Klej kostny mógl byc dotychczas wy¬ twarzany tylko w ten sposób, ze kosci od¬ tluszczone i odpowiednio przerobione wstepnie (srut kostny) poddawano wielo¬ krotnie na przemian dzialaniu cisnienia pary, przy czym po kazdym dzialaniu po¬ szczególnym kle1) wylugowywalo sie gora¬ ca woda i otrzymywalo go w ilosci beda¬ cej czescia calkowitej wydajnosci. Aby w ten sposób z substancji kostnej mozna by¬ lo usunac klej w stopniu praktycznie bio¬ rac dostatecznym, trzeba bylo poddawac ja 12—16 razy kolejnemu dzialaniu cisnie¬ nia pary i przeprowadzac lugowanie. Czas trwania dzialania cisnienia pary wynosil normalnie 20—30 minut.Jest rzecza zrozumiala, ze znaczne zmniejszenie liczby kolejnych dzialan cis¬ nienia pary przy uzyskaniu takiego same¬ go stopnia usuniecia kleju wprowadziloby duize korzysci. Polegalyby one na tym, ze przy fabrykacji uzyskanoby bardzo znacz¬ na oszczednosc pary i zatem wegla, ze skróconoby znacznie czas usuwania kleju i czas wylugowywania, a z drugiej strony polepszonoby tym samym jakosc kleju.Jest bowiem rzecza wiadoma, ze klej, utworzony czesciowo lub calkowicie po jednym poszczególnym dzialaniu cisnienia, przy istniejacych w praktyce mozliwo¬ sciach daje sie wylugowywac niecalkowi¬ cie, a izatem obowiazkowo zostaje podda¬ ny czesciowo dalszemu nastepujacemu dzialaniu cisnienia, obnizajacemu silnie ja¬ kosc wytworu. Odpowiednio do tego pier¬ wotne dzialanie cisnienia pary daje najlep-sza wydajnosc k/leju przy obecnie ogólnie stosowanym sposobie pracy, podczas gdy jakosc pozostalych ilosci szybko pogarsza sie wraz z nastepujacymi dzialaniami cis¬ nienia pary i wskutek tego silnie obniza sie przecietna jakosc calkowitej masy kleju.Glówna przyczyna polega na tym, ze przy jednakowo starannej pracy jakosc klejów kostnych mniej lub bardziej stoi w tyle w porównaniu z jakoscia klejów ze skór, jakkolwiek sama substancja oddajaca klej jest ta sama, tj. kolagen, w obu produktach wyjsciowych (porównac 0. Gerngross i E.Goeihel ,,Chemie und Technologie der Leim- und Gelatinefabrikation", 1933, strony 138, 139, 173).W celu wykluczenia tych wad oraz po¬ dania sposobu, dajacego sie przeprowa¬ dzac ekonomicznie, zadaniem wynalazku jest znalezieinie drogi, która umozliwilaby w talki siposób rozlozenie calkowitej sub¬ stancji dajacej klej przy pomocy jednego tylko dzialania cisnienia pary lu'b malej liczby tych dzialan, aby przy tym cala sub¬ stancja, dajaca klej i przeprowadzona bez reszty w klej, dala sie wylugowac woda.Bylo rzecza znana, ze kolagen jest zdolny do tworzenia kolagenianu (Gern¬ gross Goebela, stromy 138, 139; A. Kuntzel i R. Biedermann w czasopismie „Colle¬ gium" 1931, strona 495; Dr. Fritz Baum w czasopismie „Kunstdunger und Leim- industrie", Berlin, z 5.3 1928, Nr 7, strony 97 i 108).A. Kuntzel i R. Biedermann we wspom¬ nianej publikacji podaja, ze czysty suchy kolagen wiaze 2,19% CcrO, co stanowi 2,85% Ca(OH2). Fritz Baum okresla na stronie 109 swej powyzej przytoczonej pu¬ blikacji przy próbie N2 wiazanie Ca(OH2) na 3,28%, liczac w stosunku do suchej skóry kleistej.Wynalazek opiera sie na nowym od¬ kryciu, uzyskanym dzieki powyzszym pró¬ bom, ze kolagen w kosciach odtluszczo¬ nych przy tworzeniu sie kolagenianu wiaze równiez wapno. Stwierdzono przy tym, ze kolagen odtluszczonych kosci przyjmuje az do 4,2% CafOHJ, podobnie jak kolagen w skórze zwierzecej przy tworzeniu sie kolagenianu. Potwierdzilo sie przypuszcze¬ nie, ze do tworzenia kolagenianu zdolne sa nie tylko wodorotlenki wapniowców, lecz ze to jest równiez udzialem wodorotlen¬ ków potasowców wzglednie weglanów po¬ tasoweów.Przy pomocy tych prób mozna bylo stwierdzic, ze kwas kolagenowy (porów¬ nac A. Kuntzel i R. Biedermann, jak wy¬ zej, strona 503) tworzy kolageniany rów¬ niez z wodorotlenkami potasowców. Na przyklad w próbie przemyslowej stwier¬ dzono, ze kolagen odtluszczonych kosci przyjal 2,9% NaOH.Tworzenie sie kolagenianu odbywa sie chemicznie wedlug E. Stiasny'ego ,,Gerbe- reichemie" 1931, strona 87—88 i 138, w ten sposób, ze potasowce wzglednie wapniow- ce wiaze nie tylko koncowa grupa karbo¬ ksylowa, lecz równiez grupa peptydowa.Z tych spostrzezen i doswiadczen wy¬ prowadzono sposób wytwarzania kleju kostnego z rozdrobnionych kosci przez ob¬ róbke substancjami dzialajacymi zasado¬ wo, przy którym wedlug wynalazku kosci, rozdrobnione do wielkosci mniej wiecej orzecha wloskiego wzglednie jaja kurzego, obrabia sie w zwyklej temperaturze wodo¬ rotlenkami potasowców lub wodorotlenka¬ mi wapniowców lub weglanów potasowców tak dlugo, az cala ilosc kolagenu, istnieja¬ cego w kosciach, zostanie przeprowadzona w kolagenian, po czym po 1—3-krotnym dzialaniu cisnienia pary w ciagu mniej niz 20 minut usuwanie kleju przeprowadza sie w znany sposób.Sposób ten nie jest znany. Wprawdzie przed usunieciem kleju przygodnie propo¬ nowano obrabiac kosci chemikaliami, jed¬ nak do zupelnie innych celów i z zupel¬ nie innym wynikiem. Przy tym nalezy za¬ uwazyc, ze nie kazda obróbka rozdrobnio- — 2 —nego materialu kostnego jakimikolwiek chemikaliami przed obróbka para prowa¬ dzi do tworzenia sie kolagenianu, lecz tyl¬ ko taka obróbka i takimi chemikaliami, ja¬ kie wedlug wynalazku ustalono jako czyn¬ niki tworzenia kolagenianu.Wiec np. zalecana byla wstepna obrób¬ ka kosci, z których ma byc usuniety klej, amoniakiem, aby z chrzastki kostnej wy¬ ciagnac pewne substancje zmetniajace; dzieki temu mozna bylo uzyskac tylko oczyszczenie, lecz nie utworzenie sie ko¬ lagenianu.Traktowanie slabymi roztworami kwa¬ sowymi materialu kostnego, silnie odwod¬ nionego przez wyciaganie benzyna, w ce¬ lu wprowadzenia wody uwodniania nie dziala w kierunku tworzenia kolagenianu i w zwiazku z tym nie maze spowodowac zmniejszenia sie liczby zabiegów dzialania cisnienia pary wymaganej do usuniecia kleij u.Wreszcie przygodnie zalecany chlorek wapna jako srodek bielacy nie jest uzywa¬ ny jako czynnik tworzacy kolageniatn w sensie wynalazku, zwlaszcza ze, jak wia¬ domo, chlor przylacza sie do kolagenu oraz zmienia substancje dajaca klej.Jako szczególnie nadajace sie do prze¬ prowadzania sposobu wedlug wynalazku okazaly sie zwiazki sodu w ten sposób, ze wytwarzanie kolagenianu sodu usku¬ tecznia sie np. przez traktowanie wodoro¬ tlenkiem ,sodu.Daja sie równiez zastosowac np. zwiaz¬ ki wapnia. A wiec np. wstepna przeróbke substancji kostnej mozna przeprowadzac skutecznie przez traktowanie wodorotlen¬ kiem wapnia, wytwarzajace kolaigenian.Przyklad I. 2500 kg srutu kostnego o wielkosci orzecha wloskiego az do wiel¬ kosci jaja kurzego pozostawiono w stanie zimnym na przeciag 48 godzin w roztwo¬ rze zawierajacym 4,5 g wodorotlenku so¬ du w litrze. Wodorotlenek usunieto i ma¬ terial ponownie na przeciag 128 godzin pozostawiono w roztworze, zawierajacym 4,8 g tego wodorotlenku w litrze. Po usu¬ nieciu wodorotlenku z tego drugiego roz¬ tworu srut przemywano dopóty, az war¬ tosc pH wody do przemywania powrócila do 7,6.Nastepnie srut poddawano w ciagu 10 minut dzialaniu cisnienia pary, wynoszace¬ go 2 atmosfery cisnienia, i utworzony klej wylugowano woda. Potem material podda^ no powtórnie dzialaniu cisnienia pary o 2 atmosferach cisnienia w ciagu tylko 5 minut i potem wylugowano utworzony klej.Srut stal sie calkowicie miekki po dwóch kolejnych dzialaniach cisnienia pary, co bylo oznaka, ze kolagen zostal dobrze roz¬ lozony. Zawartosc azotu w srucie pozba¬ wionym kleju wynosila mniej niz 1%. Od¬ powiednio do tego srut kostny byl uwol¬ niony od kleju w stopniu zadowalajacym.Calkowita ilosc kleju posiadala moc ga¬ laretowa o 160 gramach Blooma, a zatem na zasadzie tej liczby charakterystycznej jakosciowo wydajnosc byla w przyblizeniu dwa razy wieksza od wydajnosci procesu otrzymywania obecnie znajdujacego sie w handlu kleju kostnego.Przyklad II. W przyblizeniu 31 000 kg srutu kostnego pozostawiono w stanie zim¬ nym na przeciag 7 dni w roztworze 11,6 g wodorotlenku sodu w litrze, a po spusz¬ czeniu wodorotlenku dopóty przemywano woda, stosujac miedzy jednym a drugim przemywaniem slaba kapiel kwasowa, az woda do pzenaywania wykazala watosc pH równa 7,1.Aby ustalic wspólczynnik pewnosci usu¬ niecia kleju bez reszty, przy tej przeróbce po trzykrotnym dzialaniu cisnienia pary (powodujacym usuwanie kleju) o 2 wzglednie 2,5 atmosferach cisnienia i cza¬ sie trwania 10 wzglednie 5 minut zastoso¬ wano po uskutecznionym wylugowaniu jeszcze cisnienie 4 atmosfer cisnienia w ciagu od 10 do 15 minut, które jednak, jak — 3 -stwierdzono, nie rozlozylo juz dalszych ilo¬ sci kleju.Przy tej przeróbce zawartosc azotu w srucie pozbawionym kleju wahala sie w granicach miedzy 0,7 a 0,8%. Usuniecie kleju odbylo sie wiec praktycznie biorac bez reszty.Uzyskane okolo 9000 kg kleju wyka¬ zalo moc galaretowa okraglo o 180 gra¬ mach Blooma, a zatem niezwykle wysoka jakosc kleju kostnego. PL