Znane sa przyrzady do mierzenia roz¬ szerzalnosci, umozliwiajace stwierdzanie rozszerzenia tworzywa w ulamkowych czesciach tysiacznych milimetra. Do wzor¬ cowania takich przyrzadów trzeba naj¬ mniejsze zmiany dlugosci, odpowiadajace pod wzgledem wielkosci znikomym roz¬ szerzeniom tworzywa, wytwarzac sztucz¬ nie, czyli trzeba np. przesuwac wzgledem siebie dwie czesci przyrzadu do wzorco¬ wania, do których przystawia sie kly po¬ miarowe wzorcowanego miernika rozsze¬ rzalnosci, o dlugosci 1/10 lub 1/100 [x. Naj¬ dokladniejsza sruba mikrometrowa nawet w przyblizeniu nie nadaje sie do takich zadan, gdyz umozliwia ruchy, wynoszace najwyzej 1/100 milimetra. Takze zastoso¬ wanie pomocniczych mechanicznych prze¬ kladni i ukladów dzwigniowych nie zape¬ wnia zadowalajacego rozwiazania takich zadan, poniewaz kazdy luz w zebach lub lozyskach znieksztalca niedopuszczalnie nastawienie, a wreszcie przez zastosowa¬ nie przekladni mozna ruch mikrometro¬ wy zmniejszyc moze o jedna potege dzie¬ siatki, lecz nie mozna go zmniejszyc o kil¬ ka dziesiatek poteg. Podobne zadanie, jak przy wzorcowaniu przyrzadów do mierzenia rozszerzalnosci, powstaje np. przy zmianie szczeliny o wielkosci mi¬ kroskopowe lub w podobnych przypad¬ kach.Wedlug wynalazku rozwiazuje sie to zadanie za pomoca przyrzadu, znamienne-go tym, ze stojacy pod wstepnym napie¬ ciem wzglednie sztywny narzad sprezynu¬ jacy moze byc poddawany dzialaniu daja¬ cej sie zmierzyc sily przez obciazanie lub uwalnianie od dzialania tej sily, wobec czego zmiana polozenia tego narzadu sprezynujacego wykazuje znana linijna funkcje tej sily.Najlepiej wytwarzac taka zmiane dlu¬ gosci przez przesuw wstepnie obciazonej sprezynujacej przepony, przy czym zmien¬ na sila obciazajaca moze byc mierzona.Celem umocowania przepony w stanie wstepnie napietym jest ona zalozona tak, ze na nia dzialaja z dwóch stron sprezyny zwojowe o róznych napieciach. Przepo¬ na jest wedlug wynalazku wykonana naj¬ lepiej wraz z grubym brzegiem do zamo¬ cowania i zgrubieniem w srodku z pelnej tarczy tak, iz jako narzad sprezynujacy powstaje w niej cienki srodkowy pier¬ scien.Na rysunku jest przedstawiony przy¬ klad wykonania przedmiotu wynalazku.Z oslona 1 jest polaczona na stale okragla przepona 2 za pomoca jej zaciska¬ nego brzegu 2'. Przez srodkowe zgrubie¬ nie 2" przepony 2 jest przesuniety w kie¬ runku osiowym drazek 3, jak równiez przez tarcze 4, 5 sprezyn ciagnacych.Srodkowe zgrubienie 2" i tarcze 4, 5 spre¬ zyn sa wraz z drazkiem 3 docisniete do znajdujacego sie na nim pierscieniowego zgrubienia 3" za pomoca nacietego na drazku gwintu i nakretki 6, wskutek cze¬ go podczas pracy czesci te dzialaja jak je¬ dnolita calosc. Miedzy nasada 7 na scian¬ ce oslony i tarcza 4, polaczona z przepo¬ na, znajduje sie po prawej stronie wstep¬ nie napieta sprezyna ciagnaca 8. Z lewej strony przepony 2 znajduje sie na pola¬ czonej takze z nia tarczy 5 wlasciwa spre¬ zyna pomiarowa 9. Ta sprezyna jest dru¬ gim koncem zalozona na tulejce 10, wyko¬ nanej na lewym koncu w postaci wydra¬ zonego wrzeciona 10', przesunietego przez otwór 11 oslony. Na koncu wrze¬ ciona 10' jest za pomoca klina 10" przy¬ mocowany przyrzad pomiarowy 12, które¬ go czujnik 12' wystaje do kanalu, wyko¬ nanego wzdluz calej tulei 10. W tym ka¬ nale jest prowadzony lewy koniec draz¬ ka 3. Na wrzeciono 10' jest nasrubowana nakretka w postaci kólka recznego 13.Przy dociaganiu kólko reczne opiera sie na oslonie 1 i pociaga tuleje 10 ku sobie, wskutek czego sprezyna 9 rozciaga sie.Wskazówka przyrzadu pomiarowego 12 zostaje wówczas wychylona, poniewaz jej czujnik 12' przylega do wzglednie nie przesunietego drazka 3. Sila, powstajaca przy rozciaganiu sprezyny 9, przenosi sie w dalszym ciagu na osiowo polaczona przepone 2, sprezyne ciagnaca 8 oraz miekka druga przepone prowadnicza 14 i powoduje przesuw w kierunku osiowym drazka 3. Na prawym koncu drazka 3 jest nakrecone ramie 15, na którym znaj¬ duje sie kiel 16 przyrzadu do pomiaru roz¬ szerzenia nie uwidocznionego na rysunku.Drugi kiel 17 jest na stale zamocowany w palaku 18, przykreconym do oslony do¬ kladnie na odleglosci pomiarowej. Przy dociaganiu kólka recznego powstaja wiec dwa jednakowo kierowane przesuwy wzgledem oslony, a mianowicie 1) wrzeciona 101 2) drazka 3 z klem 16.Gdy a oznacza droge wrzeciona 10\ zas b — kla 16, wielkosc przenoszona na przyrzad pomiarowy jest i = a — b W tym równaniu jest b = A /0, czyli od¬ powiada mierzonemu wzglednie wzorco- wanemu przyrostowi odleglosci pomiaro¬ wej /0. W odczycie i na przyrzadzie po¬ miarowym wielkosci 6 nie potrzeba brac pod uwage, gdyz a jest we wszystkich — 2 —przypadkach duza wielokrotnoscia (100 — 200) wielkosci b. Mozna wiec przyjac i = a Stosunek - wynika z nastepujacego rozwazania. Odleglosc a = wielkosci ru¬ chu przepony 2. Gdy Ca jest stala spre¬ zyny 9 i Cb — suma stalych przepony 2, sprezyny 8 i przepony prowadnicze]' 14, to poniewaz na a oraz b dziala jednakowa si¬ la ciagnaca P, wynika, ze P = Caa = Cbb a wówczas b = Ca a Cb Gdy stale Ca i Cb sprezyn sa wypo- srodkowane, co mozna osiagnac w znany sposób pomiarami dynamometrycznymi, mozna na przyrzadzie pomiarowym od¬ czytac wielokrotnosc A lQ. Im wieksze jest Ca * wzgledem Cb, tym dokladniejsza jest mozliwosc nastawienia.Na stosunkowo mocny drazek 3 dzia¬ laja jako sila ciagnaca tylko znikomy opór slabej przepony prowadniczej 14 i opór tarcia. Te opory sa tak znikome, ze jako zródla bledów moga byc nie uwzgledniane.Gdy posiada sie dobrze dzialajacy przy¬ rzad do mierzenia rozszerzalnosci, np. elektromagnetyczny przyrzad do doklad¬ nego pomiaru rozszerzania z odlegloscia pomiarowa 1Q, mozna wedlug niego wzor¬ cowac przyrzad takze bez okreslania sta¬ lych sprezyn w ten sposób, ze przyrzad pomiarowy zaklada sie na kly pomiarowe, po czym nalezy stwierdzic, jaka wielokrot¬ nosc przyrzadu do mierzenia rozszerzal¬ nosci wskazuje miernik 12 przy zmianie dlugosci /. Po tym mozna za pomoca te¬ go przyrzadu wzorcowac inne przyrzady do mierzenia rozszerzalnosci. Sposób uzy¬ cia tego przyrzadu jest przy tym nastepu¬ jacy. Najpierw zwalnia sie napiecie spre¬ zyny pomiarowej 9 przez odkrecanie kól¬ ka recznego 13 tak, iz przepona 2 zostaje przez sprezyne 8 napieta w prawo. Po tym zaklada sie wzorcowany przyrzad do mierzenia rozszerzalnosci i«a kly pomia¬ rowe 16, 17 i dociaga kólko reczne 13.Miernik 12 wskazuje wtedy odleglosc sta¬ nowiaca uprzednio rachunkowo lub do¬ swiadczalnie stwierdzona wielokrotnosc - wydluzenia A /0. Poniewaz za pomoca kólka recznego 13 mozna nastawic rózne wielkosci rozszerzenia, pozostajace pro¬ porcjonalne w granicach, wchodzacych praktycznie w rachube, mozna ustalic po- dzialke, umozliwiajaca bezposrednie okre¬ slanie wielkosci A h.Celem umozliwienia wzorcowania za pomoca tego samego urzadzenia przyrza¬ dów do mierzenia rozszerzenia posiada¬ jacych odleglosci pomiarowe o róznej wielkosci, jest wedlug wynalazku kiel pomiarowy polaczony na stale z oslona, zamocowany na odlaczalnym palaku 18 lub kolnierzu utrzymujacym ten kiel w odstepie odleglosci pomiarowej. Ten pa- lak lub kolnierz moze byc zastapiony innym, przytrzymujacym kiel w dowol¬ nym innym odstepie. Mozna równiez w konstrukcyjnie latwy sposób osiagnac nastawnosc, np. stosujac srube róznico¬ wa, umozliwiajaca nastawianie kla pomia¬ rowego 17 wzgledem oslony.Zamiast zastosowanych w przykladzie wykonania przepon i sprezyn zwojowych moga byc wedlug wynalazku uzyte tak¬ ze inne narzady elastyczne, np, ciegna kauczukowe, komory cisnieniowe lub pod¬ cisnieniowe lub podobne. Mozna np. za¬ mknac komore cisnieniowa i podcisnie¬ niowa przepona, zalozona podobnie jak przepona 2 na rysunku, a ustalane za po¬ moca manometru cisnienie lub podcisnie¬ nie komory moze stanowic wielkosc po¬ miarowa ruchu przepony. Podobne dzia¬ lanie moze byc osiagniete takze w ten — 3 -sposób, ze przepona lub sprezyna zwojo¬ wa zostanie polaczona z kotwiczka elek¬ tromagnesu. W tym przypadku prad wzbudzajacy oznacza wielkosc ruchu. PL