otwory rozrzadcze 51. Liczba 52 oznacza zgrubienie na suwaku 31. Do nie¬ go przylega suwak 53, wodzony w kadlu¬ bie 41.Na fig. 2 oznaczaja: 23 — lopatki' kola turbinowego 5 dla kierunku obrotu w przód, 24 — lopatki dla .kierunku obrotu w tyl, 25 — lopatki kola pompowego 4.Na fig. 3 zastosowano te same ozna¬ czenia, jak na fig. 1 i 2.Na fig. 1 przedstawiono przekladnie hydrauliczna przy ruchu z kierunkiem obrotów w przód; kolo turbinowe 5 znaj¬ duje sie w swoim prawym polozeniu kon' cowym, przy którym hydrauliczne kraze¬ nie odbywa sie w kierunku od kola /pom¬ powego 4 poprzez lopatki 23 i lopatki kierownicze 8. Dzwignia 48 znajduje sie przy tym w polozeniu wskazanym na fig. 1, — 3 —a suwak rozrzadczy w prawym polozeniu koncowym, pokazanym równiez na fig. 1.Z przewodu 42 dostaje sie olej pod ci¬ snieniem przez otwory 46 do przestrzeni 47, a przez otwory 51 i wnetrze suwaka rozrzadczego 31, wreby 32, otwory 28, wreby 30 do przestrzeni cylindra 14 na prawo od tloka 21. Cylinder 14 tym'spo¬ sobem jest przytrzymywany w prawym koncowym polozeniu, tak ze kolo turbi¬ nowe 5 zaijmu/je równiez prawe polozenie koncowe.Gdy dzwignia 48 zostanie wychylona z pokazanego polozenia w kierunku strzalki C, przesuwa sie suwak rozrzad- czy w lewo. Scianka 33 przeslania na¬ przód mniej lub wiecej otwory 28. Po od¬ byciu pewnej drogi lewa krawedz scian¬ ki 33 stanie przy lewej krawedzi otwo¬ rów 28 tulei 26, podczas gdy prawa kra¬ wedz zgrabienia 50 wlasnie odsloni pra¬ wa krawedz otworów 27 tulei 26. To po¬ lozenie suwaka rozrzadczego 31 odpo¬ wiada chwili, gdy zaczyna sie doprowa¬ dzanie cisnienia do przestrzeni na lewo od tloka 21.Gdy dzwignie 48 wychyli sie nieco da- lej, tak ze powstanie wolna szczelina przy prawej krawedzi zgrubienia 50 suwaka rozrzadczego 31, moze przez nia dostawac sie olej pod cisnieniem poprzez otwór 27 i wrab 29 pod lewa powierzchnia tloka 21. Równoczesnie przestrzen na prawo od tloka 21 jest polaczona poprzez wreby 30 i otwory 28 z czescia wydrazenia walu 2, polozona na prawo od scianki 33, a tym samym z odwietrzaniem. Pod dzialaniem cisnienia, doprowadzonego do przestrzeni na lewo od tloka 21, posuwa sie cylinder 14 w lewo. Wskutek tego polaczona z cy¬ lindrem, 14 tuleja. 26 jest zabierana i pro¬ wadzona za suwakiem rozrzadczym 31.W ten sposób dostaje tsie ona w poloze¬ nie, w którym prawa krawedz zgrubie¬ nia 50 suwaka 31 styka sie z prawa kra¬ wedzia otworów 27, tak ze ustaje znowu doplyw oleju pod cisnieniem do przestrze¬ ni na lewo od tloka 21 w cyliiidrze 14 i cylinder 14 nie porusza sie dalej. W ten sposób przy ruchu, nadanym dzwignia 48, doprowadza sie cylinder 14 z tuleja 26 zawsze do nowego polozenia suwaka roz¬ rzadczego 31.Jezeli przez przewód 43 z nie poka¬ zanego, na rysunku urzadzenia rozrzad¬ czego doprowadza sie olej pod cisnieniem do przestrzeni na prawo od suwaka 53, przesuwa sie on w lewo w polozenie po¬ kazane w czesci górnej na fig. 3 i zabiera z soba zgrubieniem 52 odpowiednio w le¬ wo suwak rozrzadczy 31. Suwak rozrzad¬ czy 31 jalk i cylinder 14, a tym samym i kolo turbinowe 5, dostaja sie równiez w polozenie pokazane w czesci górnej na fig. 3. W tym polozeniu zarówno lopat¬ ki 23, jak tez i lopatki 24, sa w czesci za¬ silane, tak ze dzialanie obu zasilan rów¬ nowazy sie, a wiec kolo turbinowe nie obraca sie ani w przód aatf w tyl, albo jest wywierany maly moment obrotu w kie¬ runku wstecznym na kolo turbinowe.Mozna wiec przerwac doprowadzanie mocy na wal 2 albo tez wal 2 moze byc napedzany w tyl, albo opózniany, tak z& polaczone z walem 2 polowy sprzegiel klowych moga byc wlaczone wskutek osiagniecia równej liczby obrotów. Po zamknieciu cisnienia, doprowadzonego przewodem 43, narzad rozrzadczy 31 prze¬ suwa, sie znowu pod dzialaniem sprezy¬ ny 49 w swoje prawe polozenie koncowe, pokazane na fig. 1, a wskutek tego cylin¬ der 14 i kolo turbinowe 5 dostaja sie zno¬ wu w prawe polozenie koncowe, w któ¬ rym lopatki do ruchu w przód 23 kola turbinowego sa zupelnie wsuniete do obiegu hydraulicznego.Gdy dzwignia 48 zostanie wychylona tak, ze suwak rozrzadczy 31 dostanie sie w, lewe polozenie koncowe, pokazane w — 4 —dolnej czesci fig. 3f przesuwa sie cylinder 14, a z nim kolo turbinowe 5 w poloze¬ nie polkazane równiez na tej figurze, w którymi lopatki 24 kola turbinowego sa wsuniete w obieg i tym samym wywoluje sie naped wsteczny walu 2. W tym polo¬ zeniu moze wiec od walu 1 byc napedza¬ ny wstecz wal 2, a tym saimym i pojazd.Na fig. 4 oznaczaja: 101 wal pierwot¬ ny, 102 wal wtórny przekladni hydrauj licznej, 103 lozysko, za pomoca którego wal wtórny 102 jest ulozyskowany w wa¬ le pierwotnym 101. Liczba 104 oznacza kolo pompowe, 105 kolo turbinowe, 106 jedna, a 107 druga czesc kadluba prze¬ kladni hydraulicznej. Liczba 108 oznacza lopatki kierownicze, 109 jadro przeklad¬ ni, 110 czesc cylindryczna przylegajaca do czesci 107 kadluba. Liczba 111 oznacza zabierak, umieszczony na wale 102 z za¬ zebieniem 112, które zazebia *sie z zaze¬ bieniem 113 na zewnetrznej stronie cy¬ lindra 114, polaczonego poprzez tarcze 115 z wiencem kola turbinowego 105.Liczba 116 oznacza tarcze, umieszczona na stale na wale 102, posiadajaca na swo¬ jej zewnetrznej czesci plaszczyzne uszczel¬ niajaca 117, do której moze przylgnac pla¬ szczyzna uszczelnialjaca na tarczy 115.Liczba 119 oznacza lozysko, którym wal 101 jest podparty w kadlubie 106.Cylinder 114 jest przesuwnie ale nie- obrotowo osadzony na wale 102. Wew¬ natrz niego znajduje sie tlok 121, pola¬ czony z walem 102. Na lewo od tloka 121 uchodza otwory 122 do lewej przestrzeni cylindra, na prawo od tloka 121 — otwo¬ ry 123 do prawej przestrzeni cylindra.Wal 102 posiada w lewej swojej czesci wydrazenie podluzne 124, w którym jest umocowana rura 125. Do przestrzeni pier¬ scieniowe} 126 pomiedzy wydrazeniem 124 i rura 125 uchodza otwory 122. Otwory 123 uchodza do wnetrza rury 125. W tar¬ czy 115 kola turbinowego 105 znajduja sie otwory 127, przez które moze sie przedo¬ stawac ciecz przy przesunieciu kola tur¬ binowego.Przewodem 140, jak równiez przez wne¬ trze rury 125 z nie pokazanego' na rysun¬ ku urzadzenia rozrzadczego, które moze byc dowolnego znanego rodzaju i dowol¬ nie moze byc uruchomiane przez kierow¬ ce albo przez urzadzenie regulujace, do¬ prowadza sie na zmiane czynnik cisnacy do cylindra 114 urzadzenia przesuwajace¬ go kolo turbinowe 105. Liczba 131 ozna¬ cza wieniec lopatkowy, polaczony z ko¬ lem turbinowym. Kierunek i ksztalt lopa¬ tek tego wienca jest taki, ze przez nie, po wprowadzeniu ich do hydraulicznego obiegu przekladni, (jest wywierany stosun¬ kowo nieznaczny wsteczny moment obro¬ tu na kolo turbinowe 105. Na fig. 5 po¬ kazano schematycznie w przekroju przez przekladnie podlug linii A—A lopatki ko¬ la pompowego 104, kola turbinowego 105 i wienca do ruchu wstecznego 131. Prze¬ wód 140 uchodzi do pierscienia, umiesz¬ czonego na wale 102, posiadajacego wpu- stke pierscieniowa 146. Liczba 147 ozna¬ cza otwory w kierunku promienia na wa¬ le 102, za pomoca których wpustka pier¬ scieniowa 146 laczy ;sie z przestrzenia pier¬ scieniowa 126. Wial pierwotny 101 jest na¬ pedzany kolem zebatym 142. W górnej czesci fig. 4 znajduje sie kolo turbinowe 105 w polozeniu wsunietym w krazenie, jest wiec polkazane podczas normalnego przenoszenia mocy. Zespól lopatek do ru¬ chu w tyl 131 znajduje sie przy tym we wrebie pierscieniowym 132 rdzenia 109 i obraca sie luzem z kolem turbino¬ wym 105.Podczas wysuwania kola turbinowego i tak samo w pokazanym polozeniu zu¬ pelnego wysuniecia do narzadu urucho¬ miajacego (cylindra 114) doprowadza sie przez wnetrze rury 125 i otwory 123 od nie pokazanego osobno urzadzenia roz- » -rzadczego olej pod cisniemieim do prze¬ strzeni cylindra 114 na prawo od tloka 121. W tym czasie nie dostaje sie olej pod cisnieniem do przestrzeni w lewo od tlo¬ ka 121 w cylindrze 114, poniewaz odnosny rozrzad narzadu uruchomiajacego laczy te przestrzen przez otwory 122, otwór pier¬ scieniowy 126, jak równiez przewód 140 z otaczajacym powietrzem.Jezeli kolo turbinowe 105 ma byc wy¬ laczone, laczy sie przestrzen cylindra 114 na prawo od tloka 121 poprzez otwory 123 i wnetrze rury 725 z otaczajacym po¬ wietrzem przy pomocy nie pokazanego oddzielnie urzadzenia rozrzadczego dla narzadu uruchomiajacego. Równoczesnie doprowadza sie cisnienie do przewodu 140, które przenosi sie przez przestrzen pierscieniowa 1.26 i otwory 122 do prze¬ strzeni cylindra 114 na lewo od tloka 121.Cylinder 114, a tym samym i kolo turbi¬ nowe 105, zostaja teraz przesuniete z po¬ kazanego polazenia w lewo, tak ze kolo turbinowe 105 znowu zostaje wsuniete do obiegu.Podczas ruchu wylaczania kola turbi¬ nowego 105 wprowadza sie równoczesnie w obieg zespól lopatek do ruchu w tyl 131, zamiast wienca lopatkowego do ru¬ chu w przód kola turbinowego 105. Wy¬ mieniony zespól lopatek dostaje sie przy wylaczonym kole turbinawym 105 w po¬ lozenie pokazane w dolnej czesci na fig. 4.Strumien cieczy wywiera za pomoca lo- v patek 131 na kolo turbinowe stosunkowo nieznaczny wsteczny moment obrotu.Jezeli w przekladni zmiennej, wspól¬ pracujacej z opisana przekladnia hydrau¬ liczna, ma byc uskutecznione wlaczenie, przesuwa sie kolo turbinowe 105 w po¬ lozenie wylaczone i wylacza odpowied¬ nie sprzeglo laczne luib sprzegla lacz¬ ne mechanicznej przekladni zmiennej.Wskutek wstecznego momentu obrotu, pochodzacego od lopatek 131, zmniejsza sie szybko liczba obrotów kola turbino¬ wego 105. Przy osiagnieciu Kczby obro¬ tów, odpowiadajacej kazdorazowemu sprzeglu lacznemu, nastepuje jego wlacze¬ nie. Gdy zostaly wlaczone wszystkie od¬ nosne sprzegla laczne w mechanicznej przekladni zmiennej, kolo turbinowe mo¬ ze z powrotem byc wsuniete do obiegu, tak ze przeniesienie mocy przez przeklad¬ nie hydrauliczna odbywa sie znowu w sposób normalny. Rozrzadzanie przebiegu wlaczania i wylaczania kola turbinowego moze byc wykonywane tak samo, jak prze¬ bieg laczenia w mechanicznej przekladni zmiennej za pomoca samoczynnego urza¬ dzenia regulujacego. PL