Podczas odparafinowywania klejów, smól, a takze ich produktów destylacji i przemiany dazy sie -na ogól do otrzymy¬ wania olejów o mozliwie niskiej tempera¬ turze krzepniecia oraz o mozliwie plaskiej krzywej lepkosci w zaleznosci od tempe¬ ratury. Aby usunac parafiny iz olejów prze¬ znaczonych do obróbki, rozcienciza isiie je mniejsza lub wieksza iloscia roizpusizczal- nika i oziebia, po czym stale parafiny, stracone w niskiej temperaturze, usuwa slie za pomoca filtrów, pnais, wirówek itd.W tym procesie energia zimna potrzeb¬ na do oziebiania odgrywa bardzo wazma role gospodarcza. Wobec tego tez dazy sie do stosowania mozliwie malych ilosci rozpuszczalników i to takich, przy których pomocy mozna otrzymywac olej o tempe* raturze krzepniecia zaledwie nieco wyz¬ szej od temperatury odparafinowywania.Ten warunek jest spelriióiny tylko w przy¬ padku uzycia takich rodzajów rozpusz¬ czalników, które wykazuja wyrazina se¬ lektywnosc wobec grup weglowodorów zawartych w olejach, jak weglowodorów parafinowych, naftenowych i aromatycz¬ nych.Im wieksza jest ta selektywnosc, tym wyzsze temperatury mozna stosowac w ce¬ lu wydzielenia okreslonych ilosci stalych parafin oraz do osiagniecia danej tempera¬ tury krzepniecia oleju. Na odwrót przy uzyciu rozpuszczalnika dzialajacego nieise- lektywnie trzeba oidlparafinowywac w tem¬ peraturze odpowiednio nizszej, aby osiag¬ nac te sama temperature krzepniecia oleju.Na przyklad, aby z destylatu ropy ru¬ munskiej otrzymac przez odparafinowanie olej krzepnacy w temperaturze —15"C, na¬ lezy przy uzyciu rozpuszczalników nie dzialajacych selektywnie, takich jak pro¬ pan, butan, benzyna itd., oziebiac co naj¬ mniej do 40°C, natomiast przy uzyciu se¬ lektywnie dzialajacego dwuchloroetanu mozna stosowac do tego celu temperatu¬ re zaledwie —15°C do —17°C. Ponadto w tym drugim przypadku ilosc rozpuszczal¬ nika, jaka nalezy stosowac, jest znacznie mniejsza niz w przypadku pierwszym.Dzialanie selektywne rozpuszczalni¬ ków w przypadku przeróbki olejów o pod¬ stawie parafinowej nie wplywa ujemnie na ksztalt krzywej ,,lepkosc—temperatura".W przypadku olejów o podstawie miesza¬ nej, a jeszcze wyrazniej w .przypadku ole¬ jów o podstawie asfaltowej, selektywnosc rozpuszczalnika moze jednak powodowac niepozadane stracanie sie weglowodorów silnie spolimeryzowanych, jak zywicy, as¬ faltu itd. w pcstaci mniej lub bardziej ko¬ loidalnej i moze utrudniac oddzielanie pa¬ rafiny, czemu iprzewaznie towarzyszy jed¬ noczesnie znaczne obnizenie wydajnosci.Aby tego uniknac, w wielu przypadkach do zwyklych rozpuszczalników odparafino- wujacych dodaje sie weglowodorów aro¬ matycznych, takich jak benzen, toluen itd., jako tak zwanych ,,rozpuszczalników oleju".Jako dalsze szkodliwe zjawisko wyste¬ puje okolicznosc, ze oprócz parafin sta¬ lych, stracanych w danej temperaturze, stracaja sie ponadto, wzglednie zostaja okludowane w fazie stalej, cenne weglo¬ wodory parafinowe, ciekle w zwyklej tem¬ peraturze, wskutek czego nie tylko zmniej¬ sza sie wydajnosc procesu otrzymywania oleju, lecz takze obniza sie w bardzo zna¬ cznym stopniu jego wskaznik lepkosci.To zjawisko, wystepujace przewaznie wyraznie w przypadku olejów o podsta¬ wie mieszanej, moze w ogóle uniemozliwic osiagniecie okreslonej niskiej temperatury krzepniecia oleju za pomoca srodków od- parafinowujacych dzialajacych selektyw¬ nie. Jezeli np. pozadany jest punkt krzep¬ niecia —20"C, to nalezaloby dany olej z od¬ powiednim rozpuszczalnikiem, stracajacym parafine, obrabiac w temperaturach po¬ miedzy —15"C a —20"C, jednakze w tych granicach temperatur przy obróbce uprzednio wymienionego typu olejów se¬ lektywnosc rozpuszczalnika jest tak du¬ za, ze w wytraconych parafinach stalych zawarta jest znaczna czesc cennych sklad¬ ników oleju smarowego, a tym samym zo¬ staje spowodowane nie tylko zmniejszenie wydajnosci procesu otrzymywania oleju odparafinowanego, lecz takze znaczne ob¬ nizenie jego wskaznika lepkosci. Jezeli znów odparafinowanie odbywa sie w sto¬ sunkowo wyzszych temperaturach, np. po¬ wyzej —15"C, to rozpuszczalnosc parafin krystalicznych jest wtedy tak duza, ze otrzymuje sie oleje krzepnace znacznie wyzej, nizby to odpowiadalo wymaganiom.Obecnie wykryto, ze niedogodnosci te mozna usunac prowadzac odparafinowy- wanie za pomoca rozpuszczalników dzia¬ lajacych selektywnie i stracajacych para¬ fine, w dwóch albo wiekszej liczbie zabie¬ gów w ten sposób, ze najpierw w niskiej temperaturze uskutecznia sie oddzielanie stalych i cieklych weglowodorów parafi¬ nowych od innych weglowodorów, a na¬ stepnie w wyzszej temperaturze rozklada sie mieszanine weglowodorów parafino¬ wych na stale parafiny krystaliczne oraz na skladniki ciekle, czyli olej smarowy.Tak otrzymanych cieklych weglowodorów parafinowych dodaje sie do oleju pierwot¬ nego, otrzymywanego podczas pierwszego rozdzielania, który w dalszym ciagu opisu nazwano ,,wyciagiem".Dzieki takiemu postepowaniu osiaga sie korzysci nastepujace: 1) Jako parafine oddziela sie tylko sta¬ le weglowodory podwyzszajace punkt - 2 —krzepniecia (olejju. Weglowodory te otrzy¬ muje sie w postaci bardzo czysltej. 2) Dzieki dodawaniu cieklych weglo¬ wodorów parafinowych do olejlu pierwot¬ nego otrzymuje sie oleje smarowe, nie tyl¬ ko posiadajace pozadana temperature krzepniecia, lecz takze wykazujace plaska krzywa „lepkosc—temperatura". 3) Brizez jZatrzymywanie w roztworze znacznej czesci parafin miekkich, ewen¬ tualnie naweit wszysitkich parafin miek¬ kich, osiaga sie znaczne podwyzszenie wskaznika lepkosci oleju bez podwyzsze¬ nia przy tym w stopniu znacznym jego temperatury krzepniecia.Jezeli nip. pierwszy zabieg rozdziela¬ nia wykonywa sie w temperaturze stosun¬ kowo niskiej, to jatko ,,wyciag", nazywa¬ ny tez olejeni pierwotnym, otrzymuje sie koncentrat substancji powodujacych lep¬ kosc, bogaty w weglowodory aromatycz¬ nej substancje te zapobiegaja stracaniu cie parafin miekkich itd. w taki sam sposób, jak sie to oisiaga przez dodawanie talk zwa¬ nych srodków obnizajacych temperature krzepniecia. Drugi zabieg rozdzielania, to znaczy rozdzielania na parafiny s'tale oraz parafinowe oleje smarowe, imozna wyko¬ nywac w temperaturze stosunkowo wyso¬ kiej. Przez zmieszanie „wyciagu" z pierw¬ szego zabiegu z weglowodorami cieklymi, uwolnionymi od parafin twardych, tempe¬ ratura krzepiniecia tych weglowodorów cieklych zostaje znacznie obnizona, a jed¬ noczesnie wskaznik lepkosci odparafino- wanego oleju, a (takze calkowita ilosc wy¬ twarzanego idleju znacznie wzrastaja.Proces ten wykonywa sie celowo w sposób ciagly w wirówkach, jak to opisa¬ no w przykladzie nastepujacym: Przylklad. 100 kg ciezkiego destylatu ropy rumunskiej mieisza sie z 200 kg dwu- chloroetanu i odwiriowuje w temperalturze —20°C. Otrzymuje sie przy tym 64 kg roz¬ tworu odjparafinowanego oleju w roz¬ puszczalniku oraz 236 Ikg mieszaniny zlo¬ zonej ze stalych weglowodorów parafino¬ wych oraz zawartych w nich cieklych we¬ glowodorów parafinowych z rozpulszczal- nlikiem. Z 64 kg roztworu odparafinowane- go oleju otrzymulje sie przez destylacje 14 kg „wycliagu", czyli oleju pierwotnego. 236 kg parafin, zawierajacych rozpuszczal¬ nik, imieszajajc ogrzewa sie do temperatu¬ ry 0°C do —5°C i jeszcze raz odwirowuje w sposób ciagly. Otrzymuje sie przy tym 80 kg gaczu parafinowego, zlozonego z 38 kg parafiny twardej oraz 42 kg dwuichloro- etanu, a oprócz tego 156 kg mieszaniny zlo¬ zonej z cielklych weglowodorów parafino¬ wych o zawartosci 108 kg dwuchloroeta- nu oraz 48 kg oleju. Olej ten po oddestylo¬ waniu rozpuszczalnilka miesza sie z otrzy¬ manymi na poczatku 14 kg wyciagu. Jako produkty koncowe otrzymuje sie w ten sposób 62% oleju o temperaturze krzep¬ niecia —20°C i o wskazniku lepkosci 86 oraz 38% parafiny o temperaturze krzep¬ niecia 66°C.Jezeli natomiast wykonywa sie proces tylko w jednym zabiegu, przy uzyciu tej samej ilosci rozpuszczalnika, np. w tem¬ peraturze +5°C, to wskutek niedostatecz¬ nej selektywnosci rozpuszczalnika w tej temperaturze wieksza czesc cennych skladników oleju, które w opisanym pro¬ cesie otrzymuje sie jako ,/wyciag" w zabie¬ gu pierwszym, pozostaje w gaczu parafi¬ nowym. W ten sposób nie tylko otrzymu¬ je sie parafine o nizszej jakosci, lecz takze gorszy olej i to z mniejsza wydajnoscia; olej ten wskutek braku skladników wy¬ ciagu obnizajacych temperature krzepnie¬ cia krzepnie juz w temperaturze +5°C.Mozna wprawdzie przez znaczne, w tym przypadku np. dziesieicioikrotne, zwie¬ kszenie ilosci rozpuszczalnika otrzymywac w odparafinowanym oleju stezenie sklad¬ ników „wyciagowych" dostateczne do za¬ pewnienia zadanej temperatury krzepnie¬ cia oleju, jednakze stosowanie tak wiel¬ kich ilosci rozpuszczalników nie tylko po- — 3 -*ciaga za soba straty gospoclarcze ze wzgle¬ du na koniecznosc -stosowania wielkich ilo¬ sci energii clo oziebiania i destylacji tego rozpuszczalnika, lecz takze powoduje znaczne rozpuszczanie istalych weglowo¬ dorów parafinowych, bardzo podwyzszaja¬ cych temperature krzepniecia oleju.Selektywne dzialanie rozpatrywanych rozpuszczalników odparafinowujacych mo¬ zna wyzyskiwac równiez i do otrzymywa¬ nia produktów posiadajacych takie same wlasciwosci, jak znajdujace sie w handlu tak zwane obnizacze temperatury krzep¬ niecia. Podczas odparafinowywania, zwla¬ szcza olejów allbo destylatów o podstawie mieszanej, za pomoca np. dwuchloroetanu, d^vuchloroetylenu, chlorku metylenu, trój- chloroetanu itd. oraz za poinoca ich mie¬ szanin z ketonami, alkoholami, eterami, estrami itd., w niskich temperaturach, np. ponizeni —20°C, otrzymuje sie ,/wyciagi", których juz nawet male ilosci wystarcza do obnizenia temperatury krzepniecia ole¬ jów o 10°C do 20°C, a nawet wiecej, nie wplywajac szkodliwie na wskaznik lep¬ kosci.Im nizsza stosuje sie temperature pod¬ czas otrzymywania tych naturalnych ob- dizaczy temperatury (krzepniecia, tym mniejsza jeist (ich wydajnosc, ale jednoczes¬ nie tym wieksza jest ich skutecznosc. Je¬ zeli np. destylat ropy rumunskiej potrak¬ tuje sie równa objetoscia dwuchloroetanu w temperaturze —30°C, Itio Otrzymuje sie okolo 15% „wyciajgu" o duzej lepkosci. Je¬ zeli do oleju gazowego o lepkosci 1,82°E/20°C oraz o wskazniku lepkosci 90, krzepnacego w temperaturze +6°C, do¬ da sie zaledwie 3% tego „wyciagu", to tem¬ peratura krzepniecia oleju gajowego ob¬ nizy sie do —12°C bez zmiany wskaznika lekkosci. Jezeli ten sam destylat podda sie takiej samej obróbce w temperaturze -—40°C, to otrzymuje sie zaledwie okolo 10% „wyciagu"; aby jednakze spowodo¬ wac takie samo obnizenie temperatury krzepniecia tego samego oleju gazowego, wystarcza dodatek zaledwie 1%. W mia¬ re wzrostu dodawanych ilosci „wyciagu" osiaga sie oczywiscie wieksze obnizenie temperatury krzepniecia.Dodawane ilosci tak otrzymanego na¬ turalnego obnizacza temperatury krzep¬ niecia sa w ogóle tak male, ze nie potrze¬ ba sie obawiac pogorszenia barwy potrak¬ towanych nim olejów. W razie potrzeby dbnizacz temperatury krzepniecia moz¬ na rozjasnic przez rafinowanie spoisobami fizycznymi lub chemicznyimli, np. za pomo¬ ca ziemi bielacej w roztworze benzyny itd.Tak otrzymane naturalne obnizacze temperatury krzepniecia daja taki saim efekt obnizania temperatury krzepniecia oraz zachowywania wskaznika lepkosci, jak produkty otrzymane syntetycznie, np. przez kondensacje naftalenu, antracenu itd. z parafina za pomoca metody Friedel- Kraftsa; jednakze w porównaniu z tymi produktami wykazuja korzysci nastepu¬ jace: 1) Sa produktami naturalnymi, tak iz w wielu przypadkach zbytecznym sie sta¬ je zadawanie okreslonego oleju olejem obcym. 2) Wytwarzanie ich nie wymaga zad¬ nego specjalnego kosztownego procesu che¬ micznego. 3) Mozna je otrzymywac w wiekszym lub mniejszym stezeniu w wielu procesach odparafinowywania przy uzyciu odpowied¬ nich rozpuszczalników selektywnych. 4) W odróznieniu od sztucznych ohni- zaczy temperatury krzepniecia, które nie wplywaja prawie na efekt zmetnienia ole¬ ju, powoduja one zmniejszenie tego efektu.Naturalne obnizacze temperatury krzep¬ niecia mozna oczywiscie otrzymywac jesz¬ cze i w ten sposób, ze olej najlpierw w ni¬ skiej temperaturze zadaje sie rozpuszczal¬ nikiem dzialajacym nieselektywnie, aby wydzielic krystaliczne parafiny twarde, — 4 —a nastepnie dopiero stosuje sie traktowa¬ nie rozpuszczalnikiem selektywnym.Aby polepszyc krystalizacje parafiny i zwiekszyc wydajnosc procesu otrzymy¬ wania oleju, mozna naturalnych obnizaczy temperatury krzepniecia, wytworzonych sposobem wyzej opisanym, dodawac do olejów, przeznaczonych do odp arafinowa¬ nia, równiez przed oziebianiem ich do ni¬ skiej temperatury wzglednie przed wy¬ dzielaniem parafiny. PL