KI. 21 a4, 50/01 Proponowano juz obsluge urzadzenia nadaw¬ czo-odbiorczego, w którym czestotliwosc fali nos¬ nej nadajnika i czestotliwosc nastrojenia odbior¬ nika powinny byc jednakowe, uproscic w ten spo¬ sób, aby obie te czestotliwosci uzgadnialy sie sa¬ moczynnie za pomoca przylaczonego, najlepiej do odbiornika, urzadzenia regulacyjnego, które, do¬ póki czestotliwosc nadajnika znajduje sie w obre¬ bie zakresu regulacji urzadzenia regulacyjnego, wytwarza dodatnie albo ujemne napiecie regula¬ cyjne o wartosci zaleznej od róznicy czestotli¬ wosci fali nosnej nadajnika i czestotliwosci na¬ strojenia odbiornika.Napiecie regulacyjne, wytworzone przez wy¬ mienione urzadzenie regulacyjne, zwane w dal¬ szym ciagu opisu dyskryminatorem czestotliwos¬ ci, rozrzadza przy tym tak lampa -reaktancyjna, sprzezona z wyznaczajacym czestotliwosc obwo¬ dem nadajnika lub innym narzadem regulacyj¬ nym, ze odchylenie czestotliwosci nadajnika w stosunku do nastrojenia odbiornika zostaja pra¬ wie calkowicie wyrównane.Jak stwierdzono jednak, zdarza sie podczas pracy urzadzen nadawczo-odbiorczych opisanego rodzaju, ze samoczynna regulacja czestotliwosci nadajnika i nastrojenia odbiornika za pomoca dy¬ skryminatora czestotliwosci przestaje dzialac na¬ wet gdy czestotliwosc nadajnika stale pozostaje w srodku zakresu regulacji dyskryminatora cze¬ stotliwosci. , Wedlug wynalazku wymieniona wada takich urzadzen nadawczo-odbiorczych zostaje usunie¬ ta przez to, ze po przelaczeniu z odbioru na na¬ dawanie czestotliwosc, nadajnika zostaje chwilo- lowo zmieniona w stosunku do czestotliwosci na- v strojenia odbiornika. ) Na fig. 1 rysunku czestotliwosc nastrojenia (os rzednych), np. wyznaczajacego czestotliwosc obwodu nadajnika, jest tu przedstawiona jako funkcja pojemnosci strojeniowej obwodu, przy czym dyskryminator uzgadnia w szerokim zakre¬ sie czestotliwosc nastrojenia obwodu z wytwo¬ rzona przez dyskryminator czestotliwoscia a " Jezeli pojemnosc strojeniowa bedzie zmieniana w granicach dwóch wartosci, lezacych z dwóch stron wartosci Co, odpowiadajacej czestotliwos-ci w0l np. od Ci do Cc, to zwiazek pomiedzy cze¬ stotliwoscia nastrojenia obwodu i pojemnoscia strojeniowa moze byc przedstawiony krzywa 1, 2, 3, 3', U, 5, 5\ 6. Wpunktach 1, 2 sprzezenie u- zyskiwane za pomoca dyskryminatora jeszcze nie dziala. Dziala ono dopiero przy wartosci C3 po¬ jemnosci, odbiegajacej nieco od Co, wskutek cze¬ go czestotliwosc zostaje zmieniona z w na a rózniaca sie jeszcze bardzo malo od wartosci w, Przy dalszej zmianie pojemnosci strojeniowej d sprzezenie ciagle jest czynne, az wreszcie prze¬ staje dzialac przy wartosci Cs pojemnosci, róz¬ niacej sie znacznie od' Co, przy czym czestotli¬ wosc nastrojenia, wskutek naglej zmiany z a»5 na o'5, rózni sie juz znacznie od ojq , a sprzezenie przestaje dzialac.Jezeli zmieniac pojemnosc strojeniowa w od¬ wrotnym kierunku, mianowicie od Ci do C12, to uzyskana zostanie krzywa 7, 8, 9, 9\ 10, 11, IV, 12.PrzyCj, sprzezenie zaczyna dzialac, przy Cn przestaje. Zakres lezacy pomiedzy Cs i Cu nazy¬ wa sie zakresem regulacyjnym dyskryminatora, znacznie mniejszy zakres natomiast lezacy po¬ miedzy Cs i C9 jest zwany zakresem rozruchu, dyskryminatora. Zwykle zakres rozruchu, nieza¬ leznie od tego, czy zastosowano np. dyskrymina- tor fazowy, czy inny, stanowi tylko ulamek za¬ kresu regulacyjnego, przy czym im mniejszy u- lamek, tym lepsza jest regulacja. •¦ Jezeli wiec w pewnej okreslonej chwili uru¬ chomiony zostal nadajnik urzadzenia, po okresie wylaczania go ze wzgledu na potrzebe odbioru stacji korespondencyjnej, to po przelaczeniu z odbioru na nadawanie miedzy czestotliwoscia na¬ dajnika i czestotliwoscia nastrojenia odbiornika, wskutek zmian temperatury, wstrzasów mecha¬ nicznych lub innych przyczyn, musi powstac zbyt duza róznica, aby sprzezenie, uzyskane za pomoca dyskryminatora, moglo dzialac. wystepujacych przez pewien czas drgan niegas- nacych i moze byc dokonywana w rózny sposób.Do tego celu moze byc zastosowana lampa reaktancyjna, sprzezona z obwodem nadajnika wyznaczajacym czestotliwosc, przy czym do jej siatki rozrzadczej doprowadza sie bodziec napie¬ ciowy, np. z odbiornika, w którym wystepuje on y przy wlaczeniu nadajnika.Mozna równiez wlaczyc równolegle do wyzna¬ czajacego czestotliwosc obwodu' nadajnika kon¬ densator pomocniczy, zaopatrzony w zawieszona sprezynujaco elektrode. Kondensator taki otrzy¬ muje impuls przy przelaczeniu z odbioru na na¬ dawanie.Przy tej postaci wykonania jednakze impul- " sy sa wytwarzane przez mechaniczne uderzenia lub wstrzasy, co naturalnie jest niepozadane. Le¬ niej jest wiec stosowac calkowicie elektryczne sposoby zmiany czestotliwosci.Jest celowe, aby pozadana zmiana napiecia byla powodowana bezposrednio przez przyrzad do przelaczania z odbioru na nadawanie. I to mo¬ ze znów byc dokonane w rozmaity sposób.Przyklady wykonania urzadzenia wedlug wy¬ nalazku przedstawiaja fig. 2 i 3 rysunku.W urzadzeniu nadawczo-odbiorczym, przed¬ stawionym na fig. 2, czesc nadawcza jest przed¬ stawiona na lewo, a czesc odbiorcza na prawo od anteny, oznaczonej liczba 13. Czesc nadawcza za¬ wiera oscylator 1U z wyznaczajacym czestotli-- wosc obwodem i5, z którym sprzezona jest lam¬ pa reaktancyjna 16. Wytworzone i ewentualnie zmodulowane za pomoca lampy 16 plrgania sa do¬ prowadzane do anteny 13 poprzez koncowy sto¬ pien wzmocnienia 17.' Czesc odbiorcza, przeznaczona do odbioru su- perheterodynowego, zawiera stopien 18 wzmoc¬ nienia wstepnego wielkiej czestotliwosci, stopien mieszajacy 19, miejscowy oscylator 20, wzmac¬ niacz czestotliwosci posredniej 21, detektor 22 i Natomiast wedlug- wynalazku po przelaczeniu .^wzmacniacz malej czestotliwosci 23, do którego z odbioru na nadawanie albo czestotliwosc nadaj¬ nika, albo czestotliwosc nastrojenia, odbiornika lub dyskryminatora zostaje na chwile, zmieniona i w ten sposób czestotliwosc nadajnika zostaje przesunieta w zakres dzialania dyskryminatora, sprzezenie czestotliwosci nadajnika i czestotli¬ wosci nastrojenia odbiornika zaczyna dzialac i dziala dalej po uplywie czasu wymienionej zmia¬ ny, jezeli tylko czestotliwosc nadajnika pierwot¬ nie znajdowala sie w zakresie regulacyjnym dy¬ skryminatora.Chwilowa zmiana czestotliwosci, która powin¬ na przesunac czestotliwosc nadawcza w zakres dzialania dyskryminatora, moze miec przebieg jednorazowego bodzca, tlumionego drgania lub przylaczony jest glosnik M.Zaleznie od tego, czy urzadzenie jest uzywa¬ ne do nadawania, ozy do odbioru, do anteny 13 przylaczona zostaje za pomoca przelacznika 25 czesc nadawcza lub czesc odbiorcza. Podczas od¬ bioru nadajnik jest wylaczony, natomiast pod¬ czas nadawania odbiornik, ewentualnie ze zmniej¬ szona czuloscia, pozostaje wlaczony ze wzgledu na uzgodnienie czestotliwosci nadajnika i nastro¬ jenia odbiornika, czego dokonywa sie w sposób podany nizej.Podczas nadawania (przelacznik 25 jest prze¬ rzucony na lewo) wysylane drgania sa jedno¬ czesnie doprowadzane do odbiornika poprzez ma¬ ly kondensator sprzegajacy 26. Powstajace wodbiorniku drgania rozrzadzaja przylaczonym do wzmacniacza posredniej czestotliwosci 21 dy- skryminatorem czestotliwosci 27, który wytwa¬ rza dodatnie lub ujemne napiecie regulacyjne na oporniku wyjsciowym 28, gdy czestotliwosc od¬ bieranych drgan jest wieksza lub mniejsza od czestotliwosci nastrojenia odbiornika. Napiecie regulacyjne dyskryminatora dziala w obwodzie 30 siatki lampy reaktahcyjnej 16 nadajnika w szereg z napieciem baterii 29 z taka bieguno¬ woscia, aby odchylenia czestotliwosci nadajnika w stosunku do czestotliwosci nastrojenia odbior¬ nika byly zmniejszane.Dla uzyskania sprzezenia pomiedzy czestotli¬ woscia nadajnika a czestotliwoscia obwodu stro¬ jonego odbiornika przy przelaczaniu z odbioru na nadawanie z przelacznikiem 25 sprzezony jest lacznik 31, który przy przelaczeniu z odbioru na nadawanie zamyka obwód ladowania kondensa¬ tora 32. Ten obwód ladowania zawiera oprócz lacznika 31 baterie 33, zwarty oporem 3U kon¬ densator 32 i uzwojenie pierwotne tranfórmato- ra 35, którego uzwojenie wtórne znajduje sie w obwodzie 30 siatki rozrzadczej lampy reaktan- cyjnej 16. . _.. * Przy zamykaniu lacznika 31 zjawia sie w ob¬ wodzie ladowania kondensatora 32 prad uderze¬ niowy, który wywoluje w obwodzie 30 siatki roz- Tzadczej kolejno jeden dodatni i jeden ujemny Hmpuls, wskutek czego czestotliwosc nadajnika 'odchyla sie najpierw w jedna, a nastepnie w 'druga strone czestotliwosci, wystepujacej bez¬ posrednio po przelaczeniu z odbioru na nadawa¬ nie. -Przez odpowiedni wybór amplitudy impul¬ sów, wystepujacych w obwodzie 30 siatki roz¬ rzadczej, uzyskuje sie to, ze czestotliwosc nadaw- feza pod dzialaniem powyzszych impulsów osiaga na krótki przeciag czasu wartosc lezaca w zakre¬ sie dzialania, wskutek czego powstaje sprzezenie 'miedzy czestotliwoscia nadajnika i Czestotliwos¬ cia obwodu strojonego odbiornika.To samo mozna osiagnac zwierajac za pomo¬ ca kondensatora 36 uzwojenie wtórne transfor¬ matora 35. Utworzony wtedy w obwodzie 30 siat¬ ki rozrzadczej obwód drgan otrzymuje impuls przy zamykaniu lacznika 31 i. powoduje powsta¬ nie drgan gasnacych w obwodzie tej siatki, co znowu powoduje odpowiednia zmiane czestotli¬ wosci nadajnika.* W obu opisanych szczególowo przypadkach jest zupelnie obojetne, jaki kierunek zmian ma czestotliwosc nadajnika w stosunku do czestotli¬ wosci strojonego obwodu odbiornika. Jezeli trze¬ ba brac pod uwage tylko jednostronne zmiany czestotliwosci nadajnika, to urzadzenie moze byc' uproszczone w ten sposób, ze do ouwodu 30 za¬ miast transformatora 35 wlacza sie cewke, która moze' otrzymywac impuls pradowy w podobny sposób, jak poprzednio uzwojenie pierwotne trans¬ formatora 35. Wtedy pod dzialaniem impulsu pradu powstaje w obwodzie rozrzadczym 30 siat¬ ki tylko jeden jednorazowy impuls okreslonego znaku, który jednak wywiera pozadane dzialanie, jezeli znak impulsu zostal wybrany odpowiednio do oczekiwanych zmian czestotliwosci nadajnika.Fig. 3 przedstawia urzadzenie do wytwarza¬ nia dwóch nastepujacych po sobie impulsów na¬ piecia przeciwnych znaków z zastosowaniem za¬ miast cewek indukcyjnych wylacznie oporników i kondensatorów. To urzadzenie moze zastapic w urzadzeniu wedlug fig. 2 czesci 23 do 37.Urzadzenie wedlug fig. 3 zawiera dwa. prze¬ laczniki 38, 39, sprzezone z przelacznikiem z na¬ dawania na odbiór, które podczas odbioru (0) sa przerzucone na dól. Przy tym kondensator UO, wlaczony pomiedzy przewód siatkowy lampy reaktancyjnej 16 i ziemie, otrzymuje poprzez o- porniki Ul, U2 i lacznik 39 z baterii U3, UU napie¬ cie wieksze, np. dwa razy (— 2Vg), od wymaga¬ nego, napiecia siatkowego (—Vg) lampy reak¬ tancyjnej. Jednoczesnie kondensator pomocniczy U5, uziemiony poprzez lacznik 38, zostaje pola¬ czony poprzez lacznjk 39 z bateria U3, UU, czyli równiez naladowany do napiecia 2Vg.Przy przelaczaniu na nadawanie laczniki 38, 39 zostaja przerzucone w góre i powstaje uklad polaczen uwidoczniony na fig.'3, w którym kon¬ densator UO poprzez opornik Ul, lacznik 38, kon¬ densator ze zwierajacym opornikiem U2 i lacznik 39 otrzymuje normalne napiecie siatkowe (Vg) z baterii U3.Po przerzuceniu laczników 38 i 39 konden¬ sator U5 ma napiecie ladowania 2Vg, które dzia¬ la przeciwnie do napiecia ladowania kondensa- fora UO i napiecia baterii U3- Punkt polaczenia Oporników Ul, U2 bezposrednio po przelaczeniu z odbioru na nadawanie bedzie mial w stosunku do ziemi potencjal <-\- 2 Vg — Vg = + Vg.Przez odpowiedni wybór stalej czasu obwodu wyladowania kondensatora U5 w stosunku do stalej czasu obwodu kondensatora UO mozna o- siagnac to, ze napiecie kondensatora UO, które -pierwotnie mialo wartosc —2Vg, wkrótce po, przelaczeniu z odbioru na nadawanie, bedzie mia- , \o wartosc pomiedzy —Vg i 0, a nawet wartosc dodatnia, podczas gdy ostateczne napiecie kon¬ densatora UO po przelaczeniu z odbioru na nada¬ wanie bedzie mialo wartosc —Vg. «k W ten sposób osiaga sie to, ze po przelacze¬ niu z odbioru na nadawanie siatka lampy reak¬ tancyjnej otrzymuje kolejno chwilowo wyzsze i nizsze napiecie, niz wymagane napiecie siatki, dzieki czemu sprzezenie czestotliwosci odbior¬ nika i nadajnika.moze byc zawsze czynne. PL