Wynalazek niniejszy dotyczy hydrau¬ licznego urzadzenia sprzeglowego proste¬ go lub wielostopniowego, przeznaczonego do samoczynnego uskuteczniania zmian szybkosci'w pojazdach mechanicznych.Znane sa skrzynki biegów, w których szereg sprzegajacych tarcz pedzonych wspólpracuje z tarczami napedzajacymi, zazwyczaj polaczonymi z kolem rozpedo- wym silnika. Urzadzenie nastawcze od¬ srodkowe lub hydrauliczne powoduje prze¬ suwanie tarcz pedzonych w kierunku osio¬ wym az do sprzegniecia z tarczami zdaw¬ czymi. Kazdej ze sprzegajacych tarcz zdawczych odpowiada kolo zebate o in¬ nej liczbie zebów, dzieki czemu otrzymuje sie okreslona zmiane szybkosci biegu.Wynalazek dotyczy urzadzenia, w któ¬ rym kazda tarcza napedzana jest umiesz¬ czona pomiedzy para napedzajacych tarcz, z których jedna jest stala i sztywno pola¬ czona z kolem rozpedowym, a druga jest ruchoma w kierunku osiowym za pomoca nastawiania hydraulicznego.Jedna z istotnych cech wynalazku pole¬ ga na tym, ze ruchoma tarcza pedzaca kaz¬ dego zespolu, nastawiana hydraulicznie, moze przesuwac sie w kieiimku osiowym dzieki temu, ze jest umocowana na pier¬ scieniowej obracajacej sie przeponie, spre-zystej i odksztalcalnej, najlepiej meta¬ lowej* Kazda przepona, przytwierdzona d|o ru¬ chomej tarczy sprzegajacej, stanowi scian¬ ke rozszerzalnej komory, której druga scianke stanowi pedzaca tarcza sprzega¬ jaca sasiedniego zespolu sprzegajacego.W odmianie tego wynalazku druga scianka komory równiez w postaci przepony opie¬ ra sie na tej tarczy.Gdy chodzi o przenoszenie stosunkowo duzych momentów, pozadany jest taki uklad przepon, aby przenosily one tylko si¬ ly dociskowe tarcz sprzegajacych, ale nie moment obrotowy, W tym celu kazda ze sprzegajacych ruchomych tarcz pedzacych posiada na swym zewnetrznym obwodzie uzebienie lub naciecia, które wspóldzialaja z wiencem zebatym lub nacieciem we¬ wnetrznym, wykonanym na sprzegajacej stalej tarczy tej samej pary lub tego same¬ go zespolu.Wprowadzenie cieczy pod cisnieniem do kazdej komory rozszerzalnej, wedlug niniejszego wynalazku, jest regulowane za pomoca kulek lub zaworów* obciazonych sprezynami o sile wzrastajacej w kierunku wzrastajacej przekladni, przy czym dla wszystkich kulek lub wsizystkich odpowie¬ dnich zaworów tego samego zespolu sprze¬ gajacego sprezyny sa jednakowe.Te zawory, wzglednie zawory kulkowe sa umieszczone badz w poblizu srodka obnotu urzadzenia i sa wówczas skierowane poziomo, lub tez sa umieszczone w poblizu obwodu napedowych tarcz sprzegajacych i sa wówczas skierowane promieniowo lub stycznie.W innej postaci wykonania wynalazku wszystkie zawory lub kulki sa zgromadzone na jednej tylko stalej napedowej tarczy sprzegajacej, która spelnia wówczas zada¬ nie tarczy rozdzielczej, przy czym te za¬ wory lub kulki sa polaczone z róznymi ko¬ morami rozszerzalnymi tza pomoca .odpo¬ wiednich kanalów, chociaz mozna równiez zastosowac urzadzenie, w którym zawory lub kulki kazdego zespolu sprzegajacego osadzone sa w stalej tarczy napedowej te¬ go zespolu.Wynalazek obejmuje równiez takie wy¬ konanie kulek lub grzybków zaworów roz- rzadczych, w których sa one skierowane promieniowo lub stycznie i umieszczone na obwodzie tarcz, przy czym maja mase tak obliczona, ze równowaza cisnienie, spowo¬ dowane sila odsrodkowa, wywierana pod¬ czas pracy na slup cieczy, rozrzadzany przez te zawory.Wynalazek dotyczy równiez specjalne¬ go urzadzenia otworów wejsciowych i wyj¬ sciowych cieczy do kanalów, gdzie porusza¬ ja sie kulki lub grzybki, przy. czym urza¬ dzenie to jest wyjasnione blizej w dalszym ciagu opisu przykladu wykonania dwóch postaci wielostopniowego hydraulicznego urzadzenia sprzegajacego wedlug wyna¬ lazku.Na zalaczonym rysunku, przedstawiaja¬ cym urzadzenia wedlug wynalazku, zwla¬ szcza do samochodów, fig. 1 przedstawia czesciowy widok z boku i czesciowy prze¬ krój podluzny hydraulicznego urzadzenia sprzegajacego o dwóch tarczach zdawczych dla dwóch stopni przekladni; fig. 2 przed¬ stawia to samo urzadzenie czesciowo w wi¬ doku z przodu i czesciowo w przekroju po¬ przecznym wzdluz linii A—B—C na fig. 1; fig. 3 — czesciowo w widoku z boku i cze¬ sciowo w przekroju podluznym uklad wie¬ lostopniowego hydraulicznego urzadzenia sprzegajacego o czterech stopniach szyb¬ kosci, przy czym ostatnie urzadzenie jest przeznaczone do przekazywania wiekszej mocy niz urzadzenie, przedstawione na fi¬ gurach poprzednich; fig 4 przedstawia to samo urzadzenie, czesciowo w widoku z przodu i czesciowo w przekroju po¬ przecznym, wzdluz linii D—E na fig. 3; fig. 5 — czesciowy widok w wiekszej po- dzialce w przekroju podluznym urzadze¬ nia rozrzadczego, przedstawionego na fig. 3 — 2 —i 4; fig. 6 — przekrój wzdluz linii ^F—G na fig. 5, i fig. 7 — przekrój wzdluz linii H—l na fig. 5.W urzadzeniu wedlug fig. 1 i 2 na wale pednym 1 jest osadzone kolo rozpadowe 2, wyposazone w tarcze sprzegajaca 3. Do drugiej tarczy sprzegajacej 4, sztywno po¬ laczonej z kolem rozpedowym, jest przy¬ mocowana przepona 5. Na tej przeponie pp stronie przeciwleglej tarczy 4 jest osa¬ dzona inna tarcza sprzegajaoa 6, która wraz z kolem rozpedowym 2 stanowi pare pednych tarcz sprzegajacych, wspóldziala¬ jacych z tarcza .sprzegajaca zdawcza 7, po¬ laczona na stale z walem srodkowym 8 za pomoca jego zllobków. Zespól ten stano- Wi grupe sprzegajaca pierwszego biegu.Druga przepona 9 jest umocowana na tarczy 10, równiez sztywno polaczonej z kolem rozpedowym 2. Tarcza ta posiada narzady i kanaly rozdzielcze do cieczy. Na tej stronie przepony 9, która jest odwró¬ cona od tarczy 10. umocowana jest tarcza sprzegajaca 1L Tarcza 12, sztywno pola¬ czona za pomoca zlobków z walem wydra¬ zonym 13, jest umieszczona pomiedzy tar¬ czami sprzegajacymi 4 i 11. Tarcze 4, 11 i 12 stanowia wiec zespól sprzegajacy dru¬ giego biegu.Ciecz pod cisnieniem doplywa przez rurke zewnetrzna 14, przechodzi przez ka¬ nal* 15 rr wchodzi dar katialu-rozdzielczego 16 (zaznaczonego linia przerywana na fig. 2), wykonanego w tarczy 10. Kanal 16 po¬ laczony jest szeregiem kanalów 17 (po czte¬ ry na kazdy bieg w niniejszym przykladzie) z zaworami kulkowymi w kazdym kanale.Na zawory te dzialaja sprezyny dociskowe 19. Ciecz przeplywa do komór rozszerzal¬ nych, ograniczonych przeponami przez cztery kanaly 20 (zaznaczone linia przery¬ wana na fig. 2), do przepony 5 i przez czte- ry*icainaly^2^do przepony 9.Sprezyny 19 zaworów 18, rozrzadzaja¬ ce szereg kanalów 20 komory, ograniczonej przez przepone 5, wywoluja sile nacisku odmienna, niz sprezyny zaworów rozrza¬ dzajacych kanaly 21 komory ograniczonej przez przepone 9 tak, iz cisnienie oleju, niezbedne do sprzegniecia narzadów 3, 6,7, jest nizsze od cisnienia oleju, niezbednego do wlaczenia sprzegla 4, 11, 12.Urzadzenie przedstawione na rysunku wspóldziala z pompa olejowa, która tloczy olej z oslony przez przewód 14 pod cisnie¬ niem, zaleznym od szybkosci obrotowej sil¬ nika.Cisnienie oleju w przewodzie 14 moze byc zmieniane za pomoca urzadzenia recz¬ nego do regulacji dodatkowej samoczynne¬ go urzadzenia, opisanego wyzej.Dzialanie urzadzenia przedstawionego na fig. 1 i 2 jest nastepujace.Gdy obydwa sprzegla sa zwolnione, a silnik obraca sie z mala szybkoscia, to olej wywiera jednoczesnie cisnienie na zawory, rozrzadzajace kanaly 20, i na zawory, roz¬ rzadzajace kanaly 21. Sprezyny 19, ob¬ ciazajace zawory kanalów 21, sa silniejsze od sprezyn zaworów kanalów 20 tak, iz olej moze przechodzic przez kanaly 20 po przezwyciezeniu oporu sprezyn i wchodzi do komory ograniczonej z jednej strony tar¬ cza sprzegajaca 4, a z drugiej strony prze¬ pona 5. Olej powoduje rozszerzenie sie ko¬ mory i doprowadza ruchoma sprzegajaca tarcze 6 do zetkniecia sie z tarcza zdaw¬ cza 7, która zostaje równiez docisnieta do drugiej sprzegajacej tarczy 2 dzieki prze¬ suwnemu osadzeniu zlobkowemu na wale 8.W ten sposób pierwszy bieg jest wla¬ czony.Gdy szybkosc silnika wzrasta i nie za¬ chodzi dodatkowe oddzialywanie na regu¬ lacje, to cisnienie oleju bedzie moglo prze¬ zwyciezyc opór sprezyn 19, nalezacych do zaworów, które rozrzadzaja kanaly 21.W ten sam sposób, jak powiedziano wyzej, zostaje wlaczone sprzeglo drugiego biegu.Sprzeglo pierwszego biegu pozostaje oczy¬ wiscie wlaczone, lecz kolo luzne przekladni zebatej pierwszego biegu zapewnia w spo-i — 3 ¦¦—sób znany, aby przenoszenie ruchu obroto¬ wego odbywalo sie prawidlowo.Gdy szybkosc silnika maleje, to cisnie¬ nie oleju w kanale 16 zmniejsza sie, a za¬ wory, rozrzadzajace kanaly 21, zanikna sie pierwsze. Olej, zawarty w rozszerzalnej kounorze ograniczonej z jednej strony przez przepone 9, wydostanie sie z tej komory po¬ przez stale odsloniete otworki, najlepiej obwodowe i odpowiednio uksztaltowane (nie przedstawione na rysunku), przy czym wyplyw oleju ulatwia sila odsrodkowa. Sa¬ ma sprezystosc przepony 9 przyczynia sie do wypchniecia oleju, jak równiez zape¬ wnia rozlaczenie odpowiednich tarcz sprze¬ gajacych. Gdy cisnienie oleju spada jesz¬ cze dalej, to wylaczenie nastepuje równiez w sprzegle pierwszego zespolu w sposób po¬ dobny.Nalezy zauwazyc, ze moment obrotowy w opisanej postaci wykonania jest czescio¬ wo przenoszony przez przepone, chociaz mozna zmniejszyc wielkosc przenoszonej przez nia sily, dobierajac odpowiednio wspólczynnik tarcia ruchomych sprzegaja¬ cych tarcz pednych w porównaniu ze wspól¬ czynnikiem tarcia stalych sprzegajacych tarcz pednych (np. wykonywujac je z ma¬ terialów róznych).'Przy przenoszeniu wiekszych mocy mo¬ ze okazac sie pozyteczne calkowite odcia¬ zenie przepon od momentu obrotowego.Uklad ten jest przedstawiony na fig. 3, 4, 5, 6 i 7, przy czym przyjeto tu uklad ob¬ wodowy i promieniowy kulek lub zaworów, podczas gdy w postaci wykonania, przed¬ stawionej na lig. i i 2, uklad zaworów jest osiowy.W innych szczególach, istotnych dla wy¬ nalazku, ta postac wykonania nie rózni sie od pierwszej opisanej postaci.Na wale pednym 22 jest osadzone kolo rozpedowe 23 w postaci bebna. Wewnatrz beben zawiera wycentrowane stale tarcze sprzegajace 24, 25, 26 i 27, przy czym osta¬ tnia z nich jest tarcza rozrzadcza. W tym celu srodkowa czesc stanowiaca pierscie¬ niowe wglebienie 28 (fig. 3) wspóldziala. z szczelnym zlaczem odpowiedniego wy¬ zlobienia 29 w sciance 30 oslony Ciecz jest doprowadzana przez rurke 31 i kanal 32 az. do wyzlobienia 29, po czym przez kanaly 33 (w tym przypadku w liczbie szesciu) prze¬ chodzi do kanalu zbiorczego 34, znajduja¬ cego sie na obwodzie tarczy 27.. Oczywiscie rozdzielacz obrotowy, opisa¬ ny wyzej, moze byc odmiennego rodzaju* co nie zmienia istoty wynalazku. Tak sa¬ mo liczba kanalów 33 moze byc zwiekszona lub zmniejszona zaleznie od wielkosci prze¬ kroju.Pomiedzy kazda grupa sprzegajaca sa umieszczone dwie przepony, z których je¬ dna falista, oznaczona liczba 35 (fig, 3 i 5); posiada dwa szeregi fal wspólsrodkowych^ a druga oznaczona liczba 36 jest plaska tak, iz przepony te opieraja sie o jedna z po¬ wierzchni sasiedniej stalej sprzegajacej tarczy 24, 25, 26 i o powierzchnie wewnetrz¬ na kola rozpedowego 23. Obydwie przepo¬ ny 35 i 36 (fig. 5) kazdej grupy sprzegaja¬ cej sa utrzymywane w odpowiedniej odle¬ glosci za pomoca wkladek pierscieniowych wewnetrznych 37 i zewnetrznych 38 (fig. 5* i 6). W ten sposób pomiedzy dwiema prze¬ ponami powstaje rozszerzalna komora o pe¬ wnej objetosci.Wkladki pierscieniowe 37 sa -przytwier¬ dzone do obu przepon 35 i 36 najlepiej za pomoca nitów, zapewniajacych wystarcza¬ jaca szczelnosc. Wkladki 38 sa utrzymy¬ wane pomiedzy przeponami 35 i 36 za po¬ moca srub lub sworzni laczacych 39, sluza¬ cych jednoczesnie do zamocowania na kole rozpedowym 23 stalych tarcz 24, 25, 26 i 27.Czesc plaska nie falista przepony 35 jest dociskana do napedowej ruchomej tarczy sprzegajacej 40, 41, 42 i 43, która jest wy- centrowana i napedzana przez wyzlobienie lub naciecia 44 (fig. 4 i 5), znajdujace sie wewnatrz stalych tarcz 24, 25, 26 i 27, jakrówniez na zewnetrznym obwodzie tej tarczy.Sprezyny odciagajace 45 (fig. 4 i 5) od¬ pychaja tarcze 40, 41, 42, 43 i wtedy prze¬ pony 35 daza do zmniejszenia pojemnosci komory rozszerzalnej miedzy sasiadujacy¬ mi przeponami.Oczywiscie, ze przepona moze równiez byc pofalowana. W tym przypadku odpo¬ wiednia strona stalych tarcz sprzegla byla¬ by równiez zaopatrzona odpowiednim pro¬ filem. Kazda ze stalych tarcz 24, 25, 26 i 27 sprzegla jest zaopatrzona na swym obwo¬ dzie w licizne zawory rozrzadcze 46, któ¬ rych rola jest opisana w dalszym ciagu.Zawory rozrzadcze 46 podlegaja dziala¬ niu sily odsrodkowej tak samo jak slupek cieczy, zawarty w kazdym odpowiednim ka¬ nale 33. Ciezar tych zaworów moze byc obliczony tak, zeby równowazyl dzialanie sily odsrodkowej na ciecz kazdego slupka, równowazac w ten sposób dzialanie tej sily.Zawory rozrzadcze 46 zamykaja otwory doplywowe 47 cieczy (fig. 5 i 7), które sa stale polaczone za pomoca przewodów 48 (fig. 3 i 5) równolegle do osi ukladu z ko¬ listym kanalem zbiorczym 34 (fig. 3). Kaz¬ dy zawór ma postac suwaka dociskanego do gniazda sprezyna 49. Wszystkie zawo¬ ry tej samej tarczy sa obciazone sprezyna¬ mi 49 o tej samej sile. Sila tych sprezyn dla kazdej tarczy jest inna i wzrasta w kie¬ runku ku tarczom o wiekszej przekladni.Kanal 50 (fig. 3, 5 i 6), prowadzacy do spodu gniazda kazdego zawoiru rozrzadcze- go, jest otwarty do wyciecia 51 (fig. 5 i 6), pozostawionego we wkladkach obwodo¬ wych 38. Wyciecia 51 sa polaczone z roz-* szerzalna komora, ograniczona przez prze¬ pony 35 i 36.Kazdy zawór poprzeczny posiada wy¬ drazenie, które wraz ze scianka jego gniaz¬ da stanowi przestrzen pierscieniowa 52 (fig. 5 i 7), polaczona z jednej strony z ze-* wnetrzna przestrzenia przez kanal 53 (fig. 7), a z drugiej strony z wycieciami 51 przez kanal 50, gdy zawór rozrzadczy jest dociskany do gniazda.Nalezy zauwazyc, ze gdy zawór roz¬ rzadczy 46 otwiera sie, to lcfczy kanaly do¬ plywu cieczy 47 i 50 (fig. 5 i 7), przerywa¬ jac jednoczesnie polaczenie pomiedzy ka¬ nalem 50 i kanalem odplywowym 53.Tarcze zdawcze 54, 55, 56 i 57 sa osa¬ dzone przy pomocy wyzlobien na wale srodkowym 58 i na walach wydrazonych 59, 60 i 61. Tarcze te sa umieszczone pomie¬ dzy parami odpowiednich tarcz pedzacych sprzegla.W przykladzie rozpatrywanym kazdy z czterech walów napedza inny zespól kól zebatych, odpowiadajacy zadanemu bie¬ gowi, ¦ ¦ ¦* .Urzadzenie to dziala w sposób nastepu¬ jacy.Niech np. wszystkie zespoly sprzegla sa wylaczone. Sprezyny 45 utrzymuja tarcze ruchome w odpowiedniej odleglosci wzgle¬ dem odpowiednich tarcz zdawczych. Spre¬ zyny 49 dociskaja wszystkie zawory roz- ' rzadcze 46 do ich gniazd, zamykajac w ten sposób otwory 47.Gdy szybkosc silnika wzrasta, jak to juz opisano w zwiazku z pierwsza postacia wykonania, to wzrasta tez cisnienie oleju, dostarczanego przez pompke, który prze¬ plywa opisana wyzej droga, wywierajac ci¬ snienie na wszystkie komory rozrzadcze 46, poniewaz olej ten doplywa jednoczesnie do wszystkich przewodów 48, odpowiadaja¬ cych róznym zespolom sprzegajacym, bo¬ wiem wszystkie te przewody polaczone sa z kanalem zbiorczym 34. Zawory rozrzad¬ cze, obciazone najslabszymi sprezynami (zawory 24, 40, 54 zespolu pierwszego bie¬ gu) otworza sie z chwila, gdy olej osiagnie okreslone cisnienie i przepuszczaja olej az do odpowiedniej komory rozszerzalnej po¬ przez kanaly 50 i wyciecia 51, polaczone z ta komora. Pod dzialaniem cisnienia ole¬ ju komara rozszerza sie^ a ruchoma tarczasprzegla zblizy sie do przeciwleglej stalej tarczy pednej. Tarcza zdawcza sprzega¬ jaca tego samego zespolu zostanie wówczas zacisnieta pomiedzy dwiema pierwszymi tairczaimi i pociagnieta dzieki sile tarcia.Jesli cisnienie oleju wzrasta w dalszym ciagu, na skutek przyspieszenia silnika, wtedy te same czynnosci beda sie powta¬ rzaly dla nastepnej grupy sprzegajacej itd. az do wlaczenia czwartego biegu (27, 43,57).Gdy cisnienie oleju spadnie, to zawory rozrzadcze zespolu, zaopatrzone w sprezy¬ ny najmocniejsze (27, 43, 57), zostana naj¬ pierw docisniete do gniazd1 przerywajac w ten sposób doplyw oleju. Poniewaz jednak polacza one natychmiast wewnetrzna prze¬ strzen odpowiedniej* komory rozszerzalnej z przestrzenia zewnetrzna 52 i przewód 53, sila odsrodkowa wraz z dzialaniem sprezy¬ nujacym plaskich przepon i dzialaniem sprezyn 45 spowoduje szybkie wypchniecie na zewnatrz oleju, zawartego w tej komo¬ rze tak, iz odpowiednie sprzeglo zostaje zwolnione. Poniewaz cisnienie obniza sie w dalszym ciagu, przeto i inne zespoly sprzegajace zostaja stopniowo zwolniojie w ten sam sposób.Ze wzgledów konstrukcyjnych moze byc korzystne umieszczenie wszystkich zawo- rówrozrzadczych w tej samej stalej tarczy sprzegajacej, która spelnia wówczas zada¬ nie tarczy rozdzielczej. W tym przypadku wszystkie kanaly doplywowe oleju 48 maja te sama dlugosc, a kanaly 50, laczace roz¬ szerzalne komory z odpowiednimi rozrzad- czymi zaworami, przebiegaja osiowo przez rózne.stale pedne tarcze sprzegajace. Urza¬ dzenie to jest oczywiscie równiez objete ni¬ niejszym wynalazkiem.Latwo zauwazyc, ze w drugiej postaci wykonania; opisane") wyzej, przepony sa odciazone od momentu obrotowego, ponie¬ waz ruchome tarcze sprzegajace sa nape¬ dzane w kierunku obrotu przez wyzlobienia lub naciecia 44. Wobec tego przepony prze¬ nosza tylko sily docisku tarcz sprzegaja¬ cych.Oczywiscie mozna umiescic obok siebie dowolna liczbe podobnych zespolów sprze¬ gajacych w celu otrzymania zmiany biegów o dowolnej liczbie szybkosci.Poza tym jest oczywiste, ze opisane po¬ stacie wykonania sa podane tylko tytulem przykladu, przy czym mozna zmieniac w bardzo szerokich granicach wzajemne roz¬ mieszczenie poszczególnych narzadów oraz ich budowe, nie wykraczajac poza ramy wy¬ nalazku. A wiec np. zawory 46 moga byc zastapione kulkami, sprezyny srubowe 45 moga byc zastapione sprezynami plaskimi, a przepony 35 i 36 moga nie posiadac zlob¬ ków falistych, jezeli ich sprezystosc jest za¬ pewniona w inny sposób.Wynalazek nadaje sie równiez do wie¬ lostopniowych urzadzen sprzegajacych, przeznaczonych do celów innych, niz w po¬ jazdach mechanicznych.Druga postac wykonania, opisana i przedstawiona na rysunku, posiada zawory rozrzadcze, skierowane promieniowo. Oczy¬ wiscie wynalazek obejmuje równiez uklad zaworów o kierunku stycznym, celem wyko¬ rzystania bezwladnosci cieczy. PL