Ogólnie znane sa konstrukcje, w których idko- jarzono dodatnie cechy przekladni zebatych (zwlaszcza duza sprawnosc) z dodatnimi cecha¬ mi przekladni hydraulicznych (bezstopniowa zmiana momentu). W konstrukcjach tych, sto¬ sowanych przewaznie w pojazdach mechanicz¬ nych, moc jest przenoszona z siflmika jedno¬ czesnie obydwoma rodzajami przekladni: hy¬ drauliczna i mechaniczna. Jednak zarówno w tych konstrukcjach, jak i w konstrukcjach z przekladnia czysto mechaniczna, trzeba w cza¬ sie przelaczenia biegów okresowo przerywac przenoszenie mocy. Dopiero po odciazeniu skrzynki biegów mozna przelaczyc odpowiednie czesci napedowe, zrównawszy uprzednio ich szybkosc. Do przerywania przenoszenia mocy moze tu sluzyc zwykle sprzeglo cierne, umiesz¬ czone miedzy przekladnia hydrauliczna i zmien¬ na przekladnia zebata. Mozna je równiez do¬ konywac w hydraulicznej czesci napedu badz przez opróznianie jej z cieczy roboczej, badz przez odpowiednie przesuniecie wirnika, badz przez wsuniecie specjalnej zasuwy pierscienio¬ wej, zatrzymujacej przeplyw cieczy, badz wreszcie przez obrócenie lopatek kola lopatko¬ wego. ; Znane sa równiez zespoly napedowe, w któ¬ rych przekladnia sklada sie z szeregu równo¬ legle wlaczanych lub wylaczanych hydrokine- tycznych ukladów obiegowych (np. przez na¬ pelnianie ich i opróznianie), z których kazdy jest zwiazany z przekladnia mechaniczna stala, zróznicowana w stosunku do innych przekladni w danym zespole.Wszystkie wymienione wyzej, znane urzadze¬ nia wykazuja szereg powaznych wad. Sprzegla cierne musza miec odpowiednio duze wymiary i sa ciezkie, a prócz tego bywaja narazone na szybkie zuzycie. Ponadto do wlaczania ich sa konieczne specjalne urzadzenia, np. serwomo- tory lub uklady sterownicze. Przenoszenie mocy mozna wprawdzie przerywac w czesci hydrau¬ licznej zupelnie prostymi srodkami, gdyz prz^z zwykle opróznianie przekladni hydraulicznej, jednak ani tego oprózniania, ani szczególnie powtórnego napelniania nie mozna dokonac w zadnym przypadku w dowolnie krótkim cza¬ sie bez specjalnych klopotliwych zabiegów.Jesli zas do zatrzymywania przeplywu cieczy roboczej zastosowac przesuwanie wirnika, obró¬ cenie lopatek czy tez wsuwanie zasuwy pier¬ scieniowej, problem komplikuje sie jeszcze bar¬ dziej, gdyz zmniejszy sie wtedy znacznie spraw¬ nosc calej czesci hydraulicznej w normalnym ruchu, a to na skutek koniecznosci specjalnego uksztaltowania drogi przeplywu cieczy, a takze wskutek skomplikowanej konstrukcji niezbed¬ nego do tego celu urzadzenia sterowniczego.We wszystkich tych znanych rozwiazaniach nalezy, jak wyzej wspomniano, przerywac okre¬ sowo przenoszenie mocy napedowej, a to w celu doraznego odciazania sprzegiel poszczególnychbiegów przy zmianie tych ostatnich. W celu unikniecia niepozadanego spadku szybkosci jaz¬ dy, spowodowanego kazda taka przerwa, lo¬ suje sie w^ czysto mechanicznych przekladniach pojazdów zasade tak zwanego dwutorowego przenoszenia mocy. Polega ona na polaczeniu silnika z walem, napedzanym za posrednictwem dwóch torów, z których jeden zawiera bieg pierwszy, trzeci i ewentualnie piaty, drugi zas — bieg drugi i ewentualnie czwarty.Przekladnia hydrauliczno - mechaniczna we¬ dlug wynalazku, w przeciwienstwie do znanych rozwiazan, dotyczy dwutorowego przenoszenia mocy, odbywajacego sie w ten sposób, ze po pierwsze, wlaczanie i wylaczanie kazdego z tych torów dokonuje sie, jak to ma miejsce w zna¬ nych wielostopniowych przekladniach hydrau- liczno-mechanicznych, przewaznie przez napel¬ nianie i opróznianie zespolu hydrokinetycz- nego (przekladni lub sprzegla); po drugie, sprze-r gla, obslugujace kazdy z torów i wlaczajace odpowiednie biegi, sa uksztaltowane jako znane sprzegla synchroniczne, to znaczy sprzegla wla- czalne tylko przy równej liczbie obrotów walów sprzeganych, przy czym moga to byc sprzegla z pierscieniem rozpreznym, klowe i inne im podobne. • Takie rozwiazanie konstrukcyjne przekladni dwutorowej odznacza sie po pierwsze prostota wykonania oraz obslugi, po drugie zas niez¬ bedna niezawodnoscia dzialania., W jednej ze znanych, czysto mechanicznych przekladni zastosowano sprzegla klowe, które mozna wlaczac jedynie w stanie "wzglednego bezruchu odnosnego ukladu walów. W tym celu uklad winien posiadac zarówno po stronie na¬ pedzajacej, jak i napedzanej, po jednym sprze¬ gle ciernym, co w sumie daje, cztery sprzegla cierne i tetery klowe. Wykonanie to nie przed¬ stawia wiec zadnych zalet w porównaniu z prze¬ kladnia, w której kazdy bieg posiada odrebne sprzeglo cierne.W innej znanej przekladni czterostopniowej zastosowano cztery sprzegla klowe i cztery wolnobiegowe, Co ze swej strony stosunkowo wydatnie podraza calaNkonstrukcje. Oprócz tego sprzegla klowe sa X\x wlaczane przy biegu nie¬ synchronicznym, ' co powoduje uderzenia klów orfiz gwaltowne przyspieszenia polówek sprze¬ giel. Wspomniane sprzegla wolnobiegowe, na ogól zawodzace w ruchu, zastosowano po to, aby zapobiec przerwom w przenoszeniu mocy przy przelaczaniu biegów.W przeciwienstwie do omówionych rozwia¬ zan konstrukcyjnych stosuje sie w mysl wyna¬ lazku zamiast sprzegiel z posjLizgiem sprzegla hydrauliczne, a w charakterze sprzegiel dó bezposredniego wlaczania biegów — sprzegla synchroniczne. Rozwiazanie to daje po¬ wazne korzysci, pozwalajace uniknac w prosty v, sposób przerw w przenoszeniu mocy przez zasto¬ sowanie pewnej szczególnej metody wlaczania i wylaczania hydrokinetycznych ukladów obie¬ gowych, polegajacej na efektywnym zrówno¬ wazeniu procesu napelniania i oprózniania prze¬ kladni wlaczanej i wylaczanej oraz ulatwiajac wlaczanie sprzegla klowego dziekój stosowaniu wspomianych przekladni! hydraulicznych, które zezwalaffia ha stopniowa a! powolna zmiane prze¬ lozenia przekladni oraz na powolne, miekkie wyrównanie obrotów odnosnych walów (przej¬ scie do syiichrondzmu).W przekladni wykonanej w mysl wynalazku wlaczanie sprzegiel klowych odbywa sie zawsze przy równej liczbie obrotów obu czesci sprze¬ gla, gdyz sa one tak wykonane, ze wlaczenie ich przy biegu niesynchronicznym jest niemozliwe.Nie wystepuja tu wiec zupelnie uderzenia ani szkodliwe przyspieszenia jednej polówki sprze¬ gla, nadawane jej przez druga polówke. Proces wylaczania, a wiec w danym przypadku opróz¬ nienia odnosnej przekladni hydraulicznej, po¬ woduje samoczynne wylaczenie sprzegla klo¬ wego na skutek zmniejszenia sie jego liczby obrotów. Wszelkie przelaczenia biegów odbywa sie wiec w mysl wynalazku miekko oraz bez J jakichkolwiek uderzen i wstrzasów, tak jak gdyby byla stosowana bezstopniowa przeklad¬ nia czysto hydrauliczna. ' Oprócz wymienionych korzysci, uzyskanych dzieki rozwiazaniu wedlug wynalazku, wyste¬ puja w nim równiez dodatnie cechy, wspólne dla wszystkich przekladni hydraulicznych, mia¬ nowicie miekkie, bezwstrzasowe przenoszenie mocy, takze zmiana przelozenia i inne. Przedr- miot wynalazku nie dotyczy wiec jedynie zasta¬ pienia zwyklego rozlaczalnego sprzegla z posliz- * «giem (sprzeglo cierne) innym znanym' sprze¬ glem z poslizgiem (sprzeglo hydrauliczne). Istota wynalazku polega na sposobie zastosowania przekladni dwutorowej do nowego ukladu skrzynki biegów oraz na równiez nowym roz¬ wiazaniu ukladu., sprzegiel, obslugujacych po¬ szczególne biegi w obrebie kazdego tonu W przekladniach o liczbie biegów wiekszej niz 'trzy w kazdym torze przenoszenia mocy jest umieszczona jedna^-przekladnia hydrauliczna oraz zmienna przekladnia zebata. Przy tym waly turbinowe obu przekladni hydraulicznych pracuja zupelnie oddzielnie i niezaleznie od sie- , bie, przenoszac moc przez zmienna przekladnie zebato* na wspólny lub 'tez na rózne waly nape¬ dzane.Dzieki zastosowaniu tego rodzaju mieszanego ukladu przekladniowego unika sie zupelnie pfzerw w przenoszeniu mocy oraz zaoszczedza sie czas na przelaczanie biegów w mechanicznej czesci napedu. Przy przelaczaniu ukladu z jednego biegu na nastepny przechodzi sie tu z jednego toru przenoszenia mocy na drugi don równolegly, czyli z jednego zespolu przekladnio*- wego (przekladnia hydrauliczna i zebata) na drugi. Wlaczanie biegów w obrebie przekladni mechanicznej, a wiec przelaczanie sprzegiel bie¬ gowych zespolów kól zebatych, dokonuje sie tu na tym torze przenoszenia mocy, który nie jest doraznie obciazony, przy czym przekladnia hy¬ drauliczna, odpowiadajaca nowemu biegowi, jest wówczas jeszcze odlaczona.Odsprzeganie przekladni hydrokinetycznej moze sie odbywac w jakikolwiek znany sposób, umozliwiajacy zaistnienie przerwy w przeno¬ szeniu mocy oraz unikniecie nadmiernych strat po wylaczeniu ukladu obiegowego. Mozna to osiagnac np. przez zwykl^napelnianie i' opróz¬ nianie, przy czym sposób ten jest tak prosty, a równoczesnie latwy do zreafifcowania, ze moze byc stosowany przy najwiekszych nawet mo¬ cach, zapewniajac ^calkowita niezawodnosc ru¬ chu. Ponadto unika sie tu w czasie calego okre¬ su pracy spadku sprawnosci, wywolywanego specjalnym uksztaltowaniem konstrukcyjnym poszczególnych czesci ukladu obiegowego w przypadku dotychczasowych sposobów wyla¬ czania. Nie zachodzi tu równiez jakakolwiek przerwa w przenoszeniu mocy przy wlaczaniu w cykl roboczy ukladów obiegowych, gdyz opróznianie jednej przekladni odbywa sie jesz¬ cze w czasie pracy drugiej przekladni i w ten sposób zdolnosc przenoszenia mocy lacznie przez obie przekladnie w okresie przelaczania pozo¬ staje prawie stala.Przekladnie hydrauliczne obu zespolów prze¬ kladniowych moga skladac sie, jak wiadomo, z jednego lub kilku hydrokinetycznyeh ukladów obiegowych, tzn. z kilku przekladni hydrokine- tycznych lub sprzegiel. Zalezy to od wymagan, które stawia sie danemu rodzajowi napedu.W przypadku przekladni mieszanej hydraulicz- no-mechanicznej istnieja w mysl wynalazku róznje mozliwosci kojarzenia ze soba kól zeba¬ tych skrzynki przekladniowej, np. poszczególne albo wszystkie kola zebate obu zespolów moga byc wspólne.Nie jest wiec rzecza istotna, ze wystepuja tu dwie zmienne przekladnie mechaniczne, nieza¬ lezne od siebie lub polaczone jedynie zewnetrz¬ nie. Istote wynalazku stanowi okolicznosc, ze poszczególne zestawy kól, odpowiadajace okre- .'.slonym stopniems"^r^lbzfeniiar^twTjriza wspólna przekladnie, przy czym pewne kola zebate mo¬ ga wspólpracowac wylacznie z jednym lub dru¬ gim zespolem hydraulicznym, podczas gdy inne kola zebate moga przenosic moc zarówno na jednym jak i na drugim torze ukladu. Mozliwe jest równiez takie powiazanie zestawów, przy którym wszystkie kola zebate wspólpracuja na zmiane to z jedna, to z druga przekladnia hy¬ drauliczna.W spotykanych najczesciej przekladniach trzybiegowych zasade wynalazku mozna zasto¬ sowac w ten sposób, ze jeden tor przenoszenia mocy obejmuje wylaczalna przekladnie hydrau¬ liczna oraz dwubiegowa przekladnie zebata,' drugi zas tor jedynie przekladnie hydraulicz^, równiez wylaczalna, która winna posiadac inne przelozenia graniczne, dolne i górne, niz w po¬ przednim przypadku, a takze inne przelozenia posrednie. Przez przelozenie posrednie znamio¬ nowe rozumie sie dalej stosunek liczby obrotów turbiny do liczby obrotów pompy odpowiada¬ jacy optymalnej sprawnosci. s Wreszcie przelozenia graniczne mozna uzyskac równiez przez zastosowanie odpowiedniej pary kól zebatych, nalezacych bezposrednio do prze¬ kladni zebatej pierwszego toru przenoszenia mocy.Jest przy tym rzecza obojetna, czy oba zespoly przekladniowe napedzaja jedna lub dwie osie pojazdu, czy tez uzyto ich do napedzania urza¬ dzenia stalego. W przypadku jednak gdy na¬ pedzana jest tylko jedna os lub wspólny glówny wal urzadzenia stalego, mozna do napedu calej skrzynki przekladniowej o dwóch osiach rów¬ noleglych zastosowac nie tylko wspólne kolo napedowe, lecz równiez, jak wspomniano wyzej, wspólne dla obu torów wszystkie kola zebate przekladni. Mozna wówczas otrzymac okreslona liczbe biegów przy najmniejszej liczbie uzytych kól zebatych.Przelaczania biegu dokonuje sie — jak juz wspomniano —tak,, jak gdyby w ukladzie wyste¬ powal szereg przekladni hydrokinetycznych o róznych stalych przelozeniach. Ma to miejsce dlatego, aby w chwili przelaczania biegu, to znaczy w chwili zmiany toru przenoszenia mocy, nie dokonywala sie zadna zmiana w zestawach kól zebatych, przeprowadzana w czasie biegu poprzedzajacego. Nowe przelozenie zostaje z gó¬ ry przygotowane i w tym nowym stanie prze¬ kladnia zebata zaczyna przenosic obciazenie.W przeciwienstwie do wspomnianych czysto hydraulicznych przekladni, w ktferych kazde przelozenie wymaga oddzielnego wirnika, prze¬ kladnia wedlug wynalazku posiada te zalete, ze jej najwyzsza szybkosc obwodowa okre- "Sflaja tftfroty- frrz^telao^rhyttrokirf^nie napelnienia. W dotychczasowych rozwiaza¬ niach lacznie z napelniona przekladnia hydro- 0 kinetyczna, doraznie pracujaca, wirowaly rów¬ niez pozostale przekladnie, odpowiadajace niz¬ szym liczbom obrotów, gdyz byly zwykle razem sprzegniete. Stad ich szybkosc obwodowa byla niejednokrotnie wyzsza od nominalnej.Wynalazek charakteryzuje sie równiez tym, ' ze stosowane tu w obu torach przenoszenia mo¬ cy przekladnie hydrokinetyczne mog% wykazy¬ wac rózne przelozenia znamionowe, to znaczy ze najwieksza sprawnosc osiagaja przy róznych wartosciach stosunku liczby obrotów turbiny do liczby obrotów pompy. Przy tego rodzaju roz¬ wiazaniu calego ukladu w obu mechanicznych ze¬ spolach przekladniowych mog^byc badz po dwie pary kól zebatych wykonane identycznie, badz mozna zmniejszyc róznice kolejnych przelozen* Takie wykonanie mechanicznej czesci ukladu przekladniowego mozna zastosowac wówczas, gdy^obie przekladnie hyiflrokinetyczne sa iden¬ tycznej budowy lecz róznej wielkosci i sa na¬ pedzane z róznymi liczbami obrotów.W wielu przypadkach stosuje sie zarówno rózne przelozenia znamionowe przekladni hy¬ draulicznych, jak i rózne przelozenia mecha¬ nicznej czesci ukladu przekladniowego. Przelo¬ zenie wypadkowe i róznice kolejnych stopni rozloza sie wówczas miedzy czesc hydraulicz¬ na i mechaniczna ukladu.Na rysunku uwidoczniono szereg rozwiazan konstrukcyjnych przekladni hydromechanicz- nei wedlug wynalazku, przy czym fig. 1 przed¬ stawia przekladnie dwutorowa czterobiegowa, w której kazdy tor przenoszenia mocy sklada sie z jednej przekladni hydrokinetycznej i dwóch par wspólpracujacych ze soba kól zebatych; - fig. 2 — schemat podobnego zespolu przeklad¬ niowego, skladajacego sie z dwóch przekladni hydrokinetycznych o róznych przelozeniach znamionowych i identycznych zestawach kól zebatych odnosnych stopni obu czesci przeklad¬ ni zebatej; ifig. 3 — przekladnie mieszana czte¬ robiegowa, w której obie przekladnie hydroki¬ netyczne sa osadzone wspólosiowo; fig. 4 — zespól przekladniowy, w którym jedna z prze¬ kladni hydraulicznych jest dwubiegowa; fig. 5 — 9 przedstawiaja rózne rodzaje przekladni trzy- biegowych; fig. 10, 11 i 12, — dwa rozwiazania, w których w charakterze przekladni mechanicz¬ nych zastosowano przekladnie obiegowe; fig. 13 zas przedstawia inne, proste rozwiazanie kon¬ strukcyjne przekladni czterobiegowej.W przekladni, przedstawionej na fig. yl, wy¬ stepuja dwie identyczne pod wzgledem wielkosci i sposobu rozmieszczenia lopatek przekladnie hydrokinetyczne l i 2 pracujaca obok siebie aa osiach równoleglych.. Obslugujace je pompy 3 i 4 sa napedzane od glównego kola napedo¬ wego 5 przez kola posrednie 6 i 7. Wirniki tur¬ binowe 8 i 9 sa osadzone na walach 10 i U, które w srodku swej dlugosci sa zaopatrzone w sprzegla klowe 14 i 25. Sprzegla te sa prze¬ widziane do dwustronnego wlaczania i sa umie¬ szczone na gwintach 12 i 13 o duzym skoku, nacietych na wspomnianych walach. Sprzegla moga wspólpracowac z kolami zebatymi 16 i 18 lub 17 i 19, a to dzieki zaopatrzeniu kól w wien¬ ce klowe. Wymienione kola zazebiaja sie z ko¬ lei z kolami 21 i 22, zaklinowanymi na wale napedzanym 20. Sprzegla klowe sa tu wykona¬ ne jako sprzegla równoobrotowe, (synchronicz¬ ne) i sa wlaczane za pomoca sprzegaczy zapad¬ kowych 25, 26,, 27 i 28.Dzialanie ukladu przekladniowego jest opi¬ sane ponizej. W celu przeprowadzenia rozruchu zostaje wlaczona przekladnia hydrokinetycz- na 1. Pompa 3 przyspiesza turbine 8 i zwiazany z nia wal JO. W te^chwiji zaczynaja dzialac sprzegacze zapadkowe 25, osadzone na tulei sprzegla 14. Sa o£e tak wykonane, ze w stanie spoczynku lub w chwili rozruchu opieraja sie o kly wienców klowych na kole¦• zebatym 16.Przy pierwszym czesciowym obrocie walu 10 tuleja sprzegla 14 przesuwa sie na gwincie 12 w prawo, na skutek czego nastepuje sprzegnie-1 cie prawego wienca klowego tuleijl wiencem klowym kola zebatego 16 za posrednictwem sprzegaczy 25. Pierwszy bieg zostal w ten spo-* sób wlaczony. Moc jest wówczas przenoszona z przekladni hydrokinetycznej Ina wal 10, stad . przez tuleje sprzegla 14 na kola zebate 16 i 21, a tym samym na wal 20.W celu wlaczenia drugiego biegu napelnia sie przekladnie hydrokinetyczna 2, w zwiazku /Z czym, podobnie jak przy wlaczaniu biegu pierwszego, tuleja sprzegla 15 przesuwa sie w prawo i sprzega sie z kolem zebatym 17, sko¬ ro tylko wal turbinowy 11 przekladni 2 osiag¬ nie obroty tego kola, napedzanego wtedy przez kolo 16 za posrednictwem kola 21, jedhak z mniejsza liczba obrotów niz kolo 16. Sprzeg¬ niecie nastepuje scisle biorac w chwila gdy liczba obrotów walu 11 zaczyna przekraczac liczbe obrotów kola 17. Równoczesnie z napel¬ nianiem przekladni hydraulicznej 2 odbywa sie opróznianie przekladni 1. Na skutek tego zaczy¬ na spadac liczba obrotów walu 10 oraz tulei sprzegla 14, w przeciwienstwie do liczby obro¬ tów koja 16, która rosnie ze wzgledu na jego po¬ laczenie z kolem 17 za posrednictwenikola 21.W wyniku tej zmiany tuleja sprzegla li zaczy¬ na przesuwac sie w lewo, obracajac sie na gwin¬ cie 12 walu JO i wywoluje odlaczanie sprzegla roct kola zebatego 1€. Predkosc obwodowa turbi¬ ny 8 zmniejsza sie w dalszym ciagu, a tym sa¬ mym -. tuleja sprzegla 14 przesuwa sie daiej w lewo az do chwili zetkniecia sie sprzegaczy 27 z' wiencem klowym kola zebatego 18, które na skutek polaczenia przez kola zebate 21 i 22 oraz wal 20 z kolem 17 obraca sie ze zmniej¬ szona predkoscia pierwszego biegu.. W chwili gdy predkosc obrotowa tulei sprzegla 14, spa¬ dajaca wraz ze zmniejszeniem sie predkosci walu. 10, osiagnie predkosc obrotowa kola 18, za¬ czynaja dzialac sprzegacze 27, dzieki którym nastepuje polaczenie wienców klowych tulei sprzegla 14 i kola zebatego 18.W ten to sposób jeszcze w czasie pracy biegu drugiego, kiedy moc przenosi sie z przekladni hydrokinetycznej 2 na wal 11, a stad przez tu¬ leje sprzegla 15 na kolo 17 i wal 20, nastepuje samoczynne przygotowanie ukladu do wlaczenia biegu trzeciego. Wystarcza teraz jedynie opróz¬ nic przekladnie 2, a napelnic przekladnie 1, aby nastapilo ponowne przelaczenie biegów. Jed¬ nak po powtórnym napelnieniu przekladni 1 i wlaczenie biegu trzeciego nastapi przyspie¬ szenie walu 10 i tuleja sprzegla 14 bedzie da¬ zyla do przesuniecia sie w prawo. Nastapiloby wiec samoczynne wylaczenie biegu. Aby zapo¬ biec temu zjawisku, nalezy przed rozpoczeciem oprózniania przekladni 2 zaryglowac tuleje sprzegla 14 w jej lewym skrajnym polozeniu, odpowiadajacym biegowi trzeciemu. Do tego •celu stosuje sie tuleje, ryglujaca 23, osadzona na koncu waiu 10, i blokujaca po przesunieciu w lewo polozenie tulei sprzegla 14. W przypad¬ ku gdy chodzi o przelaczenie ukladu z biegu drugiego z powrotem na bieg pierwszy, wystar¬ czy opróznic przekladnie 2, a napelnic przeklad¬ nie 1. Ryglowanie odnosnej tulei staje sie wów¬ czas zbedne. Wal %0 zwieksza swe obroty do chwili, az osiagnie obroty kola 16 i wówczas tuleja sprzegla 14, która przesunela sie w mie¬ dzyczasie w prawo, sprzega sie z tym kolem.Po opróznieniu przekladni hydrokinetycznej 2 spadaja obroty walu U oraz tulei sprzegla 15 w przeciwienstwie do obrotów kola zebatego 17, które przy pracy na trzecim biegu wzrastaja.I tu, podobnie jak poprzednio, tuleja sprzegla 15 rozlacza sie z kolem 17, a sprzega z kolem 19.W ten sposób zostaje przygotowane przelacze¬ nie ukladu na-bieg czwarty na torze doraznie nie obciazonym.W chwili gdy napedzany pojazd, jadacy^ na trzecim biegu, osiagnie odpowiednia predkosc, rygluje sie za pomoca tulei ryglujacej 24 tuleje sprzegla 15 w polozeniu zazebienia z kolem 19.Nastepnie napelnia sie przekladnie 2 i opróznia przekladnie 1.W celu. przelaczenia ukladu z powrotem iia bieg trzeci nalezy zaryglowac tuleje sprzegla 14 w polozeniu zazebienia z kolem 18, napelnic przekladnie hydrauliczna 1, a opróznic prze- ! kladnie 2, oraz odryglowac tuleje sprzegla 15.Bieg drugi osiaga sie nastepnie przez odrygr lowanie tulei sprzegla 14 i wzajemne zastapie¬ nie stanów napelnienia przekladni 1 i 2. Tuleja < 15 sprzega sie ponownie samoczynnie z kolem- zebatynr 17. W celu¦_ wlaczenia z kolei biegu . pierwszego nalezy opróznic przekladnie 2, a na^ pelnic przekladnie 1, dzieki czemu nastapi sa¬ moczynne sprzegniecie tulei sprzegla 14 z kolem zebatym16. < Urzadzenie, sterujace napelnianiem i opróz¬ nianiem przekladni hydrokinetycznych, jak .rów¬ niez ryglowaniem tulei sprzeglowych, moze dzia¬ lac samoczynnie, na przyklad za. posrednictwem regulatora odsrodkowego, którego obroty sa zalezne od szybkosci jazdy lub od obrotów sil¬ nika i szybkosci jazdy równoczesnie.Obie przekladnie hydrokinetyczne, jak wspomniano wyzej, sa identyczne, to ; znaczy maja te same wymiary i ten sam sposób roz-• mieszczenia lopatek. Osiagaja wiec najwyzsza: swa sprawnosc przy tej; samej wartosci sto^ sunku liczby obrotów turbiny do liczby obro tów pompy. ¦ ] • W odmianie wykonania wedlug fig. 2 zasto¬ sowano przekladnie hydrokinetyczijte 29 i 30 o róznych polozeniach znamionowych. Przelo¬ zen'a te dobrano w ten sposób, ze mozna zasto¬ sowac identyczne kola zebate, przy czym do wlaczenia biegu pierwszego sluzy kolo 31, bie¬ gu drugiego — kolo 32, biegu trzeciego —v ko¬ lo 33, biegu czwartego zas — kolo 34. W prze¬ ciwienstwie do tej odmiany wykonania w roz¬ wiazaniu wedlug,* fig. 1 srednice kól zmiano¬ wych 16, 17, 18 i 19 byly odpowiednio stopnia wane Pozostala czesc przekladni moze byc wy¬ konana podobnie jak w rozwiazaniu wedlug fig. 1. Najezy tu nadmienic, ze w czesci mecha^ nicznej zamiast sprzegiel samoczynnych wy¬ starczy, zastosowac jakiekolwiek ze znanych konstrukcji sprzegiel równobieznych. Do ich przelaczania konieczny jest jednak specjalny serwomotor. .Kola zmianowe 31 i 32 przenosza tu; *móc : przez kolo 36 na wal napedzany 37. Gale urza¬ dzenie napedza wspólne glówne kolo napedza¬ jace 38, podobnie jak w rozwiazaniu wedlug; fig. 1.Odmiane ukladu przekladniowego, uwidocz¬ niona na fig. 3 i zaopatrzona we wspólny dla obu przekladni hydrokinetycznych 39 i 40 wal, stosuje sie w tych przypadkach, gdy rozporza¬ dza sie znaczna dlugoscia miejsca zmontowaniaukladu przekladniowego, na przyklad na loko¬ motywach. Dla pomieszczen ciasniejszych zaleca sie/kaczej uklady przekladniowe wedlug fig. 1 albo fig. 2.Na fig. 3 wirniki turbinowe 41 i 42 przeklad¬ ni 39 i 40 sa osadzone na walach wydrazonych 43 i 44, Na walach tych sa równiez osadzone przesuwnie tuleje sprzegiel klowych 45 i 46 oraz wystepuja trzy luzno osadzone kola zebate.Dwa z tych kól znajduja sie po obu stronach sprzegiel, a jedno miedzy nimi. To ostatnie mo¬ ze sprzegac sie zarówno z jedna, jak i z druga tuleja sprzegla. Zastosowane tu przekladnie hy- drokinetyczne • posiadaja rózne przelozenia zna¬ mionowe. Tuleja sprzegla 45 jest osadzona mie¬ dzy kolami zebatymi 47 i 48, tuleja zas sprze¬ gla 46 — miedzy dolami 47 i 49. Kola te zaze¬ biaja sie odpowiednio z kolami 50, 51 i 52, osa¬ dzonymi na wspólnym wale napedzanym^ Po wlaczeniu biegu pierwszego pracuje prze-, kladnia hydrokinetyczna 39 i przez tuleje sprze¬ gla 45 oraz kola zebate 47 i 50 przenosi moc na wal napedzany. Pó wlaczeniu biegu drugie¬ go pracuje przekladnia hydrauliczna 40, tuleja sprzegla 46 i kola zebate 47 i 50. W celu prze¬ laczenia ukladu na bieg trzeci nalezy przed opróznieniem przekladni 40 i obciazeniem prze¬ kladni 39 przesunac w lewo z polozenia srod¬ kowego tuleje sprzegla 45, z która zwiazany jest do tej chwili nieczynny wirnik przekladni 39/ Po wykonaniu tej czynnosci i po wzajemnej za¬ mianie stanu napelnienia obu przekladni hydra¬ ulicznych 39 i 4tir, na wlaczonym trzecim biegu pracuje teraz przekladnia 39, tuleja sprzegla 45 oraz kola zebate 48 i 51, Dopóki dziala jeszcze bieg trzeci, przygotowuje sie uklad do wlacze¬ nia biegu czwartego. W tym celu przesuwa sie tuleje sprzegla 46 na nie obciazonym w danej chwili wale 44 przekladni 40 w prawo az do sprzegniecia z kolem zebatym 49, Na biegu czwartym bedzie pracowala przekladnia 40, tu¬ leja sprzegla 46 oraz kola zebate 49 i 52. < Tuleje sprzegiel moga tu byc przesuwane sa¬ moczynnie, jak w rozwiazaniu wedlug fig. 1, lub tak, jak uwidoczniono na rysunku, tzn. za po¬ moca dzwigni recznej.Fig. 4 przedstawia uklad przekladniowy, w którym w odróznieniu od przytoczonych roz¬ wiazan zespól hydrauliczny sklada sie na jed¬ nym torze przenoszenia mocy z przekladni hy¬ draulicznej 53 i sprzegla hydraulicznego 54, a na drugim torze — jedynie ze sprzegla hydraulicz¬ nego 55, Niezaleznie od tego istnieje równiez moca walu turbinowego 56, badz przez prze¬ kladnie 53 i sprzeglo 54, badz tez przez sprze¬ glo 55 i wal 57. Obie przekladnie zebate 58 i 59 sa dwustopniowe. \ ¦ Na wale 56 znajduje sie dwustronnie pracuja- * ca tuleja sprzegla 60, a na wale 57 — podobna tuleja 61, Glówne kolo napedowe 62 napedza tu równoczesnie wszystkie trzy urzadzenia hydro- kinetyczne (przekladnie hydrauliczna i dwa sprzegla). Uklad ten pracuje w podany nizej sposób, przy czym liczbami 63, 64, 65 i 66 ozna¬ czono odpowiednie pary kól przekladniowych.Pierwszemu biegowi odpowiada praca przeklad¬ ni hydraulicznej 53 i przekladni zebatej 63, dru¬ giemu biegowi — praca sprzegla hydraulicz¬ nego 54 i przekladni zebatej 63, trzeciemu bie¬ gowi — praca sprzegla hydraulicznego 55 i prze¬ kladni zebatej 65, czwartemu biegowi — praca sprzegla 54 i przekladni zebatej 64, natomiast piatemu biegowi — praca sprzegla 55 i prze¬ kladni zebatej 66.Fig. 5 przedstawia nastepna odmiane ukladu, zawierajaca dwie przekladnie hydrauliczne 67 i 68, osadzone na wspólnym wale, przy czym waly turbinowe 69 i 70 przedluzaja sie wza¬ jemnie. Na wale 69 znajduje sie przesuwna tu¬ leja sprzegla 71 oraz luzno osadzone kolo ze¬ bate 72, podczas gdy kolo 73, osadzone na wale 70, jest zaklinowane.Kola zebate 72 i 73 wspólpracuja z kolami 74 i 75 osadzonymi na wale napedzanym. W tym przypadku pierwszemu biegowi odpowiada pra- - ca przekladni hydraulicznej 67 i pary kól 73 i 74, drugiemu biegpwi — praca przekladni hy¬ draulicznej 68 i pary kól 73 i 74, trzeciemu bie- t gowi — praca przekladni hydraulicznej 67 i pa¬ ry kól 72 i 75. Tuleja sprzegla 71 moze byc prze- isunieta przy wlaczeniu drugiego biegu od po¬ lozenia drugiego biegu do polozenia srodkowe¬ go albo moze pozostac w stanie sprzegniecia z kolem zebatym 73.Stosownie do rozwiazania, przedstawionego na fig. 6, na pierwszym biegu pracuje przeklad¬ nia hydrauliczna 76, przy czym tuleja sprzegja 78 jest zlaczona z kolem 79, przenoszacym moc robocza przez kola zebate 80, 81 i 82 na wal na¬ pedzany 83. Na drugim biegu pracuje przeklad¬ nia hydrauliczna 77, napedzajac przez kola 81 i 82 tenze wal 83. W celu przygotowania wla¬ czenia biegu trzeciego przesuwa sie tuleje .78 w prawo i sprzega z kolem zebatym 82 tak, ze po przejsciu z pracy przekladni hydraulicznej 77 na prace przekladni 76 zostaje wlaczony bieg trzeci.Rozwiazanie wedlug fig. 7 jest zblizone do poprzedniego przypadku. Przekladnia zebata jest tu jednak umieszczona miedzy przekladniami hydraulicznymi 84 i 85. Ponadto przekladnia 85 napedza na drugim biegu bezposrednio wal 86.Przekladnia 84 wspólpracuje na pierwszym bie-gu z para kól zebatych 87 i 88, na biegu trze¬ cim zas — z para kól 89 i 90.W rozwiazaniu wedlug fig. 8 przekladnia hy¬ drauliczna 92 jest umieszczona miedzy obu pa¬ rami kól zebatych przekladni mechanicznej, równolegle do dwustronnej tulei sprzegla klo¬ wego 93. Dzieki temu uzyskuje sie wydatna oszczednosc na dlugosci calej konstrukcji. Prze¬ kladnie 91 mozna laczyc za pomoca wspomnia¬ nej tulei z jedna lub druga para kól zebatych.Przekladnia 92, jak to przedstawiono na rysun¬ ku, moze byc napedzana dzieki zmniejszeniu jej srednicy ze znacznie wieksza liczba obrotów niz przekladnia 91.W omówionych dotychczas rozwiazaniach sprzegla stosowane, w czesci mechanicznej, by¬ ly dwustronnymi sprzeglami klowymi. Jest rze¬ cza zrozumiala, ze mozna stosowac równiez in¬ ne dowolne rozwiazanie itulei sprzegla. I tak na przyklad, jak to przedstawia fig. 9, moga to byc sprzegla jednostronne. Obie przekladnie hydra¬ uliczne 94 i 95, napedzane przez jeden lub dwa oddzielne silniki, sa tu osadzone równiez na wa¬ lach równoleglych, ale moga byc przestawio¬ ne w razie potrzeby. Na ich walach turbino¬ wych 96 i 97 sa zaklinowane odpowiednie kola zebaite 98 i 104. Kolo 98 moze byc sprzegniete za pomoca tulei sprzegla 100 z walem 101, na " którym osadzone jest kolo 102. Kolo 99 mozna z kolei polaczyc za pomoca tulei 103 z walem 97, na którym zaklinowane jest kolo 104.Pierwszemu biegowi odpowiada praca prze¬ kladni hydraulicznej 94, kól zebatych 98 i 99, sprzegla 103 i walu napedzanego 97. Na biegu drugim pracuje przekladnia hydrauliczna 95 i wal 97. Na biegu trzecim moc jest przenoszo¬ na kolejno przez przekladnie 94, wal 96, kolo zebate 98, sprzeglo 100 na wal 101, a stad przez kola zebate 102 i 104 na wal napedzany.Uklad przedstawiony na fig. 10 sklada sie z dwóch przekladni hydraulicznych 105 i 106, osadzonych wspólosiowo. Pierwsza przekladnia przeznaczona jest dla biegu pierwszego i trze¬ ciego, druga zas dla biegu drugiego. Miedzy obu przekladniami, z których druga posiada tur¬ bine dwustopniowa, znajduje sie przekladnia obiegowa. Na biegu pierwszym tuleja sprzegla 108 jest przesunieta w prawo na wydrazonym wale, na którym jest osadzone wewnetrzne kolo 107 przekladni obiegowej. W ten sposób kolo 107 jest sprzegniete z nieruchomym wiencem klowym 109. Dzieki temu turbina' 110 przeklad¬ ni hydraulicznej 105 napedza za pomoca wien¬ ca zewnetrznego 111 przekladni obiegowej kola obiegowe 112. Tocza sie one po nieruchomym kole wewnetrznym 107 i przez wal 114 oraz tur- ¦ bine 115 przekladni hydraulicznej 106 napedzaja wal 116. Na biegu drugim moc jest przenoszo¬ na bezposrednio z przekladni hydraulicznej 106 na wal napedzanyU 6. W celu przygotowania biegu trzeciego przesuwa sie tuleje sprzegla 108 w lewo, sprzegajac w ten sposób wewnetrzne kolo 107 przekladni obiegowej z osiami kól obie¬ gowych 112. Teraz przekladnia 105 bedzie na¬ pedzala z nowym przelozeniem przez wal 114 wal 116.Rozwiazanie wedlug fig. 11 jest zblizone do rozwiazania na fig. 10. Wystepuja równiez dwie przekladnie hydrauliczne 117 i 118, z których pierwsza jest przeznaczona dla biegu pierwszego i trzeciego, druga zas dla biegu drugiego. Na biegu pierwszym kolo wewnetrzne przekladni obiegowej 119 jest polaczone za pomoca tulei sprzegla 120 z nieruchomym wiencem klowym 121, natomiast na biegu trzecim — z wiencem klowym 123, zwiazanym z obsada 122 kól obie¬ gowych. Obie przekladnie hydrauliczne sa na¬ pedzane przez wspólne glówne kolo napedowe 124, osadzone miedzy niemi. , Fig. 12 przedstawia rozwiazanie podobne do przedstawionego na fig. 11, przy czym róznica polega jedynie na zastosowaniu róznych prze¬ kladni hydraulicznych. Przekladnia 125 Jest na¬ pedzana z mniejsza liczba obrotów niz przeklad¬ nia 126. Przekladnia 126, napedzana z wieksza liczba obrotów, ma mniejsza srednice i znajdu¬ je sie w sasiedztwie walu napedzajacego 127.Fig. 13 przedstawia z kolei przekladnie czte- robiegowa, skladajaca sie z dwóch przekladni hydraulicznych i dwóch par kól zebatych. Na wale turbinowym 130 przekladni hydraulicznej 128 jest osadzona tuleja sprzegla 131, której kly moga byc sprzegane z wiencem klowym 133 kola zebatego 132 lub z wiencem klowym 135 kola zebatego 134. Oba kola zebate 132 i 134 mo¬ ga byc ponadto polaczone ze soba za pomoca dodatkowego sprzegla 136. - Na waje turbinowym 137 przekladni hydra¬ ulicznej 129 jest osadzone kolo zebate 138, które moze byc polaczone za pomoca sprzegla 139 z kolem 140, osadzonym na wale napedzanym 141. Jak widac z powyzszego, obie przekladnie hydrauliczne 128 i 129 obracaja sie w przeciw¬ nych kierunkach. Przekladnia 128A obsluguje bieg pierwszy i trzeci, przekladnia 129 zas — bieg drugi i czwarty. W czasie pcszczegomyt/ biegów praca wyglada jak nastepuje: W przypadku biegu pierwszego przekladnia hydrauliczna 128 jest napelniona, przekladnia 129 — oprózniona, tuleja sprzegla 131 — w pra¬ wym polozeniu krancowym, sprzeglo 136 — zwolnione, sprzeglo 139 — wlaczone. Dla biegu drugiego przekladnia hydrauliczna 129 jeat na¬ pelniona, przekladnia 128 oprózniona, sprzeglo139 ^-r wlaczone. Moc jest przenoszona z prze- kladni hydraulicznej 128 bezposrednio na wal napedzany 14h Dla biegu trzeciego przekladnia hydrauliczna 128 jest napelniona^ przekladnia 129,*— oprózniona, tuleja sprzegla 131 — w le¬ wym krancowym polozeniu. Przenoszenie mocy dokonuje sie z przekladni 128 przez kola zeba¬ te 134 i 140 na wal napedzany 141. Dla biegu czwartego przekladnia hydrauliczna 129 jest napelniona, przekladnia 128 ¦-- oprózniona, sprzeglo 136 — wlaczone, sprzeglo,139 — zwol¬ nione. Przenoszenie mocy z przekladni 129 przez kola zebate 138, 132, 134, 140 na wal napedzany 141.Oprócz podanych tu rozwiazan istnieje caly szereg innych, podobnych rozwiazan, które sta¬ nowia dalsze rozwiniecie zasady wynalazku.Przekladnia hydrawHcznó-mechaniczna we¬ dlug wynalazku moze |}ósjaclac równiez dodat¬ kowe biegi. I tak naprzyklad w pojazdach szy¬ nowych, których jeden tor przenoszenia mocy obsluguje jedna, drugi zas inna os pojazdu, mozna umiescic dodatkowe przekladnie hydra¬ uliczne na ^lo^$ mocy roboczej w obrebie kazdego toru, przy czym przy rozruchu bylyby one równoczesnie napelniane i napedzalyby przy odpowiednim przelozeniu przynalezny wal. Ca¬ ly zespól moze byc ponadto podwojony.Nalepy jeszcze zaznaczyc, ze mozna wprowa¬ dzic pewne zmiany w samym sposobie wyko¬ nania przekladni hydraulicznej czy zebatej. Np. wirnijc turbinowy przekladni hydraulicznej zao¬ patruje sie w odpowiednie zasuwy pierscienio¬ we u wlotu i wylotu wirnika, zasuwane w cza¬ sie biegu luzem. W ten sposób unika eie calko¬ wicie strat, zreszta nieduzych, na Wprawianie w ruch mas powietrza. W przypadku jezeli pozostaja one w stanie napelnienia nawet wów¬ czas, gdy nie pracuja, mozna równiez zastosow-?* odpowiednie srodki w celu unikniecia strat w nie pracujacych hydrokinetycznych ukladach obiegowych, ' PL