Wynalazek dotyczy generatora lampo¬ wego ze sprzezeniem zwrotnym, w zasto¬ sowaniu do wytwarzania drgan wielkiej czestotliwosci.Zwykle generatory ze sprzezeniem zwrotnym posiadaja lampe elektronowa, której obwód wyjsciowy jest sprzezony z obwodem rezonansowym, wlaczonym w jej obwód wejsciowy, dzieki czemu czesc energii obwodu wyjsciowego jest wprowa¬ dzana z powrotem do obwodu wejsciowe¬ go, podtrzymujac drgania generatora.Wiekszosc takich ukladów wymaga, aby obwód drgan, wyznaczajacy czestotliwosc oscylatora, mozna bylo stroic w pewnym zakresie czestotliwosci, co uskutecznia sie przewaznie przez zmiane pojemnosci kon¬ densatora, wlaczonego w ten obwód. Wa¬ zne jest zastosowanie generatora ze sprze¬ zeniem zwrotnym jako oscylatora miejsco¬ wego w odbiornikach superheterodyno- wych; w tym przypadku czestotliwosc drgan miejscowych jest zmieniana wraz z czestotliwoscia rezonansu selekcyjnych obwodów odbiornika za pomoca zmienne¬ go kondensatora, uruchamianego tym sa-mym przyrzadem nastawczym równoczes¬ nie z kondensatorami strojeniowymi tych obwodów.W nowoczesnych odbiornikach super- heterodynowych zachodzi potrzeba stro¬ jenia oscylatora w pewnym zakresie cze¬ stotliwosci przy zachowaniu niezmiennych poza tym warunków pracy, przy czym za¬ kres ten siega od 550 kc/sek do 60 Mc/sek.Zazwyczaj ten szeroki zakres czestotliwo¬ sci zostaje podzielony na czesci, które po¬ krywaja przelaczalne cewki indukcyjne, umieszczone w obwodach drgan.Azeby zmniejszyc trudnosci i koszty stosowania takich urzadzen, jest rzecza pozadana stosowac w zasadzie mozliwie jak najmniejsza liczbe przelaczanych ce¬ wek, w szczególnosci zas stosowac dla za¬ kresu fal krótkich (dekametrowych) jed¬ na tylko cewke. Zakres ten moze obej¬ mowac czestotliwosci siegajace od 18 Mc/sek do 60 Mc/sek.Przy budowie oscylatora dla tak sze¬ rokiego zakresu czestotliwosci powstaja rózne trudnosci. Tak np. wielkie cze¬ stotliwosci robocze zmuszaja do stoso¬ wania bardzo malych indukcyjnosci w strojonym obwodzie drgan oscylatora. Po¬ za tym duza szerokosc zakresu czestotli¬ wosci zmusza do stosowania kondensatora strojeniowego o stosunkowo znacznej po¬ jemnosci koncowej. Oba te wzgledy pro¬ wadza do malego stosunku L/C obwodu dla niektórych czestotliwosci wewnatrz za¬ kresu. Mala wartosc stosunku L/C utru¬ dnia jednak poprawne dopasowanie opor¬ nosci pozornej obwodu do opornosci po¬ zornej lampy oscylacyjnej przy zastosowa¬ niu jednego ze znanych ukladów sprzeze¬ nia zwrotnego. Poza tym zachodzi tru¬ dnosc osiagniecia tak scislego sprzezenia pomiedzy obwodem wyjsciowym a obwo¬ dem wejsciowym generatora, aby praca generatora byla niezawodna i niezmienna przy wszystkich czestotliwosciach wewnatrz zakresu strojenia. Trudnosc ta wynika takze i z okolicznosci, ze przy wielkich czestotliwosciach przewody laczace cew¬ ke, przelacznik i kondensator strojeniowy posiadaja indukcyjnosci wlasne, których nie mozna juz pomijac w porównaniu z calkowita indukcyjnoscia obwodu stro¬ jonego; wskutek tego najwieksza osiagal¬ na wartosc sprzezenia jest znacznie mniej¬ sza, niz w obwodach, pracujacych przy mniejszych czestotliwosciach.Stwierdzono równiez przy stosowaniu zwyklych oscylatorów ze sprzezeniem zwrotnym, ze przy dostatecznie silnym sprzezeniu zwrotnym, wystarczajacym do wytworzenia prawidlowego dzialania os¬ cylatora, obwód sprzezenia zwrotnego wi¬ nien posiadac czestotliwosc rezonansowa, odpowiadajaca czestotliwosci roboczej os¬ cylatora, co powoduje znaczne zwezenie zakresu czestotliwosci.Wynalazek ma na celu przezwycieze¬ nie tych trudnosci przez uzyskanie sprze¬ zenia zwrotnego, dzialajacego niemal je¬ dnakowo dobrze dla wszystkich czestotli¬ wosci wewnatrz szerokiego zakresu wiel¬ kich czestotliwosci, co zapewnia niezawod¬ ne i stateczne dzialanie generatora w ca¬ lym zakresie jego pracy.Osiaga sie to w ten sposób, ze genera¬ tor wedlug wynalazku zaopatruje sie w kilka obwodów elektrycznych, powoduja¬ cych sprzezenia zwrotne pomiedzy rózny¬ mi elektrodami lampy oscylacyjnej a ob¬ wodem drgan, przy czym kazdy z tych obwodów dziala skutecznie w granicach pewnej czesci calego roboczego zakresu czestotliwosci. W tym przypadku jeden obwód dajacy sprzezenie zwrotne znajdu¬ je sie w obwodzie elektrody wyjsciowej wzglednie anody lampy oscylacyjnej i jest sprzezony ze strojonym wejsciowym ob¬ wodem drgan generatora glównie pojem- nosciowo; drugi obwód dajacy sprzezenie zwrotne znajduje sie w obwodzie jednej - 2 —z elektrod pomocniczych, np. w obwodzie siatki przeciwemisyjnej, i jest sprzezony indukcyjnie z cewka obwodu drgan genera¬ tora. W innym przypadku oba obwody dajace sprzezenie zwrotne sa sprzezone indukcyjnie z obwodem drgan generatora, przy czym jeden z nich znajduje sie przy anodzie, drugi zas bezposrednio przy siat¬ ce przeciwemisyjnej, polaczonej poprzez kondensator z siatka oslonna.Rysunek przedstawia przyklady wy¬ nalazku. Fig. 1 i 2 rysunku przedstawiaja dwa rózne przyklady wykonania ukladu polaczen generatora wielkich czestotliwo¬ sci wedlug wynalazku, fig. 3 przedstawia uklad polaczen generatora wedlug fig. 2, zastosowany w odbiorniku superhetero- dynowym, fig. 4 zas — charakterystyki ro¬ bocze wyjasniajace sposób dzialania ge¬ neratorów z róznego rodzaju sprzezeniem zwrotnym.Uklad polaczen posiada wedlug fig. 1 lampe generatorowa / z katoda 2, anoda 3, siatka rozrzadcza 4, siatka ekranowa 5 i siatka przeciwemisyjna 6. Banka 7 lam¬ py jest otoczona uziemiona oslona meta¬ lowa 8. Pomiedzy siatke rozrzadcza 4 a ziemie wlaczony jest poprzez konden¬ sator sprzegajacy 9 i poprzez dodatkowa cewke 10 strojony obwód 11 drgan, zawie¬ rajacy cewke 12 i równolegly do niej kon¬ densator strojeniowy 13. Cewka dodatko¬ wa 10 jest sprzezona z cewka 12 i powo¬ duje podwyzszenie opornosci pozornej, zalaczonej miedzy elektrody wejsciowe lampy, a wskutek tego tez i dopasowanie obwodu drgan do lampy oscylacyjnej. Ka¬ toda 2 jest polaczona przewodem 14 z od¬ galezieniem 15 na cewce 12, umieszczo¬ nym nieco powyzej punktu uziemienia. W celu nadania siatce rozrzadczej 4 ujemne¬ go napiecia poczatkowego wzgledem ka¬ tody 2, pomiedzy siatke te a uziemienie wlaczony jest opornik 16.Obwód anodowy oscylatora zawiera zródlo pradu anodowego 17, polaczone z anoda 3 i z siatka ekranowa 5 poprzez oporniki 18 i 19. Siatka ekranowa 5 jest zabocznikowana kondensatorem 20.Wedlug wynalazku osiaga sie statecz¬ ne dzialanie generatora w szerokim zakre¬ sie wielkich czestotliwosci dzieki zastoso¬ waniu dwóch obwodów sprzezenia zwrot¬ nego, przy pomocy których czesc energii wielkiej czestotliwosci z obwodu wyjscio¬ wego jest kierowana z powrotem do ob¬ wodu drgan 11. Jeden z tych obwodów jest wlaczony pomiedzy anode a górny bie¬ gun obwodu 11 i zawiera kondensator 21, wlaczony w szereg z cewka 22. Cewka 22 jest tak dobrana, iz jej wlasna czestotli¬ wosc rezonansowa jest nizsza, niz dolna czestotliwosc graniczna zakresu strojenia, dzieki czemu ten obwód sprzegajacy dzia¬ la glównie w dolnej czesci zakresu cze¬ stotliwosci. Drugi obwód sprzegajacy po¬ siada cewke 25, której górny koniec jest polaczony z uziemionym biegunem obwo¬ du drgan 11 i której dolny koniec jest po¬ laczony z siatka przeciwemisyjna 6. Cew¬ ka 25 jest sprzezona silnie z cewka 12 ob¬ wodu drgan 11. Indukcyjnosc tego obwo¬ du sprzegajacego w polaczeniu z jego po¬ jemnoscia wlasna i z pojemnoscia lampy posiada rezonans przy czestotliwosci, po¬ lozonej powyzej górnej granicy zakresu, dzieki czemu obwód ten dziala glównie w górnej czesci zakresu czestotliwosci ro¬ boczych. Czesci zakresu czestotliwosci, wewnatrz których dzialaja oba obwody sprzezenia zwrotnego, moga tez oczywi¬ scie byc wybrane odwrotnie. Przy cze¬ stotliwosciach wielkich nalezy przy pro¬ jektowaniu glównych obwodów sprzegaja¬ cych równiez uwzglednic sprzezenia wy¬ stepujace wskutek rozproszenia, które moga byc spowodowane np. przez pojem¬ nosci miedzyelektrodowe i pojemnosci rozproszenia ukladu polaczen.Jezeli obwód 11 jest dostrojony za po- — 3 —moca kondensatora 13 do czestotliwosci znajdujacej sie w poblizu dolnej granicy zakresu czestotliwosci, to czynny jest glównie obwód sprzezenia zwrotnego za¬ warty miedzy anoda 3 i górnym biegunem obwodu 11\ drugi obwód sprzegajacy, za¬ wierajacy cewke 25, posiada w tym przy¬ padku znaczenie stosunkowo male. Jezeli jednak obwód drgan bedziemy przestrajac w strone górnej czesci zakresu czestotli¬ wosci, to w miare wzrastania czestotliwp- sci drugi obwód sprzegajacy zaczyna dzia¬ lac coraz silniej, az wreszcie w poblizu górnej granicy zakresu czestotliwosci obwód ten bedzie dzialal prawie wy¬ lacznie. Rozdzial energii, odprowadzanej zwrotnie do obwodu 11, na oba obwody sprzegajace winien przy tym byc taki, aby napiecie oscylatora wewnatrz zakresu czestotliwosci pozostawalo mniej wiecej stale. Oprócz tego napiecia sprzezenia zwrotnego, doprowadzane do obwodu 11 za pomoca tych dwóch obwodów, winny dochodzic do obwodu drgan z fazami zgo¬ dnymi.Dzieki polaczeniu obu obwodów, po¬ wodujacych sprzezenie zwrotne, z rózny¬ mi elektrodami lampy usuwa sie prawie zupelnie niepozadane oddzialywania wza¬ jemne tych obwodów i osiaga sie najwiek¬ sza skutecznosc dzialania kazdego obwodu w przewidzianym dla niego zakresie pra¬ cy. Stwierdzono przy tym, ze uklad sprze¬ zenia zwrotnego wedlug wynalazku stano¬ wi ulepszenie w porównaniu do znanych dotychczas ukladów z wielokrotnym sprzezeniem zwrotnym, a zwlaszcza w po¬ równaniu ze znanym urzadzeniem, w któ¬ rym przewidziane sa dwa równolegle ob¬ wody, powodujace sprzezenie zwrotne miedzy obwodem anody wzglednie innej elektrody wyjsciowej a obwodem drgan.W tym znanym ukladzie sprzezenie po¬ miedzy dwoma obwodami dajacymi sprze¬ zenie zwrotne powoduje zwezenie zakresu czestotliwosci, w którym oscylator pracu¬ je w sposób pozadany.Generator wedlug wynalazku wedlug fig. 2 jest podobny do generatora wedlug fig. 1, z ta róznica, ze oba obwody dajace sprzezenie zwrotne sa tu sprzezone induk¬ cyjnie z obwodem drgan. W tym celu ob¬ wód sprzegajacy, przeznaczony dla cze¬ stotliwosci mniejszych, zawiera cewke 26, wlaczona pomiedzy uziemiony biegun obwodu 11 a anode 3 poprzez kondensa¬ tor 27, przy czym cewka 26 jest silnie sprzezona z cewka 12. Obwód sprzegaja¬ cy, odpowiadajacy górnej czesci zakresu czestotliwosci, jest zbudowany tak samo, jak w generatorze wedlug fig. 1, z ta róz¬ nica, ze jest on dodatkowo polaczony z siatka ekranowa 5 poprzez kondensator 28. Opornik 19 powoduje przy tym zmniejszenie uplywu pradów wielkiej cze¬ stotliwosci z obwodu siatki oslonnej przez zródlo pradu 17 do ziemi.Wspóldzialanie dwóch obwodów sprze¬ gajacych, przedstawionych na fig. 2, jest na ogól takie samo, jak w generatorze we¬ dlug fig. 1, posiada jednak jeszcze pewne dodatkowe zalety. Jezeli np. w ukladzie wedlug fig. 1 obwód drgan ma byc dostro¬ jony do szczególnie wielkich czestotliwo¬ sci, to czestotliwosci rezonansu jednego lub obu obwodów sprzegajacych, zawie¬ rajacych cewki 25 i 22, powinny byc pod¬ wyzszone przez zmniejszenie indukcyjno- sci tych cewek lub zmniejszenie sprzeze¬ nia z cewka 12. W obu tych przypadkach wystepuje oslabienie sprzezenia zwrotne¬ go, co powoduje latwo niestateczne dzia¬ lanie oscylatora dla pewnych okreslonych czestotliwosci wewnatrz zakresu. W ukla¬ dzie wedlug fig. 2 czestotliwosc rezonansu obwodu, zawierajacego cewke 25, moze byc dostatecznie podwyzszona przez ob¬ nizenie indukcyjnosci cewki 25, przy czym jednak zostaje zachowane dostatecznie silne sprzezenie zwrotne, gdyz wzajemne - 4 —oddzialywanie na siebie obu obwodów sprzegajacych jest w tym przypadku slab¬ sze, niz w ukladzie wedlug fig. 1.Uklad polaczen wedlug fig. 2 posiada takze zalete praktyczna w przypadku za¬ stosowania go jako oscylatora w odbiorni¬ ku superheterodynowym z kilkoma zakre¬ sami fal odbieranych. W odbiorniku ta¬ kim cewki indukcyjne obwodu drgan oscy¬ latora musza byc zmieniane, jezeli jest zmieniany zakres odbioru. W ukladzie po¬ laczen wedlug fig. 1 wskazane jest na ogól unikanie osobnego wylacznika dla cewki 10. Wskutek tego wchodzi ona zawsze w sklad obwodu oscylatora i jest stale wla¬ czona pomiedzy jedna z okladek konden¬ satora strojeniowego 13 a siatke rozrzad- cza 4. Pojemnosc tej cewki wzgledem ziemi moze posiadac szkodliwy wplyw przy in¬ nych zakresach czestotliwosci. Natomiast w ukladzie polaczen wedlug fig. 2 cewka 10 w ogóle nie istnieje.Dzieki pewnym ulepszeniom ukladów polaczen, przedstawionych na fig. 1 i 2, mozna poprawic dosc znacznre ich dziala¬ nie. A wiec np. najkorzystniejszy punkt polaczenia katody 2 z cewka 12, oznaczo¬ ny liczba 15, lezy niejednokrotnie w odle¬ glosci ulamka jednego pelnego zwoju cew¬ ki 12, liczac od punktu uziemienia cewki.Poprawe dzialania osiaga sie równiez przez polaczenie poszczególnych przewo¬ dów uziemiajacych we wspólnym punkcie uziemionym 15'. W odbiorniku superhe¬ terodynowym ten wspólny punkt 15' wi¬ nien lezec tam, gdzie przewód od rotora kondensatora 13 jest polaczony z plyta po¬ sadowa odbiornika.Na fig. 3 przedstawiony jest generator wedlug fig. 2 w zastosowaniu do odbior¬ nika superheterodynowego. Odbiornik posiada wzmacniacz wielkiej czestotliwo¬ sci 30, polaczony z obwodem antena — zie¬ mia 31 — 32 i sprzezony za pomoca ukla¬ du cewek 33 z elektrodami wejsciowymi 34 i 35 lampy mieszajacej 36. Strojony wzmacniacz wielkiej czestotliwosci 30 mo¬ ze byc wykonany w sposób dowolny i po¬ siada po jednym kondensatorze strojenio¬ wym 37 dla kazdego stopnia wzmacniania i po jednym przelaczniku 38 do nastawia¬ nia zakresu dlugosci fal. Lampa 36 jest heptoda i posiada dwie siatki ekranowe 39 i siatke rozrzadcza 40, lezaca przy ka¬ todzie i otrzymujaca z oscylatora 1 energie drgan miejscowych. Za obwodem wyj¬ sciowym lampy mieszajacej 36 umieszczo¬ ny jest wzmacniacz czestotliwosci posre¬ dniej 41, detektor oraz urzadzenie do sa¬ moczynnej regulacji wzmocnienia 42, a na¬ stepnie wzmacniacz malej czestotliwosci 43 i glosnik 44.Oscylator miejscowy 1, który w zasa¬ dzie posiada taka sama budowe, jak oscy¬ lator wedlug fig. 2, zawiera oprócz cewki 12 dwie inne, wieksze cewki 59 i 60, które za pomoca przelacznika 63 moga byc wla¬ czane równolegle do kondensatora 13.Oprócz tego drugi przelacznik 64 sluzy do przelaczania cewek 26, 61 i 62, sprzezo¬ nych z cewkami 12, 59 i 60. Obwód drgan oscylatora zawiera kondensatory 65 i 66, wlaczone w szereg z cewkami 59 i 60, oraz kondensatory 67, 68 i 69, wlaczone rów¬ nolegle do cewek 12, 59 i 60, w celu utrzy¬ mania stalej róznicy pomiedzy czestotli¬ woscia rezonansu obwodów odbiorczych a czestotliwoscia obwodu drgan oscyla¬ tora miejscowego.Ze wzgledu na obnizenie kosztów fa- brykacyjnych pozadane jest pokrycie moz¬ liwie jak najwiekszego obszaru odbiera¬ nych czestotliwosci mozliwie jak najmniej¬ sza iloscia przelaczalnych zakresów od¬ bioru. W tym celu konieczne jest, aby poszczególne zakresy byly stosunkowo szerokie. Przez zastosowanie opisanego wyzej sprzezenia zwrotnego mozna osia¬ gnac rozszerzenie zakresu wielkiej czesto* tliwosci, np. od 18 do 60 Mc/sek, przy za< — 5 —chowaniu statecznego dzialania oscyla¬ tora.Dzialanie generatora wedlug wynalaz¬ ku przedstawia wykres, uwidoczniony na fig. 4, na którym odciete oznaczaja cze¬ stotliwosc, rzedne zas — napiecie wyj¬ sciowe generatora w woltach. Krzywa 72 przedstawia charakterystyke robocza generatora wedlug fig. 2, posiadajacego dwa obwody sprzegajace. W tym przy¬ padku wyjsciowe napiecie generatora jest znaczne i pozostaje mniej wiecej stale w calym zakresie czestotliwosci roboczych od 20 Mc/sek do 65 Mc/sek. Krzywa 73 przedstawia charakterystyke dla przypad¬ ku luznego sprzezenia obu obwodów sprzegajacych z cewka obwodu drgan, przy czym oba te obwody sa polaczone z anoda lampy oscylacyjnej. Krzywa 73' odpowiada przypadkowi stosowania tyl¬ ko jednego obwodu sprzegajacego, które¬ go rezonans wlasny wystepuje przy cze¬ stotliwosci mniejszej, krzywa 73" zas od¬ powiada przypadkowi stosowania tylko obwodu sprzegajacego, którego rezonans wlasny wystepuje przy wiekszej czesto¬ tliwosci zakresu. W kazdym z trzech ostatnio wymienionych przypadków drga¬ nia generatora zrywaja sie wewnatrz pewnej dosc znacznej czesci zakresu cze¬ stotliwosci. Krzywa 74 dotyczy genera¬ tora, w którym oba obwody sprzegajace sa polaczone z anoda i sprzezone induk¬ cyjnie z obwodem drgan w przypadku sil¬ nego sprzezenia dla czestotliwosci mniej¬ szych i slabego sprzezenia dla wiekszych czestotliwosci zakresu. Dostrojenie obwo¬ du drgan do czestotliwosci mniejszej niz 25 Mc/sek jest w tym przypadku niemozli¬ we. Krzywa 70 odpowiada generatorowi, w którym sprzezenia sa odwrotne niz w ge¬ neratorze, dajacym krzywa 74, tj. sprzeze¬ nie dla czestotliwosci wiekszych jest slabe, sprzezenie zas dla czestotliwosci mniej¬ szych jest silne. W tym przypadku niemoz¬ liwe jest dostrojenie generatora do czesto¬ tliwosci wiekszych od 40 Mc/sek. Krzywa 71 odpowiada generatorowi, w którym obwód sprzegajacy dla czestotliwosci wiekszych jest sprzezony umiarkowanie silnie, obwód zas dla czestotliwosci mniej¬ szych jest sprzezony silnie z cewka obwo¬ du drgan. Dostrajanie generatora jest tu mozliwe poczynajac od 25 Mc/sek wzwyz. PL