Udzielono patentu 21 marca 1952 r.Juz od dawna starano sie wykonac szachow¬ nice, umozliwiajaca rejestracje poszczególnych posuniec rozgrywanych partii, badz w sposób samoczynny, badz tez w inny sposób nie przeszkadzajacy graczom, przy czym reje¬ stracja winna byc niezawodna i scisla oraz umozliwiajaca w dowolnym czasie odtwarzanie granych partii. Dotychczas do pisemnej reje¬ stracji poszczególnych posuniec graczy stosowa¬ no oznaczenia poszczególnych pól za pomoca sy¬ stemu spólrzednych, poslugujac sie liczbami 1 — 8 i literami A — H. Ten rodzaj rejestracji jest pod wieloma wzgledami niedogodny ponie¬ waz oznaczenie pól i szeregów przeszkadza pod¬ czas pracy myslowej graczy, jak i przy zapisy¬ waniu posuniec. Oprócz tego gracz musial uwa¬ ge swoja skierowywac przede wszystkim na od¬ czytywanie rejestracji, co wplywalo ujemnie na jego samopoczucie.Istnieja równiez szachownice samoczynne, umozliwiajace rejestrowanie kazdego posunie¬ cia. Posluguje sie jednak w tym przypadku sy¬ stemem rejestracji za pomoca wspomnianych wyzej spólrzednych pól, wyrazonych liczbami i literami. Z tego powodu wszelkie dotychczaso¬ we samoczynne szachownice byly bardzo skom¬ plikowane, a przy tym nie ulatwialy bynajmniej reprodukcji rozgrywanych partii. Wskutek tego trzeba bylo te partie odtwarzac w znany spo¬ sób na szachownicy zwyklej. Jak juz wspom¬ niano, wynalazcy szachownic samoczynnych nie mogli pozbyc sie sugestii, ze notowanie wy¬ ników partii szachowej w jej poszczególnych posunieciach winno odbywac sie wedlug spól¬ rzednych pola wyjsciowego oraz pola, ha które dana figura miala byc przesunieta. Dazenie do takiego rozwiazania zagadnienia spowodowalo wszelkie niedogodnosci w konstrukcji szachow¬ nic samoczynnych, które byly zbyt skompliko¬ wane lub tez przeszkadzaly graczom w rozgry¬ waniu partii.Samoczynna szachownica wedlug wynalazkujest oparta na zupelnie nowej zasadzie. Stwier¬ dzono, iz jest rzecza zupelnie obojetna w jaki sposób* rejestruje sie poszczególne'," iJosuniecia graczy, o ile tylko ta rejestracja jest dokladna i trwala oraz umozliwia w sposób prosty odtwo¬ rzenie rozgrywanych partii szachów.Mysl przewodnia wynalazku stanowi naste¬ pujace rozwazanie. Kazde pole szachownicy jest zaopatrzone w otwór lub tez w inny narzad, umozliwiajacy rejestracje, przez który to otwór mozna przy kazdym posunieciu uskutecznic pod kazdym polem szachownicy rejestracje na ar¬ kuszu papieru, znajdujacym sie pod szachowni¬ ca. Arkusz ten jest przesuwany wzgledem pola szachownicy w ten sposób, ze przy kazdym po¬ sunieciu figury notuje sie na arkuszu rejestra¬ cyjnym tylko jeden znak rejestracyjny oraz ze rejestracje przeprowadza sie na wspomnianym arkuszu. Znaki wykonywane przy poszczegól- * nych posunieciach figur szachowych sa rozmie¬ szczone tak, iz nakrywaja sie wzajemnie, i to ani na polu opuszczanym przez figure, ani na polu, na które figura zostala przesuwana. Na¬ rzady do rejestracji znaków szachownicy we¬ dlug wynalazku mozna oczywiscie równiez za¬ stosowac przy innych grach, przy których na szachownicy stosuje sie wieksza lub mniejsza ilosc pól, niz przy szachownicy zwyklej, a rów¬ niez ewentualnie przy innych grach nie posia¬ dajacych normalnego rozkladu pól lub punk¬ tów do rejestrowania i odtwarzania partii.Szachownica wedlug wynalazku moze posia¬ dac kilka odmian. W dalszej czesci opisu zosta¬ na najpierw opisane najprostsze postacie wy¬ konania szachownicy, majace na wzgledzie wy¬ jasnienie jej dzialania.Na rysunku przedstawiono kilka przykladów wykonania szachownicy wedlug wynalazku, przy cz^rm fig. 1 przedstawia widok z góry sza¬ chownicy przy czesciowo usunietej oslonie; fig. 2 — podobny widok odmiany szachownicy; fig. 3 — widok z boku tej szachownicy; fig. 4 — podobny widok z drugiej strony i fig. 5 widok z góry szachownicy, której szeregi pól szacho¬ wych sa równolegle wzgledem jej boków; fig. 6 — widok z góry mechanizmu do przesu¬ wania arkusza rejestracyjnego; fig. 7 — prze¬ krój wzdluz linii VII — VII na fig. 6; fig. 8 — przekrój wzdluz linii VIII — VIII na fig. 6; fig. 9 — widok z góry mechanizmu odmiany sza¬ chownicy; fig. 10 — przekrój wzdluz linii X— X na fig. 9; fig. 11 — widok perspektywiczny otworu do olówka; fig. 12 — czesciowo w prze¬ kroju widok toczny olówka wedlug wynalazku; fig. 13 — widok z góry szachownicy zaopatrzo¬ nej w otwory na poszczególnych polach, a fig. 14 — widok z góry odmiany szachownicy, posia¬ dajacej otworki rozmieszczone wzdluz linii pro¬ stych przebiegajacych skosnie od jednego na¬ roznika na jednym koncu szeregu kwadratów pola szachownicy do drugiego naroznika prze¬ katnie przeciwleglego pola kwadratu, znajduja¬ cego sie na drugim koncu szeregu pól.Na fig. 1 uwidoczniono szachownice B, której pola zaopatrzone sa w odpowiednie otworki a sa rozmieszczone skosnie w stosunku do brze¬ gów szachownicy. Pod polem szachownicy jest osadzony przesuwnie równolegle do jednej pa¬ ry jej brzegów arkusz rejestracyjny C przesu¬ wany w jednym tylko kierunku, okreslonym zaznaczona strzalka. Kazdy gracz przy kazdym posunieciu figury notuje za pomoca olówka od¬ powiedni znak, np. punkt lub kreske na arku¬ szu przez otwór znajdujacy sie w danym polu szachownicy, przy czym notuje sie nie tylko przez otwór pola opuszczanego przez figure, lecz równiez i przez otwór pola, na które figu¬ re przesuwa sie. Najlepiej jezeli kazdy gracz posiada olówek o innej barwie. Po wykonaniu takich znaków przez obu graczy przesuwa sie arkusz recznie lub w inny sposób o taka dl-i- gosc, ze wykonane znaki znikaja z pod po¬ wierzchni szachownicy, po czyni wykonywa sie rejestracje nastepnych posuniec figur. W ten sposób powstaje na arkuszu rejestracyjnym dla kazdego pola szachownicy kolumna znaków re¬ jestracyjnych, a wiec dla calej szachownicy po¬ wstaje 64 takich kolumn równoleglych wzgle¬ dem siebie. Kierunek skosny pól szachownicy w stosunku do arkusza nalezy dobrac w ten spo¬ sób, aby rejestracje na polach lezacych jedno za drugim nie pokrywaly sie wzajemnie.Oczywiscie, nie mozna po wyjeciu arkusza z ramki szachownicy odtworzyc bez zadnych trudnosci przebieg partii, poniewaz nie uwidocz¬ niono na arkuszu w jakiej kolejnosci uskutecz¬ niano rejestracje i do jakich figur one naleza.Jezeli jednak arkusz rejestracyjny ponownie umiesci sie w ramce szachownicy i ustawi fi¬ gury w sposób normalny, wówczas przed figura, która ma wykonac drugie posuniecie, pojawi sie w okienku znak, a równoczesnie staje sie widocznym znak drugi w innym polu, na które ta figura ma byc przesunieta. Po przesunieciu arkusza pojawia sie znowu znak przed figura, która ma wykonac drugie posuniecie, przy czym równoczesnie znowu zjawia sie znak w polu, na które druga figura ma byc przesunieta. W ten sposób cala partie mozna odtworzyc w sposób prosty i zrozumialy. Szachownica wiec wedlug - 2 -wynalazku pozwala na kazdorazowe odtwarza¬ nie partii dawniej granych, przy czym w tym przypadku nie ma potrzeby przed kazdym po¬ sunieciem stwierdzac spólrzednych polozen po¬ czatkowych ani nowych polozen poszczególnych figur. Mimo to mozna przy takim odtwarzaniu rozegranych partii z latwoscia oznaczyc rów¬ niez wspomniane rzedne, np. w celu publikacji.Na fig. 1 przedstawiono najprostszy przyklad wykonania szachownicy wedlug wynalazku. Na innych figurach przedstawiono kilka odmian wykonania wynalazku z podaniem niektórych szczególów.Na fig. 2 — 4 uwidoczniono szachownice re¬ jestracyjna w postaci plaskiej skrzynki, zaopa¬ trzonej w zwykle kwadratowe pola szachowe, rozmieszczone równolegle do brzegów szachow¬ nicy. Arkusz rejestracyjny natomiast jest prze¬ suwany skosnie w stosunku do boków szachow- & niey i do brzegów skrzynki. W sciankach bocz¬ nych skrzynki szachownicy znajduja sie dwa otwory podluzne, które sa wzgledem siebie nie¬ co przesuniete i sluzace do przesuwania arkusza papieru C. Ponizej szachownicy B umieszczona jest plytka A do przesuwania arkusza C, któ¬ rej brzegi sa odgiete ku dolowi. Przy kazdym przesunieciu tej plytki mozna arkusz papieru C przesuwac recznie, skoki takich przesuniec jed¬ nak nie zawsze bywaja równe. Najlepiej jest przesuwac arkusz samoczynnie za pomoca urza¬ dzenia przedstawionego na fig. 2 — 4.Arkusz rejestracyjny C przesuwany jest mie¬ dzy dwoma krazkami 5, 1, osadzonymi prosto¬ padle do kierunku przesuwu arkusza. Jeden z tych krazków 5 jest osadzony w otworze 20 plytki szachownicy i ulozyskowany w odpowied¬ nich sprezynujacych lozyskach. Do tego krazka arkusz rejestracyjny dociskany jest wylacznie za pomoca krazka 1, znajdujacego sie pod kraz¬ kiem 5 i osadzonego na walku 2, przy czym krazek 1 jest osadzony przesuwnie prostopadle do kierunku przesuwu arkusza rejestracyjnego.Walek 2 wystaje po obu stronach skrzynki sza¬ chownicy przez dwa pionowe podluzne otwo¬ ry 3. Walek jest przyciskany sprezynami 4 prze¬ suwajacymi go ku górze, dzieki czemu krazek 1 naciska na krazek 5. Przy przesunieciu na dól walka 2, wbrew dzialaniu sprezyny 4, staje sie mozliwym wsuniecie arkusza rejestracyjnego miedzy krazki 5, 1 lub wysuwanie go z pomie¬ dzy tych krazków. Arkusz rejestracyjny mozna przesuwac przez obrót walka 2 za pomoca ra¬ mienia 8 i dzwigien 9, osadzonych sztywno na obu koncach innego walka 2', przy czym wspo¬ mniane dzwignie umieszczone sa dla kazdego gracza po obu przeciwleglych bokach skrzynki szachownicy. Walek ten posiada armie 9, które za pomoca zapadki 7 przekreca przy kazdym nacisnieciu dzwigni 9 kólko zapadkowe 6 osa¬ dzone sztywno na walku 2. Otwory na polach szachownicy, sluzace do notowania znaków, mu¬ sza posiadac takie wymiary, aby wykonywany znak nie byl dluzszy niz czesc Vs boku pola szachownicy.Inna odmiana szachownicy wedlug wynalaz¬ ku dotyczy specjalnego przypadku, gdy arkusz rejestracyjny pod wzgledem ksztaltu i wielko¬ sci odpowiada szachownicy, a wzgledny ruch szachownicy i arkusza odbywa sie jedynie w granicach poszczególnych pól, dzieki czemu znaki rejestracyjne tego samego pola szachowego znajduja sie w rozmaitych miejscach w plasz¬ czyznie o tej samej wielkosci, polozonej ponizej pola szachowego. W przypadku tym moze byc przesuwany arkusz rejestracyjny lub pole sza¬ chownicy, które w tym celu osadzone jest ru¬ chomo nad arkuszem rejestracyjnym.Taka odmiane szachownicy przedstawiono na fig.. 5. Arkusz rejestracyjny C jest w tym przy¬ padku przymocowany nieruchomo np. za po¬ moca zacisków do plytki podstawowej A o wy¬ miarach nieco wiekszych od arkusza C. Na plytce tej znajduje sie w srodku miedzy przeciw¬ leglymi bokami prowadnica 11, której wymia¬ ry odpowiadaja mniej wiecej jednemu polu sza¬ chowemu, i w której jest osadzony przesuwnie odpowiedni narzad 12 szachownicy B, umiesz¬ czonej nad plytka podstawowa A. Prowadni¬ ca 11 sklada sie np. z kilku równoleglych zlob¬ ków lub rowków 13, w których porusza sie na¬ rzad 12 w postaci np. guzika. Prowadnica moze posiadac równiez ksztalt grzebienia, przy czym narzad 12 posiada wówczas postac konika. Na¬ rzad 12 jest przesuwany wpierw wzdluz row¬ ka 13 lub odpowiedniego zeberka, powodujac przesuwanie szachownicy B tylko o tyle, aby zostaly przykryte uprzednio zanotowane znalli Po przesunieciu narzadu 12 do konca pierwsze¬ go rowka 13 przesuwa sie go badz recznie, badz za pomoca sprezyny do poczatku drugiego row¬ ka lub zeberka, po czym opisany ruch sie po¬ wtarza. W ten sposób powstaja na arkuszu re¬ jestracyjnym pod kazdym polem szachownicy odpowiednie znaki rejestracyjne na powierzchni o wielkosci odpowiadajacej powierzchni pola szachownicy. Ten roclzaj rejestracji jest szcze¬ gólnie korzystny ze wzgledu na zastosowanie jak najtanszych arkusizy rejestracyjnych wedlug wynalazku, poniewaz w tym, [przypadku moga -3 -one byc wykonane z papieru lub podobnego materialu.Na fig. 6 uwidoczniono dalsza odmiane sza¬ chownicy, przy czym w tym przypadku jest przesuwany arkusz rejestracyjny, a szachowni¬ ca jest nieruchoma. Fig. 7 i 8 przedstawiaja przekroje, wzdluz linii VII — VII i VIII — VIII na fig. 6. Szczególy urzadzenia do przesuwu arkusza rejestracyjnego uwidoczniono na fig. 9 i 10.Arkusz rejestracyjny napina sie na plytce A, osadzonej bezposrednio pod nieruchoma* sza¬ chownica B, przy czym plytka ta jest osadzona w stosunku do szachownicy przesuwnie w dwóch prostopadlych kierunkach, równoleglych do bo¬ ków szachownicy. Plytka A jest osadzona naj¬ lepiej w prowadnicy 26, posiadajacej dwa ra¬ miona wzgledem siebie prostopadle, z których jedno ramie 16a umieszczone jest w kierunku osiowym pod szachownica, drugie zas 16b na dnie skrzynki szachownicy i jest do niego pro¬ stopadle. Obydwa ramiona sa polaczone za po¬ moca pionowej plytki. Plytka A oparta na czte¬ rech krazkach 14, przesuwnych w kierunku pio¬ nowym za pomoca sprezyn 15, jest osadzona przesuwnie w kierunku osiowym na ramieniu 16a. Poniewaz plytka A po kazdym posunie¬ ciu figur szachowych zostaje przesunieta o okreslona dlugosc, przeto wytwarza sie pod kazdym polem szachownicy kolumna znaków rejestracyjnych. Plytke A mozna przerwac recznie lub mechanicznie za pomoca odpowied¬ niego urzadzenia przedstawionego na fig. 9 i 10.Dziala ono w sposób nastepujacy: Po przesunieciu plytki A w kierunku wska¬ zanym strzalka o pewien odcinek równy mniej wiecej bokowi jednego pola szachowego, zosta¬ je ona cofnieta recznie lub samoczynnie z po¬ wrotem w polozenie wyjsciowe. Równoczesnie nalezy jednak plytke te przesunac prostopadle do tego kierunku o okreslona dlugosc w celu wykonania rejestracji w drugiej kolumnie pod tym samym polem tak, aby one nie nakrywa¬ ly sie wzajemnie. Ruch ten w kierunku prosto¬ padlym do ruchu kolumn rejestracyjnych wy¬ konywa sie w ten sposób, ze widelki 16, na któ¬ rych umieszczona jest plytka A, przesuwa sie w kierunku strzalki y. Przesuniecie to odbywa sie samoczynnie, np; za pomoca urzadzenia przedstawionego na fig. 6 — 8. Ramie 16b wide¬ lek 16 jest zaopatrzone w uzebienie mniej wie- rej na dlugosci boku pola szachowego, z któ¬ rym wspóldzialaja dwie przyciskane sprezyna¬ mi zapadki, przy czym zapadka 18 sluzy do utrzymywania ramienia 16b w okreslonym po¬ lozeniu, zapadka zas 19 — do przesuwania tego ramienia. Zapadka 19 jest polaczona z dwura- mienna dzwignia 20, osadzona obrotowo na sta¬ lym czopie 20a, przy czym dluzsze ramie tej dzwigni przymocowane jest za pomoca czopu H do plytki A, dzieki czemu wykonywa ono wspól¬ nie z ta plytka wszystkie ruchy w kierunku strzalki X. W chwili osiagniecia przez plytke swego polozenia skrajnego, powoduje sie za po¬ moca dzwigni 20 wspóldzialanie zapadki 19 z nastepnym zebem uzebienia ramienia 16b, a przy powrocie plytki A w polozenie wyjscio¬ we odbywa sie równoczesne przesuwanie jej o pewien okreslony odcinek, równy podzialce zabków. Ruch ten ncwtarza sie za kazdym ra¬ sem przy' przesuwaniu powrotnym plytki A az do zupelnego wyczerpania dlugosci uzebie¬ nia. W poczatku gry lub w razie potrzeby, ra¬ mie 16b mozna przesunac w polozenie wyjscio¬ we za pomoca guzika K, osadzonego z boku skrzynki szachownicy. Przycisniecie tego guzika powoduje zwolnienie obydwóch zapadek 18, 19, po czym ramie zostaje przesuniete w polozenie wyjsciowe, pod dzialaniem sprezyny 16c.Mechanizm do samoczynnego przesuwania plytki A o okreslony odcinek uwidoczniono na fig. 9 i 10. Linka L jest przymocowana do plyt¬ ki A, a drugim koncem do trzpienia 35 tarczy 21. Przy obracaniu tarczy 21 za pomoca dwu- ramiennej dzwigni 28 o okreslony kat zostaje na tarczy nawiniety okreslony odcinek linki L.Dzwignia 28 znajduje sie pod dzialaniem spre¬ zyny 38 i posiada na obu swoich koncach trzpie¬ nie 29, 29a, wystajace ponad powierzchnie sza¬ chownicy i osadzone przesuwnie w szczelinach 30, 30a. Gracz po kazdym posunieciu figury przesuwa odnosny trzpien 29 lub 29a na cala dlugosc szczeliny 30 lub 30a, przy czym palec gracza opiera sie o wystep 36 lub 36a. Przy ta¬ kim przesunieciu dzwigni 28, zapadka 32 za¬ czyna dzialac w ten sposób, ze zahacza ona o ze¬ by obu kól zapadkowych 22 i 23, umieszczonych nad soba, co powoduje obrót tych kól o jedna podzialke. Kolo zapadkowe 22 jest polaczone z tarcza 21, która obraca sie razem z tym ko¬ lem, powodujac nawiniecie na tarcze 21 pewne¬ go odcinka linki L i przesuniecie plytki A. Ko¬ la zapadkowe po obróceniu zostaja zatrzymane za pomoca zapadki 33. Kola zapadkowe 22, 23, z których tylko górne kolo 22 polaczone jest z tarcza 21, posiadaja jednakowe uzebienia, lecz kolo zapadkowe 22 posiada na swoim obwodzie odpowiedni wycinek, znajdujacy sie naprzeciw zeba Z kola zapadkowego 23. Oprócz tego dolne kolo zapadkowe 23 zahacza o kolo górne 22 za -4 -pomoca zahaczajacego o otwór 39 zabieracza 335 który ze swej strony wspóldziala z widelkami 24, osadzonymi obrotowo na kole zapadkowym 22. Drugie ramie widelek 24, siega poza obwód kola zapadkowego 22. Podczas obrotów kila zapadkowego 22 plytka A podlega, po kazdym posunieciu figur przez graczy, dalszemu prze¬ sunieciu o okreslony odcinek. Jednak w chwi¬ li, gdy zapadka 32 natrafi na wycinek na ob¬ wodzie kola zapadkowego 23 i zaczyna wspól¬ dzialac wylacznie z tym kolem, co nastepuje wówczas, gdy po zakonczeniu rejestracji ma nastapic ruch powrotny plytki A, wówczas ko¬ lo zapadkowe 23 zostaje zwolnione. Powoduje to wzajemne przesuniecie zebów obu kól zapad¬ kowych. Poniewaz jednak wówczas' zeby obu tych kól nie pokrywaja, sie wzajemnie, przeto zapadki 32 i 33 nie.moga juz wspóldzialac zvze- bami wspomnianego kola zapadkowego • 22?, wskutek tego kolo 22 razem z tarcza 21 zaczy¬ naja obracac sie w odwrotnym kierunku. Lin¬ ka L zostaje wówczas odwinieta, a plytka Jk wskutek dzialania sprezyny przesunieta w polo¬ zenie wyjsciowe. Wskutek obrotu obu kól za¬ padkowych wzgledem siebie, zabieracz 37 zosta¬ je przesuniety na drugi koniec otworu 39, przy równoczesnym m przekreceniu widelek 24 dooko¬ la czopu. Skoro jednak przy obracaniu sie kól zapadkowych drugi koniec / widelek 24 uderzy o trzpien 35, wówczas widelki te równoczesnie przesuwaja zabieracz 37 w polozenie wyjsciowe, przy czym zeby obu kól zapadkowych 22, 23 znowu zaczynaja sie pokrywac. Obie zapadki 32, 33 moga wiec ponownie wspóldzialac z kola¬ mi zapadkowymi 22, 23, po czym opisane dzia¬ lanie sie powtarza. Opisane urzadzenie jest pro¬ ste i niezawodne w dzialaniu. Nadaje sie ono zwlaszcza do rejestracji tak zwanych szacho¬ wych partii blyskawicznych. Okienka do noto¬ wania ruchów rejestracyjnych nie moga byc w tym przykladzie wykonania szachownicy rozmieszczone tak, jak w dotychczas opisanych szachownicach, czyli z6 linie proste, laczace okienka, znajduja sie na linii srodkowej odnos¬ nych szeregów pól szachowych równolegle do brzegów szachownicy; moga one byc wykonane równiez w ten sposób, aby znajdowaly sie w po¬ jedynczych po sobie nastepujacych polach te¬ go samego szeregu i byly wzgledem siebie prze¬ suniete.W ten sposób linie proste, laczace okienka rejestracyjne (np. MN na fig. 14) umieszczone sa w kazdym szeregu pól skosnie od jednego ^na¬ roznika szachownicy (na koncu szeregu) prze¬ katnie az do przeciwleglego naroznika pola sza¬ chowego na drugim koncu tego szeregu. Opisa¬ na odmiana szachownicy jest korzystna z tego wzgledu, ze rejestracyjny arkusz papieru, znaj¬ dujacy sie pod szachownica, moze byc przesu¬ wany w kierunku równoleglym do obu boków szachownicy.Szachownica oprócz normalnych osmiu szere¬ gów pól moze posiadac jeszcze dwa dalsze sze¬ regi, po jednym dla kazdego gracza, jak przed¬ stawiono na fig. 13. Moze ona tez posiadac tylko jeden dodatkowy szereg pól. Kazdy z tych do¬ datkowych szeregów sklada sie równiez z osmiu pól, przy czym szesc pierwszych pól z lewej strony ku prawej (patrzac w kierunku kazdego gracza), sa zaopatrzone; w obrazki figur sza¬ chowych. Pola te, zaopatrzone w okienka reje¬ stracyjne, sa przeznaczone do rejestrowania fi¬ gur szachowych, posuwanych na szachownicy.Przedostatnie pole prawe w obu szeregach do¬ datkowych przeznaczone jest do rejestrowania matów, a ostatnie pole — do rejestracji partii , nierozegranych. -fc . Okazalo sie korzystne zaopatrzenie otworów szachownicy w plytkie wyciecia 40 (fig. 11) do notowania za pomoca olówka znaków na arku¬ szu rejestracyjnym w postaci kresek, punktów lub dziurek w celu latwiejszej obserwacji z wiekszej odleglosci, czy znak rejestracyjny zostal rzeczywiscie zanotowany. Wyciecia te bowiem wykonane dokola okienek szachownicy, .umozliwiaja dostrzezenie rejestracji wlasnie uskutecznionej nawet w tym przypadku, gdy obserwuje sie szachownice z boku. Oprócz tego wyciecia te zmniejszaja niebezpieczenstwo lama¬ nia sie olówków przy zetknieciu z brzegami okienek. W celu dalszego udoskonalenia sza¬ chownicy korzystnie jest poslugiwac sie spe¬ cjalnym olówkiem mechanicznym przedstawio¬ nym na fig. 12. Koncówka piszaca takiego olów¬ ka posiada tulejke metalowa 41, której koniec górny prowadzony jest w zlobku 42 na obwodzie dolnej, czesci olówka. W tulejce 41 osadzona jest tulejka 43, posiadajaca na swoim dolnym koncu waski otwór do osadzenia precika olów¬ kowego. Tulejka ta posiada zakonczenie 44, któ¬ re przy wykonywaniu rejestracji opiera sie na brzegach wyciecia 40 okienka szachownicy.W dolnym otworze tulejki %i i 43 znajduje sie rurka prowadcza 46 do osadzenia precika olów¬ kowego, otoczona sprezyna 47, opierajaca sie swoim dolnym koncem o dolne zakonczenie tu¬ lejki 43, a swoim górnym koncem o wystep 45.Po docisnieciu zakonczenia 44 do wyciecia 40, gracz naciska olówek mechaniczny ku dolowi az górny brzeg zlobka 42 zetknie sie z górnym kon- • -*- 5 •-\ i cen tulejki 41, co powoduje wysuniecie preci¬ ka z dolnego otworu plaszcza o odpowiednia dlugosc. Odstep a miedzy górnym brzegiem tu¬ lejki 41 a górnym brzegiem zlobka 42 odpowia¬ da glebokosci otworów 40 szachownicy.Gracz* zamiast olówkiem moze poslugiwac sie trzpieniem-przebijakiem do wykonywania na arkuszu papieru pod szachownica odpowied¬ nich dziurek. Opisany rodzaj rejestracji umozli¬ wia równiez odtwarzanie rozegranych partii elektrycznie, np. w ten sposób, ze pod szachow¬ nica umieszcza sie 64 lekkich, sprezynujacych ku górze kontaktów jeden dla kazdego pola szachownicy, osadzonych przesuwnie do góry jedynie w tych miejscach, w których podczas gry wykonano otworki. Kontakty te wywoluja zanikniecie obwodów elektrycznych, powoduja¬ cych zapalanie sie zarówki pod przezroczysty¬ mi, szklanymi polami szachownicy nie tylko pod figurami posuwanymi, lecz równiez i pod pola¬ mi, na.które figury maja byc posuniete.Wszystkie opisane rodzaje szachownic moga posiadac szereg odmian. Mozna np. zastosowac* arkusz rejestracyjny w postaci tasmy papiero¬ wej, nawijanej na jednym koncu, a odwijanej na dirugim. Dla celów szkolnych i cwiczenio¬ wych tasma rejestracyjna moze miec postac paska bez konca, wykonanego z ceraty lub po¬ dobnego materialu, na którym mozna latwo usunac rejestracje juz niepotrzebne.Wynalazek umozliwia wreszcie miedzy inny¬ mi opublikowanie pojedynczych slawnych lub interesujacych partii szachowych w postaci sy¬ stemu znaków rejestracyjnych na papierze lub kartonie. Caly zespól takich gier mozna sprze¬ dawac razem z \ odpowiednimi szachownicami.W ten sposób gracz poczatkujacy moze -latwo nauczyc sie gry w szachy, a gracze doswiad¬ czeni moga brac udzial w odtwarzaniu intere¬ sujacej partii szachowej. - PL