Ze wzgledu na ciezar wlasciwy po¬ wietrza atmosferycznego, szybko zmniej¬ szajacy sie wraz ze zwiekszajaca sie wysokoscia, konieczne jest doprowadza¬ nie do silników spalinowych, sluza¬ cych do napedzania statków powietrz¬ nych, ze wzrastajaca wysokpscia lotu co¬ raz wiekszych ilosci uprzednio sprezone¬ go powietrza. Dzialanie sluzacych do tego celu sprezarek, wykonanych najkorzystniej jako sprezarki wirowe, winno byc zmien¬ ne, odpowiednio do róznej wysokosci lotu.Wobec tego sprezarki zaopatrzone sa w przekladnie do zmiany biegów, zmieniaja¬ ce liczbe obrotów wirnika, a tym samym dzialanie sprezarki. Aby uniknac budowy zawilej takiej przekladni, stosuje sie cze¬ stokroc przekladnie tylko dwubiegowe, a wiec z dwoma stopniami przenoszenia, tak ze sprezarka do pewnej wysokosci lotu moze pracowac z mniejsza liczba obrotów i wydajnoscia, wyzej zas — z wieksza liczba obrotów i wieksza wy¬ dajnoscia.Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia przelacznikowego dla takiej przeklad¬ ni dwubiegowej sprezarek do silników sa¬ molotowych. Zadaniem wynalazku niniej¬ szego jest stworzenie przekladni, w której przelaczanie odbywa sie w czasie bardzo krótkim, tj. ma sie uniknac dluzszego przesuwania- sie sprzegajacych sie czesci w celu zapobiezenia szkodliwemu ich roz¬ grzewaniu sie i szybkiemu zuzywaniu sie.Sprzeglo to ma wiec byc w miare mozno¬ sci zawsze calkowicie wlaczone albo wy¬ laczone. Przechodzenie z polozenia wla¬ czajacego w polozenie wylaczajace i od¬ wrotnie winno sie odbywac mozliwie szyb¬ ko. Jest to rzecza szczególnie wazna ze wzgledu na liczby obrotów sprezarek na ogól bardzo wysokie. Poza tym wedlug wynalazku niniejszego dzialanie urzadze¬ nia przelacznikowego do zmiany obrotów sprezarki dokonywane jest w zaleznosci od róznych wplywów, mianowicie urzadze¬ nie dziala przy przekroczeniu przy locie z góry ma dól wzglednie z dolu do góry pewnej okreslonej wysokosci lotu, urza¬ dzenie moze byc równiez przelaczane w za¬ leznosci od woli pilota, wreszcie urzadze¬ nie zabezpiecza sprezarke przed zbyt wy¬ sokimi obrotami, np. przy locie nurkowym samolotu, przelaczajac samoczynnie spre¬ zarke na mniejsze obroty. Ponadto wedlug niniejszego wynalazku urzadzenie prze¬ lacznikowe ma byc tak wykonane, aby uru¬ chamianie samoczynnie dzialajacego prze¬ lacznika przekladni sprezarki nastepowa¬ lo juz na skutek nieznacznej zmiany cis¬ nienia powietrza, tj. w granicach nieznacz¬ nych róznic wysokosci lotu, tak, aby spre¬ zarka nie dzialala nigdy niepotrzebnie z wieksza wydajnoscia, a tylko taka, jaka jest potrzebna przy danej wysokosci lotu.Urzadzenie przelacznikowe wedlug wy¬ nalazku czyni zadosc tym wymaganiom w zasadzie dzieki temu, ze posiada prze¬ lacznik przerzutowy, tj. usilujacy zawsze zajac polozenie krancowe, który pod dzia¬ laniem sily pomocniczej jest przestawiany w zaleznosci od wysokosci lotu, liczby obrotów i woli pilota i który przestawia wlasciwa przekladnie sprezarki. Do roz¬ rzadzania sily pomocniczej, przestawiaja¬ cej przelacznik przerzutowy, wystarcza nieznaczna sila przestawcza i nieznaczny ruch narzadu rozrzadczego, dzialajacego np. pod wplywem zmiany gestosci powie¬ trza (puszka przeponowa). Takie rozrza¬ dzanie jest wobec tego bardzo czule, tj, reaguje juz przy nieznacznych zmianach gestosci powietrza tak, ze samoczynne przelaczanie przekladni sprezarki, rozrza¬ dzane w zaleznosci od gestosci powietrza z jednej strony przy locie wzwyz i z dru¬ giej strony przy locie w dól, nastepuje w przyblizeniu na tej samej wysokosci lotu.Dwa przyklady wykonania przedmiotu wynalazku sa przedstawione na zalaczo¬ nym rysunku, mianowicie fig. 1 przedsta¬ wia schematycznie urzadzenie, w którym przelaczanie przekladni sprezarki naste¬ puje za pomoca mechanicznej sily pomoc¬ niczej, a fig. 2 i 3 przedstawiaja, przy dwóch róznych nastawieniach, urzadzenie przelacznikowe uruchamiane hydraulicznie.Wedlug fig. 1 wirnik 1 sprezarki, za¬ mocowany na wale 2, jest napedzany nie przedstawionym na rysunku silnikiem na¬ pedzajacym wal 3. Na wale 3 sa osadzo¬ ne luzno dwa kola zebate 4 i 5, zazebia- jace sie kazde z jednym kolem zebatym 6 wzglednie 7," które sa zamocowane na wale 2. Pary kól zebatych 4, 6 wzglednie 5, 7 po¬ siadaja rózny stosunek przeniesienia. Prze¬ suwnie a nieohrotowo na wale 3 osadzo¬ na jest tuleja sprzegajaca 8, która moze byc sprzegana albo z kolem zebatym 4 albo z kolem zebatym 5, przy osiowym przesunieciu w jednym lub drugim kierun¬ ku, za pomoca powierzchni ciernych 9 wzglednie 10, tak ze zaleznie od tego, ja¬ kie sprzeglo jest wlaczone, wirnik 1 spre¬ zarki jest napedzany przy mniejszym lub wiekszym stogunku przenoszenia. Przesta¬ wienie tulei sprzegajacej 8 odbywa sie za pomoca osadzonej w nieruchomym prze¬ gubie srodkowym 13 dzwigni dwuramien- nej 12, która jednym koncem 15 polaczo¬ na jest z pierscieniem nastawczym 16 tulei sprzegajacej 8, a drugim koncem 17 —- z pretem 18. Na pret 18 dzialaja dwie sprezyny naciskowe 21, 22, które zaleznie od tego, czy sa wychylane na lewo albo na prawo, wywieraja na pret 18 dzialanie, — 2 -starajace sie go przesunac w kierunku wychylenia. Poza tym na precie 18 osadzo¬ ne sa sprezyny 23, 24 oraz przesuwne pierscienie oporowe 25, 26, wspóldzialaja¬ ce z kciukami 27, 28, osadzonymi na wa¬ lach 29, 30, osadzonych w nieruchomych lozyskach. Na tych samych walach osa¬ dzone sa kola 31, 32, polaczone nieobroto- wo z kciukami i znajdujace sie w poblizu slimaka 33 miedzy nimi polozonego. Sli¬ mak 33 jest osadzony na wale 34, który z jednej strony jest polaczony poprzez przegub kardanowy 35 ze stale obracaja¬ cym sie walem napedowym 36, podczas gdy drugi jego koniec jest polaczony poprzez lozysko 37 i drazek 38 z przegubem srod¬ kowym 39 dzwigni dwuramiennej 40. Je¬ den koniec tej dzwigni jest polaczony za pomoca przegubu 41 z drazkiem 43, przy¬ mocowanym do puszki przeponowej 44, wystawionej na dzialanie cisnienia ze¬ wnetrznego powietrza, drugi zas koniec dzwigni 40 jest polaczony poprzez prze¬ gub 42 i drazek 45 z regulatorem odsrod¬ kowym 46, którego wal 47 jest sprzegnie¬ ty z silnikiem samolotu. Regulator ten przezwycieza sile swej sprezyny 48 dopie¬ ro wówczas, gdy liczba obrotów silnika staje sie nadmiernie wysoka. Wobec tego podczas pracy normalnej przegub 42 jest nieruchomy. Poza tym urzadzenie zaopa¬ trzone jest w dzwignie reczna 52, osadzo¬ na na nieruchomym czopie 51, która moze dzialac na drazek 45 i moze byc przy tym utrzymywana w okreslonym polozeniu za pomoca wycinka zapadkowego 53 i za¬ padki 54.Urzadzenie dziala, jak nastepuje. Uklad sprezyn cisnacych"21, 22, tworzacych prze¬ lacznik przerzutowy, pozwala drazkowi 18 zajmowac tylko dwa koncowe polozenia, tak ze tuleja sprzegajaca 8 jest sprzegnie¬ ta badz z kolem zebatym 4 mniejszej prze¬ kladni 4, 6, badz z kolem zebatym 5 wiek¬ szej przekladni 5, 7. W polozeniu przed¬ stawionym na rysunku wlaczona jest mniej¬ sza przekladnia kól zebatych 4, 6. Przy zwiekszaniu sie wysokosci, a wiec przy spadku cisnienia powietrza zewnetrznego puszka przeponowa 44 sie rozszerza i wy¬ chyla dzwignie 40 wokolo przegubu 42.To wychylenie przenosi sie na wal 34 tak, ze slimak 33 zazebia sie z kolein slimako¬ wym 31 i obraca je wraz z kciukami 27 w kierunku strzalki a. Przy tym jeden z kciuków 27 uderza o pierscien oporowy 25 i przesuwa go, sciskajac przy tym sprezyne 23, tak dlugo, dopóki jej na¬ piecie nie wystarcza do przezwycieze¬ nia sily przeciwdzialajacej sprezyn 21, 22 przelacznika przerzutowego i doprowa¬ dzenia ich poprzez polozenie prosto¬ padle do drazka 18 do drugiego po¬ lozenia krancowego, oznaczonego linia kre¬ skowana. Ruch ten przesuwa drazek 18 na lewo. Przy tym tuleja sprzegajaca 8 zo¬ staje szybko przesunieta na prawo za po¬ moca dzwigni 12, a wiec sprzeglo 9 zostaje uwolnione, a sprzeglo 10 zostaje wlaczo¬ ne tak, ze obecnie wirnik 1 sprezarki jest napedzany przez duza przekladnie 5, 7.Równoczesnie pierscien oporowy 25 zosta¬ je calkowicie usuniety z obrebu ruchu kciu¬ ków 27, tak ze moga one swobodnie dalej sie obracac.Gdy samolot znów obnizy swój lot, a tym samym wzrosnie zewnetrzne cisnie¬ nie powietrza, wówczas puszka 44 zosta¬ je scisnieta, a dzwignia 40, jak równiez wal 34 wraz z slimakiem 33 zostaja wy¬ chylone w drugim kierunku tak, ze obec¬ nie slimak ten zazebia sie z kolem slima¬ kowym 32 i napedza je wraz z kciukami 28 w kierunku strzalki b. Dzieki temu je¬ den z kciuków 28 zazebia sie z pierscie¬ niem oporowym 26 (nieco wiecej wówczas na lewo przesunietym), który napina przy¬ nalezna sprezyne 24 tak dlugo, dopóki ta nie przezwyciezy sily przeciwdzialajacej przelacznika przerzutowego 21, 22, po czym przelacznik ten szybko "przesuwa drazek 18 w pierwsze (na rysunku przed- — 3 —stawione) polozenie koncowe, w którym wlaczona jest mniejsza przekladnia 4, 6.Jesli przy wlaczonej duzej przekladni liczba obrotów silnika samolotu nadmier¬ nie wzrosnie, wówczas regulator 46 poczy¬ na dzialac i przezwyciezajac napiecie sprezyny 48 przesuwa pret 45 na prawo.Przy tym dzwignia 40 zostaje wychylona na prawo wokolo przegubu 41, a slimak 33 zazebia sie z kolem slimakowym 32, które w sposób wyzej opisany przy swoim obrocie powoduje wlaczenie mniejszej przekladni kól zebatych 4, 6. To przela¬ czenie moze tez nastapic recznie za po¬ moca dzwigni 52, która wychyla sie w kie¬ runku strzalki c, przy czym pret 45 zo¬ staje przesuniety na prawo.Zamiast slimaka 33 i kól slimakowych 31, 32 mozna tez stosowac inne przeklad¬ nie na przemian wlaczalne i wylaczalne, np. przekladnie kól ciernych, sprzegla cier¬ ne lub tym podobne. W celu zapewnienia szybkiego i niezawodnego wlaczenia sie slimaka 33 w jedno z kól 31, 32, mozna miedzy ukladem pretów 43, 40 a przeklad¬ nia 31, 32, 33 wlaczyc drugi przelacznik przerzutowy.W hydraulicznie uruchamianym urza¬ dzeniu przelacznikowym wedlug fig. 2 wzglednie 3 jako narzad do przestawiania (na rysunku nie przedstawionego) sprzeg¬ la przekladni dwubiegowej sluzy tlok skrzydelkowy 61, wahliwie osadzony w zamknietej oslonie 60, który za posred¬ nictwem dzwigni 62 polaczony jest z draz¬ kiem 63, doprowadzonym do sprzegla. Dwa przewody rurowe 65,' 66, których wyloty uchodza do oslony 60 po dwóch róznych stronach tloka skrzydelkowego 61, sluza do doprowadzania i odprowadzania cieczy cisnieniowej. Przewody 65, 66 prowadza do oslony 67, w której podluznym wy¬ wierconym wydrazeniu 68 osadzony jest szczelnie a przesuwnie narzad rozrzadczy, wykonany jako suwak tlokowy 69. Do wy¬ drazenia 68 uchodza wyloty trzech prze¬ wodów 70,11, 72, z których przewód srod¬ kowy 70 jest dolaczony do strony cisnie¬ niowej, zas obydwa pozostale przewody 71, 72 — do strony ssawnej stale w biegu bedacej pompy 75, utrzymujacej ciecz roz- rzadcza pod cisnieniem. Suwak tlokowy 69 posiada na stronie zewnetrznej trzy pierscieniowe wydrazenia 80, 81, 82 tak polozone, ze we wszystkich polozeniach suwaka rozrzadczego kanal 70 jest pola¬ czony z wydrazeniem 80, kanal 71 z wy¬ drazeniem 81, a kanal 72 z wydra¬ zeniem 82, podczas gdy wloty przewo¬ dów 65, 66 sa tak umieszczone, ze przy jednym polozeniu koncowym suwaka roz¬ rzadczego (fig. 2) sa one polaczone z wy¬ drazeniami 81, 80, zas przy drugim polo¬ zeniu koncowym suwaka rozrzadczego (fig. 3) z wydrazeniami 80 i 82. W obrebie wy^ drazenia 80 suwak rozrzadczy jest zaopa¬ trzony w wywiercony otwór poprzeczny 77, polaczony poprzez waski otwór po¬ dluzny 78 z komora 85, graniczaca z dol¬ na powierzchnia czolowa 79 suwaka. Ko¬ mora ta jest oddzielona sciana poprzecz¬ na 87, zaopatrzona w otwór 86, od komo¬ ry 88, stale polaczonej ze strona ssawna pompy 75 poprzez przewód 89. Z otworem 86 wspóldziala zawór 91, osadzony na sworzniu 92, szczelnie przeprowadzonym przez sciane 93 komory 88, który to swo- rzen jest polaczony z puszka przeponowa 94. Puszka ta jest osadzona w komorze 96* polaczonej z powietrzem zewnetrznym przez otwór 95, i moze byc nastawiana w okreslonych granicach za pomoca urza¬ dzenia nastawczego 97.Na drugim koncu wydrazenia 68 oslony 67 znajduje sie komora 100, stale pola¬ czona ze strona ssawna pompy 75 poprzez kanal 101. Boczna sciana tej komory mniej wiecej na polowie swej wysokosci posiada trójkatny wystep 102, umieszczona zas w komorze 100 rozszerzona czesc suwaka roz¬ rzadczego 69 zaopatrzona jest w otworze poprzecznym 103 w dwie kule 104:, które — 4 —sa stale wypychane na zewnatrz przez sprezyne 105. Kule 104 przylegaja do po¬ wierzchni wystepu 102. Przesuwowi suwa¬ ka rozrzadczego 69 przeciwdziala napieta sprezyna 106, która wywoluje nacisk na suwak ku dolowi, Z komory 85 prowadzi przewód 108 dla cieczy cisnieniowej do oslony 109, w kto* rej jest umieszczony przesuwnie suwak tlokowy 110. Przewód 111 odprowadza ciecz z powrotem do strony ssawnej pom¬ py 75. Na suwak 110 dziala z jednej stro¬ ny sprezyna naciskowa 112, z drugiej zas strony drazek 114 regulatora odsrodkowe¬ go 115, napedzanego silnikiem samolotu.W pokazanym na fig. 2 polozeniu normal¬ nym suwak 110 zamyka przewód doply¬ wowy 108. Na swej stronie zewnetrznej suwak 110 jest zaopatrzony w wydraze¬ nie 116, w którego obrebie znajduje sie wylot przewodu 111, który przy przesta¬ wieniu suwaka na lewo laczy przewody 108 i 111. Ponadto w odgalezieniu 119 przewodu 108 jest przewidziany recznie przestawny narzad zamykajacy 117, od którego przeprowadzony jest przewód 118 do strony ssawnej pompy.Fig. 2 przedstawia nastawienie urza¬ dzenia przy locie na mniejszej wysokosci, kiedy sprezarka pracuje z przekladnia o wiekszym stosunku przeniesienia.Ciecz cisnieniowa, dochodzaca od pom¬ py 75, plynie do sredniego wydrazenia 80 suwaka rozrzadczego 69 i poprzez prze¬ wód 66 dziala na tlok wahliwy 61 w tym kierunku, ze utrzymuje go w polozeniu, przy którym wlaczona jest przekladnia o wiekszyfri stosunku przeniesienia. W obrebie nieznacznej wysokosci lotu puszka 94 jest scisnieta, zawór 91 odslania wiec otwór 86 w komorze 85 tak, ze ciecz cisnie¬ niowa, dochodzaca przez waski kanal 78 do komory 85, moze z niej odplywac przez otwór 86, dalej przez komore 88 i prze¬ wód 89. Otwór 78 laczy ponadto przewo¬ dy 108 i 119 z przewodem cisnieniowym 70. Dopóki jednak czlony rozrzadcze 110 i 117 znajduja sie w polozeniu zamykaja¬ cym, uwidocznionym na fig. 2, dopóty po¬ zostaja one bez wplywu na przelaczanie nizej opisane.Przy przekroczeniu przez samolot, za¬ opatrzony w urzadzenie wedlug wynalaz¬ ku, pewnej znaczniejszej wysokosci, pusz¬ ka 94 rozszerza sie i zamyka otwór 86 przesuwajac zawór 91 do otworu 86. Dzie¬ ki temu w komorze 85 zwieksza sie cisnie¬ nie i, jak tylko cisnienie przewyzszy od¬ powiednio dobrane napiecie sprezyny 106, przesuwa ono suwak rozrzadczy 69 w kie¬ runku strzalki x. Ruch ten wykonywuja równiez obie kule 104, które równoczesnie wykonywuja ruch w kierunku poprzecznym nie przestajac jednak stykac sie z po¬ wierzchnia wystepu 102. Jesli wiec cisnie¬ nie, dzialajace na suwak rozrzadczy 69, stalo sie w komorze 85 dostatecznie duze, aby spowodowac jego przesuniecie, wów¬ czas na skutek dzialania narzadu sklada¬ jacego sie z wystepu 102, kul 104 i spre¬ zyny 105 nastepuje przesuniecie suwaka 69 w drugie polozenie koncowe, przedsta¬ wione na fig. 3. Ciecz cisnieniowa, doply¬ wajaca przewodem 70 do wyzlobienia 80, dostaje sie teraz do przewodu 65 i dziala na tlok skrzydelkowy 61 w kierunku ta¬ kim, aby tlok ten byl wychylany w kie¬ runku strzalki y (fig. 2) tak dlugo, dopóki nie osiagnie polozenia koncowego, przed¬ stawionego na fig. 3. Przy tym tlok 61 przestawia drazek 63, a tym samym tak¬ ze przekladnie przelacznikowa, w poloze¬ nie, któremu odpowiada wlaczenie prze¬ kladni o mniejszym stosunku przeniesie¬ nia) dzieki czemu sprezarka pracuje obec¬ nie z wieksza liczba obrotów. Mechanicz¬ ny przelacznik przerzutowy, utworzony za pomoca wystepów 102, kul 104 i sprezy¬ ny 105, dokonywa szybkiego przestawienia doplywu i odplywu cieczy do narzadu przestawczego 60, 61, skutkiem czego czesc sprzegajaca przekladni dwubiegowej zo- — 5 —staje szybko przesunieta z jednego poloze¬ nia koncowego w drugie, Poza tym prze¬ lacznik przerzutowy, inogacy zajmowac tylko jedno albo drugie polozenie konco¬ we, powoduje to, ze czesc sprzegajaca przekladni przelacznikowej nie zatrzymu¬ je sie w innym polozeniu, jak tylko w po¬ lozeniach koncowych. Ciecz, wypierana z oslony 60 przy wychylaniu tloka 61, ply¬ nie przewodem 66 do wyzlobienia 82 i da¬ lej przewodem 72 z powrotem do strony ssawnej pompy 75.Gdy samolot osiagnie znów pewna wy¬ sokosc, wówczas puszka 94 zostaje scisnie¬ ta i zawór 91 otwiera otwór 86, dzieki cze¬ mu zmniejsza sie cisnienie w komorze 85 pod suwakiem rozrzadczym 69. Gdy cis¬ nienie to dostatecznie opadnie, wówczas sprezyna naciskowa 106 przesuwa suwak rozrzadczy 69 w dól, przy czym przelacznik przerzutowy 102, 104, 105 powraca do swe¬ go polozenia wyjsciowego i powoduje prze¬ stawienie suwaka rozrzadezego w dolne polozenie koncowe wedlug fig. 2. Ciecz cisnieniowa, doplywajaca kanalem 70 do suwaka rozrzadezego, jest znów przepro¬ wadzana przewodem 66 do napedu prze- stawczego 60, 61 i wychyla tlok skrzydel¬ kowy 61 w polozenie koncowe, przedsta¬ wione na fig. 2, przy którym sprezarka pracuje z nizsza liczba obrotów.Gdy urzadzenie dziala przy wlaczeniu przekladni o mniejszym stosunku przenie¬ sienia (fig. 3), wówczas moze w kazdej chwili nastapic przelaczenie na przeklad¬ nie o wiekszym stosunku przeniesienia tak¬ ze przy mniejszej gestosci powietrza. W tym celu trzeba tylko zmniejszyc cisnienie w komorze 85 pod suwakiem rozrzadczym.Moze to nastapic np. wtedy, gdy przy nad¬ miernie wysokiej liczbie obrotów silnika regulator odsrodkowy 115 przestawi su¬ wak 110 tak, ze przewód 108 polaczy sie poprzez wyzlobienie 116 bezposrednio z przewodem cisnieniowym 111, albo tez gdy czlon zamykajacy 117 zostanie nasta¬ wiony recznie. Mozliwosci te sa przed¬ stawione na fig. 3.Podczas gdy w przykladzie wykonania wedlug fig. 1 zarówno przestawianie prze¬ lacznika przerzutowego, jak i narzadu sprzegajacego odbywa sie w drodze mecha¬ nicznej, to w przykladzie wykonania we¬ dlug fig. 2 i 3 zastosowane jest hydrau-. liczne przestawianie zarówno przelaczni¬ ka przerzutowego, jak i narzadu sprzega¬ jacego. Wedlug niniejszego wynalazku powyzsze sposoby uruchamiania przelacz¬ nika przerzutowego i narzadu sprzegajace¬ go mozna tez ze soba polaczyc w inny spo¬ sób, np. hydraulicznie przestawiany prze¬ lacznik przerzutowy mozna polaczyc z me¬ chanicznie przestawianym narzadem sprze¬ gajacym, albo tez mechaniczny przelacz¬ nik przerzutowy z hydraulicznie przesta¬ wianym narzadem sprzegajacym. Poza tym w urzadzeniu wedlug fig. 2 i 3 mozna zastosowac przelacznik przerzutowy me¬ chanicznie lub hydraulicznie przestawiany oddzielnie od suwaka rozrzadezego 69. Za¬ miast hydraulicznego uruchamiania prze¬ lacznika przerzutowego lub narzadu sprze¬ gajacego mozna równiez zastosowac prze¬ stawianie elektryczne lub tez ciecz cisnie¬ niowa mozna zastapic sprezonym gazem. PL