Przy kompensacji rozszerzalnosci ciepl¬ nej róznych przyrzadów powstaje czesto koniecznosc wykonania ich pewnej czesci skladowej o scisle okreslonych Wymiarach z tworzywa, którego rozszerzalnosc ciepl¬ na powoduje kompensacje rozszerzalnosci cieplnych innych czesci. Obliczanie wspól¬ czynnika rozszerzalnosci cieplnej zapewnia zwykle tylko wyposrodkowanie przyblizo¬ nej wielkosci podstawowej, poniewaz trud¬ no ustalic w obliczeniu wszystkie dane, od których zalezy rozszerzalnosc cieplna.Trudno jest takze wyszukac we wszystkich przypadkach tworzywo, które nadajac sie do odnosinego celu posiadaloby zadany wspólczynnik rozszerzalnosci cieplnej. We wszystkich przypadkach trzeba wiec prze¬ prowadzac poprawki doswiadczalne. Prze¬ prowadzano je dotychczas przez dobieranie tworzyw i wymiarów czesci skladowych, co w pewnych przypadkach jest polaczone ze znacznymi kosztami i stratami czasu.Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia, za pomoca którego mozna zmieniac rozszerzalnosc cieplna czesci skladowej przyrzadu wewnatrz okreslonych granic nie zmieniajac ani wymiarów tej czesci przy¬ rzadu, ani jej tworzywa.Urzadzenie wedlug wynalazku jest wy¬ konane tak, ze odnosna czesc konstrukcyj¬ na przyrzadu, której rozszerzalnosc ciepl¬ na ma ibyc odpowiednio ustalona, sklada sie z dwóch czesci o róznym wspólczynniku rozszerzalnosci cieplnej, polaczonych ze so-ba za pomoca narzadu przesuwnego w kie¬ runku podluznym przestrzeni pomiarowej tak, aby polozenie wzgledem siebie tych czesci pozostawalo przy przesunieciu na¬ rzadu zawsze to samo, przy czym jeden ko¬ niec odcinka pomiarowego znajduje sie na jednej czesci, drugi zas — na drugiej czesci skladowej urzadzenia.W celu unikniecia zmiany polozenia tych dwóch czesci skladowych podczas przesuwu narzadu laczacego, zostal zasto¬ sowany wedlug wynalazku rozlaczany za¬ cisk przytrzymujacy te dwie czesci w po¬ zadanym polozeniu wzajemnym.Poniewaz za pomoca urzadzenia wedlug wynalazku moga byc przez przesuwanie na¬ rzadu dobierane rózne rozszerzalnosci cieplne wewnatrz okreslonych granic, wiec mozna przez ustalanie stosunków miedzy dlugoscia przesuwu i rozszerzalnoscia utwo¬ rzyc przyrzad wzorcowniczy i pomiarowy do róznych celów. Mozna to osiagnac we¬ dlug wynalazku w ten sposób, ze narzad laczacy zaopatruje sie w znaczek, wskazu¬ jacy wielkosc przesuniecia na podzialce. Za pomoca takiego przyrzadu mozna np. przez ogrzewanie osiagnac najmniejsze zmiany dlugosci. Dalej mozna przy pomocy zna¬ nych urzadzen doswiadczalnych okreslac rozszerzalnosci cieplne tworzyw i granice proporcjonalnosci. Mozna równiez latwo wzorcowac rózne przyrzady pomiarowe.Na rysunku uwidocznione sa na fig. 1 i 2 dwa przyklady wykonania przedmiotu wynalazku w przekroju podluznym i w wi¬ doku z góry.Na fig. 1 uwidocznione jest w schema- ci mostkowe polaczenie miedzy czesciami 1 urzadzenia. Mostek sklada sie z dwóch cze¬ sci 2, 3 umieszczonych jedna na drugiej i polaczonych za pomoca sruby z nakretka.Czesci 2 i 3 sa jednymi koncami sztywno polaczone srdba z czescia 1, drugie zas kon¬ ce tych czesci 2, 3 moga sie swobodnie roz¬ szerzac. Na czesci skladowe 1 dziala wiec rozszerzalnosc cieplna czesci 2 na odcin¬ ku a, czesci 3 zas — na odcinku b. Gdy a jest wspólczynnikiem rozszerzalnosci ciepl¬ nej czesci 2, P zas — czesci 3, to rozsze¬ rzalnosc cieplna calego odcinka s jest A s = a a + p 6.Przez umocowywanie czesci 2 i 3 w róz¬ nych polozeniach wzgledem siebie za po¬ moca sruby 4 mozna wiec zmieniac wiel¬ kosci a i 6, a tym samym i wielkosci s.Sruby 5 i 6 zabezpieczaja niezmiennosc odcinka s przed przesuwem sruby 4 w szczelinach 7.Gdy przez rozszerzanie sie cieplne od¬ cinka s ma byc skompensowana jakakol¬ wiek inna rozszerzalnosc w przyblizeniu o wielkosci a, nalezy najpierw czesci 2 i 3 wykonac z takich tworzyw, aby srednia wartosc ich wspólczynników rozszerzalno¬ sci cieplnej wynosila Nastepnie ustawia sie srube laczaca 4 w srodku, gdyz wtedy i aa + p6 = a? = —i-5--* Gdy sie okaze, ze kompensacja rozsze¬ rzalnosci cieplnej, jak to zwykle bedzie za¬ chodzilo, nie bedzie jeszcze osiagnieta, usta¬ la sie najpierw odcinek s przez zacisniecie srub 5 i 6, po czym przesuwa sie srulbe 4 w otworach podluznych 7, W ten sposób przez nastawianie sruby 4 w róznych polo¬ zeniach mozna doswiadczalnie kompenso¬ wac rozszerzalnosc cieplna. W wielu przy¬ padkach jest to konieczne tylko w przyrza¬ dzie próbnym, a wykonywanie dalszych uskutecznia sie na podstawie wielkosci ustalonych.Na fig. 2 przedstawiony jest przyklad wykonania przedmiotu wynalazku w posta- — 2 —ci przyrzadu wzorcowniczegp i pomiarowe¬ go. Budowa jest na ogól taka sama, jak wedlug fig. 1, z ta róznica, ze sruba zaci¬ skowa 8 jest w celu dokladnego okreslania odcinków a i b polaczona na krzyz z dwo¬ ma nozami zaciskowymi 10, osadzonfymi przesuwnie wraz z plytkami 9 w otworach podluznych 11. W plytce 9 znajduje sie otwór 91 z podzialka 92, przesuwajaca sie wzgledem podzialki 12. Gdy ta podzialka jest wzoncowana, co mozna osiagnac w zna¬ ny sposób, np. za pomoca transformatora magnetycznego o zmiennej szczelinie po¬ wietrznej, mozna przez nastawianie plytek 9 na podzialce 12 i ogrzewanie o okreslo¬ na liczbe stopni, jak to juz wspomniano, osiagnac najmniejsze zmiany dlugosci, co posiada duze znaczenie przy pomiarach.Mozna przy tym osiagnac bardzo duza do¬ kladnosc, gdyz stosunek przekladni jest bardzo duzy, poniewaz rozszerzalnosc ciepl¬ na jest w porównaniu z dlugoscia odczyty¬ wana na podzlialce bardzo jnala. Osiaga sie wiec przyrzad, za pomoca którego moga byc wzorcowane bardzo scisle np. przyrzady do bardzo dokladnego stwierdzania rozszerzal¬ nosci. Gdy na podzialce 92 zaznaczane sa wspólczynniki rozszerzalnosci cieplnej « , odpowiadajace wielkosciom bez¬ wzglednym rozszerzalnosci prostoliniowej, wówczas mozna na podzialce odczytac bez¬ posrednio [wspólczynnik rozszerzalnosci cieplnej tworzywa, rozszerzaljacego sie miedzy dwiema temperaturami tak samo jak przyrzad. Mozna wiec za pomoca urza¬ dzenia wedlug wynalazku stwierdzic przez zwykle porównywanie takze wspólczynnik rozszerzalnosci dowolnego tworzywa. PL