Znane sa metody wskazywania wlasciwe¬ go kursu pojazdom, np. samolotom i okre¬ tom, za pomoca porównywania ze soba na¬ tezen dwóch, mniej lub wiecej kierunkom wych, pól wielkiej czestotliwosci. Energia wielkiej czestotliwosci jest w tym celu wy¬ sylana w rytmie uzupelniajacych sie zna¬ ków alfabetu Morsego w ten sposób, iz jed¬ no z pól wystepuje dokladnie podczas przerw w wystepowaniu drugiego pola i na odwrót. W ten sposób wlasciwa linia kur¬ su jest wytyczona strefa, w której oba od¬ bierane sygnaly maja równa amplitude.Ten sposób wytyczania linii kursu mozna przeprowadzic za pomoca kierunkowych nadajników lub za pomoca kierunkowych urzadzen odbiorczych. W obydwóch przy¬ padkach wytwarza sie na przemian dwie przecinajace sie kierunkowe charakterys¬ tyki promieniowania, przy czym pozadana linia kursu odpowiada linii przeprowadzo¬ nej przez punkty przeciecia sie wykresów tych dwóch kierunkowych charakterystyk.Sposób z zastosowaniem nadajników kie¬ runkowych nazywany jest ogólnie sposo¬ bem radiogoniometrycznym, sposób zas, stosujacy odbiornik kierunkowy, nazywany jest sposobem namierzania celu. Przy spo¬ sobie radiogoniometrycznym^ stosuje sie anteny kierunkowe nadawcze, wlaczane i wylaczane na przemian, lub tez stosuje sie stale zasilana antene wraz z reflektorem na przemian wlaczanym i wylaczanym, na¬ tomiast przy sposobie namierzania celustosuje sie zazwyczaj anteny ramowe z an¬ tena niekierunkowa, przelaczajac przy tym periodycznie albo bieguny anteny ramowej albo bieguny anteny niekierunkowej.Wynalazek dotyczy sposobu wskazywa¬ nia kursu droga porównywania amplitud odbieranych znaków- Znane sposoby tego rodzaju stosuja w tym celu albo wskazniki akustyczne, albo wskazniki optyczne. Przy wskazaniach akustycznych pilot slyszy w sluchawce dzwiek staly jesli statek poru¬ sza sie wzdluz wytknietej trasyf natomiast jesli statek zboczy z kusu w sluchawce be¬ dzie przewazal znak jednego lub drugiego rodzaju. W celu wskazan optycznych nie manipuluje sie kierunkowych pól wielkiej czestotliwosci w rytmie uzupelniajacych sie znaków Morsego, tak jak to ma miejsce przy wskazaniach akustycznych, lecz moduluje sie je czestotliwosciami malymi. W urza¬ dzeniu odbiorczym stosuje sie w tym przy¬ padku przyrzady selektywne np. jezyczki drgajace, dostrojone do tych malych czes¬ totliwosci. Sposoby te maja te zasadnicza wade, ze nie mozna stosowac równoczesnie wskazników akustycznych i optycznych, co jest np. konieczne w urzadzeniach stosowa¬ nych na samolotach, poniewaz pilot w cza¬ sie obserwacji swych instrumentów nawiga¬ cyjnych uzywa wskazników akustycznych, przy wymianie zas wiadomosci droga radio¬ wa — wskazników optycznych. Znany jest dotychczas tylko jeden sposób nadajacy sie do równoczesnego wskazywania optycznego i akustycznego. Przy tym sposobie manipu¬ luje sie pola kierunkowe wedlug rytmu: kropka — kreska i doprowadza odbierane znaki do przyrzadu wskaznikowego, który jest bardzo czuly wówczas, gdy jego wska¬ zówka zajmuje polozenie zerowe, natomiast malo czuly przy maksymalnym wychyleniu wskazówki. Ten przyrzad wskaznikowy jest uruchamiany impulsami indukcyjnymi, wy¬ twarzanymi w transformatorze w momen¬ tach powstawania i zanikania kazdego zna¬ ku. Znany ten sposób wymaga jednak, aby manipulacja kazdej z anten kierunkowych odbywala sie w rytmie znaków zlozonych ze znaków elementarnych o równym czasie trwania. Osiaga sie to tylko w razie mani¬ pulacji wedlug rytmu: kropka — kreska, t. zn. ze po jednej stronie nadaje sie tylko kropki, po drugiej zas tylko kreski. Nada¬ wanie kropek i kresek ma jednak te ujemna strone, iz porównywanie natezenia dzwieku na sluch jest trudne z powodu naturalnych wlasciwosci ucha ludzkiego, poniewaz cal¬ ka znaku elementarnego jednego rodzaju rózni sie od calki znaku drugiego rodzaju, Korzystniej jest wiec odstapic od nadawa¬ nia kropek i kresek, a manipulowac urza¬ dzenie w rytmie takich uzupelniajacych sie znaków, których calki sa sobie równe. Taki¬ mi znakami sa np. litery a oraz n wzglednie u, oraz t alfabetu Morsego. Znaki te posia¬ daja wprawdzie równe calki i umozliwiaja latwe ich porównywanie na sluch, lecz skladaja sie z nierównych znaków elemen¬ tarnych (kropki i kreski) i uniemozliwiaja stosowanie przyrzadu wskaznikowego, któ¬ ry jest czuly przy polozeniach wskazówki okolo zera, malo zas czuly w obrebie wy¬ chylen wskazówki ku brzegom skali.W myls wynalazku stosuje sie taki spo¬ sób uzyskiwania wskazan, przy pomocy któ¬ rego takze przy manipulacji znakami, skla¬ dajacymi sie z elementów o nierównym cza¬ sie trwania, mozna otrzymac równoczesnie wskazania akustyczne i wskazania optycz¬ ne. Wskazania akustyczne sa tu mozliwe, poniewaz znaki mozna tak dobrac, iz calki obydwu znaków sa sobie równe.Znany sposób nadawania kropek i kre¬ sek, wykorzystujacy przy tym impulsy in¬ dukcyjne plynace w tansformatorze w mo¬ mentach powstawania i zaniku pradów wy¬ wolanych danym znakiem, nie nadaje sie do zastosowania przy stosowaniu znaków skladajacych sie z elementów o nierównym czasie trwania, poniewaz impulsy indukcyj- — 2 —ne maja nie tylko kierunek przeciwny, lecz ponadto nastepuja po sobie z rózna czesto¬ tliwoscia.Sposób wedlug wynalazku umozliwia jed¬ nak wyzyskanie tych impulsów indukcyj¬ nych o róznym kierunku i o róznej czesto¬ tliwosci w celu uzyskania wskazan optycz¬ nych, Sposób wedlug wynalazku objasniony zo¬ stanie przy zastosowaniu znaków manipu¬ lacji, odpowiadajacych literom a i n alfabe¬ tu Morsego.Na fig. 1 przedstawiono wykresy impul¬ sów indukcyjnych, fig. 2 uwidocznia przy¬ klad urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 3 — schematycznie uksztaltowanie przy¬ rzadu wskaznikowego, fig. 4 — uklad pola¬ czen tego przyrzadu, fig. 5 — schematycz¬ nie inne uksztaltowanie przyrzadu wskaz¬ nikowego, fig. 6 — uklad polaczen przyrza¬ du wedlug fig. 5, wreszcie fig. 7 — sche¬ matycznie uklad jeszcze jednego urzadze¬ nia wskaznikowego wedlug wynalazku.Po lewej stronie fig. 1 przedstawione sa przebiegi pradu przy odbiorze litery a, po prawej zas stronie — odpowiednie przebie¬ gi dla litery n. Wyprostowane prady odbie¬ rane jednokierunkowe (wykres a na fig. 1) sa doprowadzone do transformatora; we wtórnym uzwojeniu tego transformatora prady te powoduja impulsy indukcyjne (wykres 6/ Jezeli litera T oznacza okres manipulacji, to odpowiadajace literze a im¬ pulsy indukcyjne o kierunku dodatnim ma- T jaokres-T-, o kierunku zas ujemnym — T okres —. Przy literze n impulsy te wy- s lepu ja odwrotnie. Ujemnie skierowane im¬ pulsy litery a posiadaja wiec czestotliwosc 2f, dodatnie zas impulsy — czestotliwosc 4f, jesli litera f oznacza czestotliwosc ma¬ nipulacji. Przy literze n impulsy dodatnie maja czestotliwosc 2f, ujemne zas — czes¬ totliwosc 4f. Sposób uzyskiwania wskazan wedlug wynalazku jest oparty na wyzej o- pisanych stosunkach. W tym celu odpowied¬ nie impulsy prostuje sie, a nastepnie stosu¬ je sie je do pobudzania obwodów drgaja¬ cych, przy czym napiecia lub tez prady tych obwodów drgajacych porównuje sie lub mierzy za pomoca przyrzadu wskazniko¬ wego róznicowego.Do wykonywania tego sposobu nadaje sie uklad przedstawiony na fig. 2. Sygnaly ode¬ brane w odbiorniku E po wzmocnieniu i wy¬ prostowaniu sa doprowadzone do transfor¬ matora T, który przetwarza je na impulsy indukcyjne. Impulsy te prostuje sie w pros¬ townikach Gl, G2 i doprowadza do obwo¬ dów drgajacych C/, Li i C2, L2, dostrojo¬ nych do czestotliwosci 2f. Gdy lit. a przewa¬ za, wówczas obwód drgajacy Cl, LI jest po¬ budzany przez odebrane impulsy indukcyj¬ ne, natomiast gdy przewaza lit. n, pobudza¬ ny jest obwód drgajacy C2, L2. Napiecie na zaciskach obwodów drgajacych jest pro^ stowane ponownie i doprowadzone do przy¬ rzadu róznicowego, np. do normalnego przyrzadu wskaznikowego J z ruchoma cewka, zalaczonego na zaciski opornika r, rozdzielajacego napiecie. Zaleznie od tego, w którym z obwodów napiecie rezonansowe jest wieksze, wskazówka przyrzadu wskaz¬ nikowego J wychyla sie w prawo lub w le¬ wo. Przyrzad ten mozna równiez tak zala¬ czyc, aby wyzyskiwac nie napiecia rezo¬ nansowe obwodów lecz ich prady. Wychy¬ lenie wskazówki przyrzadu / jest scisle o- kreslone, dzieki czemu, po uprzednim wy- cechowaniu przyrzadu, moze sluzyc jako miara kierunku rzeczywistego toru statku wzgledem kierunku wytyczonego.Inne metody uzyskiwania wskazan we¬ dlug wynalazku wykorzystuja równiez im¬ pulsy indukcyjne, które doprowadza sie do przyrzadów wskaznikowych o specjalnym wykonaniu. Przyrzad wedlug fig. 3 zawie¬ ra dwa zespoly magnesów Ml, M2, które posiadaja zaostrzone nasady biegunowe /, — 3 —II, JII, IV. Miedzy tymi nasadami umiesz- nad soba. Zespól magnesów 7, // i cewka czona jest obrotowo cewka o dwóch wza- Rl sa wiec polozone w jednej plaszczyznie, jemnie skrzyzowanych uzwojeniach Rl, R2. natomiast zespól magnesów 777, 7V wraz z Uzwojenia te sa polaczone w szereg i dola- cewka R2 jest umieszczony w plaszczyznie czone do wyjsciowych zacisków odbiornika znajdujacej sie wyzej lub nizej od plaszczy- E poprzez transformator T, wytwarzajacy zny pierwszej. Impulsy indukcyjne prostuje impulsy. Dzialanie tego przyrzadu objasnia sie (fig. 6) w prostownikach Gl, G2, dzieki wykres c na fig. 1. czemu impulsy jednego lub drugiego kiertin- W stanie spoczynku obydwie cewki Rl ku dzialaja albo tylko w cewce Rl, albo tyl- i R2 znajduja sie pod dzialaniem sily me- ko w cewce R2. Znów przyjmuje sie, ze przy chanicznej w maksymalnym polu nasad bie- odbiorze przewaza odbiór znaku a, przy gunowych i sa polaczone-szeregowo, jesli czYm pierwszy nadchodzacy impuls dodat- wiec np. przy literze a nadejdzie impuls ni dziala np. w cewce R2. Nasady biegu- dodatni, to nastapi maksymalne wychylenie nowe nl IV s* tak uksztaltowane, iz cew- wskazówki przyrzadu, np. w prawo. Cew- ka R2 VTZY wzrastajacym swym wychyleniu ka Rl wychodzi wskutek tego z obydwóch w prawo wchodzi w pole magnetyczne o pól magnesu, podczas gdy cewka R2 wy- zwiekszajacym sie natezeniu. Zespól cewek chodzi tylko z pola magnesu M2, które jest Jest wiec popchniety pierwszym impulsem skierowane przeciwnie niz pole magnesu dodatnim w prawo, przy czym cewka R2 Ml. Wobec tego zespól cewek cofa sie po- znajdzie sie w polu silnym, podczas gdy woli z powrotem, jak to uwidocznia wykres cewk* R1 wyjdzie z pola przynalez- c na fig. 1. Nastepny, bezposrednio nadcho- nych do niej nasad biegunowych /, 77. Nad- dzacy impuls ujemny powoduje jednakowoz . chodzacy teraz impuls ujemny, który z po- ponowne odrzucenie wskazówki na prawo, wadu wyprostowania dziala tylko w cewce poniewaz tylko cewka R2 jest pod wply- R1 powoduje tylko nieznaczne popchniecie wem pola magnetycznego magnesu M2. wsteczne zespolu cewek. Wskazówka przy- Trzeci, tym razem dodatni impuls cofa zes- rzadu 00fa sie p(Woli, dzieki czemu R2 po- pól,cewek w lewo o taki sam kat, o jaki zostaje jeszcze w silnym polu. Nastepny przedtem impuls ujemny popchnal ten zes- impuls dodatni popycha wiec wskazówke pól w prawo. Odtad juz zespól cewek cofa silnie w prawo, gdyz cewka R2 znajduje sie samoczynnie z powrotem. Ostatni im- siS w silnym polu. Nastepnie wystepuje wol- puls ujemny znaku odrzuca równiez wska- nV ruch powrotny wskazówki wskutek cze- zówki w kierunku z powrotem na prawo, S° cewka 7?7 znajduje sie jeszcze poza po- poniewaz zespól cewek w miedzyczasie cof- lem. gdy przychodzi nastepny impuls ujem- nal sie ogólem tylko o kat nieznacznie ny, przez co uwydatnia sie on tylko jako wiekszy od polowy wychylenia, spowodo- nieznaczne pchniecie wskazówki wstecz, po wanego na samym poczatku. Przy odbiera- czym wskazówka wraca powoli w polozenie niu litery n przebiegi odbywaja sie odwrót- spoczynkowe. Przy literze n przebiegi te nie, dzieki czemu wskazówka przyrzadu odbywaja sie odwrotnie, dzieki czemu wy- wychyla sie w druga strone. chylenie wskazówki ma kierunek odwrotny.Przyrzad wskaznikowy wedlug fig. 5 za¬ wiera równiez dwie krzyzujace sie cewki, lecz^ rózni sie tym od przyrzadu na fig. 3, ze dwa zespoly magnesów nie znajduja sie W jednej i tej samej plaszczyznie, lecz po- Przyrzad wskaznikowy wedlug fig. 7 pra¬ cuje na tej zasadzie, ze do wyznaczenia kierunku wychylenia wskazówki wyzysku¬ je sie tylko impuls nadchodzacy najpierw, podczas gdy nastepne impulsy dzialaja tyl- _ 4 —ko wzmacniajaco na to pierwsze wychyle¬ nie wskazówki. Jesli wiec nadejdzie naj¬ pierw impuls dodatni, jak to ma np. miej¬ sce przy znaku a, to wskazówka popchnie¬ ta jest na prawo i nie zmienia kierunku wy¬ chylenia przy nadejsciu nastepnych impul¬ sów, lecz go zachowuje. Przy znaku n nad¬ chodzacy najpierw impuls ujemny odrzuca wskazówke w przeciwna strone, a nastep¬ nie impulsy niezaleznie od ich kierunku dzialal ja tak, aby poczatwowy kierunek wy¬ chylenia wskazówki byl zachowany. Przy¬ rzad tego rodzaju jest zespolem przyrzadu z ruchoma cewka i przyrzadu z miekkim zelazem. Impuls najpierw nadchodzacy wy¬ znacza kierunek wychylenia, dzialajac na przyrzad z ruchoma cewka,, natomiast na¬ stepne impulsy dzialaja na przyrzad z miekkim zelazem, a wobec tego wychylenia wskazówki nie sa zalezne od kierunku tych impulsów. Przyrzad z ruchoma cewka jest tak urzadzony, iz nadchodzacy impuls wy¬ prowadza cewke z pola magnetycznego od¬ powiedniego systemu magnesowego, przez co dalsze impulsy juz na niego nie dzialaja.Na fig. 7, cyframi I i II oznaczone sa dwa bieguny magnesu trwalego, litera zas R o- znaczono cewke obrotowa. Czesc przyrzadu z miekkim zelazem sklada sie z cewek SI, S2. Wszystkie cewki polaczone sa ze soba szeregowo i dolaczone poprzez transforma¬ tor impulsowy T do odbiornika E. Z cewka R polaczona jest mechanicznie kotwiczka A z miekkiego zelaza, znajdujaca sie w polu cewek SI, S2, które oznaczono na rys. li¬ niami kreskowanymi. Pod wplywem nad¬ chodzacego impulsu cewka R obróci sie np. w prawo, wychodzac jednoczesnie z pola przynaleznego jej ukladu magnesów. Frzy obrocie cewki R kotwiczka A wchodzi w pole cewki S2, przez co pod wplywem na¬ stepnych impulsów jest przyciagana do cewki. Kierunek impulsów nie odgrywa przy tym roli. Gdy znak sie skonczy wskazówka wraca do swego polozenia spoczynkowego.Impuls indukcyjny skierowany przeciwnie powoduje wychylenie cewki R w odwrot¬ nym kierunku, przez co na ruch wskazówki bedzie oddzialywac cewka Si.Powyzej opisane sposoby uzyskiwania wskazan nie ograniczaja %sie tylko do spo¬ sobu manipulowania wedlug znaków a, n, przyjetego w opisie tylko dla przykladu.Przy odpowiednim dobraniu tlumienia przyrzadów mozna je dostosowac do kazde¬ go sposobu manipulowania znakami zbudo¬ wanymi z nierównych elementów. PL