Znany jest sposób wytwarzania pro¬ duktów sulfonowania wyzszych alkoholi tluszczowych przez dzialanie na goraco kwasami alkylosiarkowymi. Jako mate¬ rialy wyjsciowe stosowac mozna przy tym alkohole tluszczowe, otrzymywane albo z wosków, albo przez redukcje estru alky- lowego. W ten sposób otrzymuje sie w pierwszym rzedzie estry kwasu siarkowe¬ go wyzszych alkoholi tluszczowych, otrzy¬ mywanych podanymi wyzej sposobami, podczas gdy reszty alkylowe stosowanych kwasów alkylosiarkowych wymieniaja sie na reszty alkylowe tych wyzszych alkoholi tluszczowych (porównac patent niemiecki nr 592569).Poznano dalej sposób wytwarzania pro¬ duktów sulfonowania wyzszych alkoholi tluszczowych, a mianowicie moga tu byc stosowane takie alkohole tluszczowe, jakie otrzymuje sie z oleju kokosowego lub z ole¬ ju z ziarn palmowych przez estryfikacje znajdujacych sie w nich kwasów tluszczo¬ wych nizszymi alkoholami tluszczowymi i redukcje mieszaniny estrów. Jako srodek sulfonujacy stosuje sie tu oleum, kwas siar¬ kowy, kwas chlorosulfonowy i podobne.Przy tym sposobie otrzymuje sie takze estry kwasu siarkowego, a w pewnych wa¬ runkach reakcji równiez i kwasy sulfono¬ we (porównac patent niemiecki nr 593709).Wreszcie opisany jest juz sposób wy-twarzania rozpuszczalnych w wodzie alky- lo- lub aralkylopodstawionych kwasów sulfonowych tluszczowo-aromatycznych.Sposób ten cechuje sie równoczesnym sul¬ fonowaniem i kondensacja tluszczów lub kwasów tluszczowych, ich estrów lub bez¬ wodników z cyklicznymi wielordzeniowy¬ mi weglowodorami lub ich produktami uwodornienia, wraz z alkoholami i zwiaz¬ kami aralkylochlorowcowymi, za pomoca srodków sulfonujacych, jak np. kwasu siarkowego, oleum, kwasu chlorosulfono- wego, w temperaturach podwyzszonych, okolo 75°C (porównac patent francuski nr 710893), Kwasy sulfonowe, wytwarza¬ ne tym sposobem, moga byc zobojetniane nie tylko nieorganicznymi, lecz takze i or¬ ganicznymi zasadami- Ten sam sposób jest przedmiotem patentu niemieckiego nr 663983. W przykladach opisu tych dwóch ostatnio przytoczonych patentów wymienione sa alkohole, zawierajace do 6 atomów wegla w czasteczce, jak np. al¬ kohol amylowy, butylowy lub heksylowy, a nastepnie sa tez tam wymienione alko¬ hole hydroaromatyczne, jak np, cyklo- heksanol itd.Okazalo sie, ze otrzymuje sie substan¬ cje o szczególnie cennych wlasciwosciach technicznych, jezeli jako substancje tlusz¬ czowe i podobne stosuje sie np, olej lniany, olej rycynowy, degras, ester butylowy kwasu olejowego, bezwodnik kwasu stea¬ rynowego. Jako cykliczne weglowodory wielordzeniowe i podobne stosuje sie np, naftalen, czterowodoronaftalen, antracen, osmiowodoroantracen, fenantren, jak rów¬ niez alkylohomoloigi tych zwiazków, na¬ stepnie zwiazki chlorowcowe, oksy- lub aminozwiazki, o ile posiadaja one jeszcze wodór dajacy sie podstawic, jak np. chlo- ronaftalen, aminonaftalen lub naftol, a za¬ miast wyzej wspomnianych w patencie 663983 alkoholi tluszczowych stosuje sie, jako srodek podstawiajacy w rdzeniu wyz- . sze alkohole tluszczowe, jak np, alkohol cetylowy, alkohol oleinowy, alkohol lau- rylowy itd. Jest przy tym równiez mozli¬ we stosowanie mieszaniny alkoholi o wiek¬ szych wzglednie mniejszych ciezarach czasteczkowych lub mieszaniny alkoholi o wiekszych ciezarach czasteczkowych z alkoholami aromatycznymi wzglednie hydroaromatycznymi, a wiec np. miesza¬ niny alkoholu cetylowego z alkoholem bu- tylowym wzglednie alkoholu oleinowego z cykloheksanolem lub fenolem.Obróbke kwasnej masy reakcyjnej uskutecznia sie przy pomocy zasad nieor¬ ganicznych lub organicznych, przy czym tworzy sie sól, Z korzyscia mozna tu za¬ stosowac aromatyczne lub tluszczowe za¬ sady pierwszo-, drugo- lub trzeciorzedowe wzglednie ich zwiazki tlenowe, np. mety- loamine, wzglednie, wodorotlenek cztero- metyloamonu, aniline, pirydyne, etanolo- amine. Tego rodzaju sole sa latwiej roz¬ puszczalne, krystalizuja trudniej niz od¬ powiednie sole potasowcowe, w porówna¬ niu z którymi posiadaja wzmozona zdol¬ nosc zwilzania. Mozna przyjac, ze przy przeprowadzaniu sposobu wedlug wyna¬ lazku niniejszego powstaja kwasy sulfono¬ we podstawionych weglowodorów i kwa¬ sy te kondensuja sie z tluszczami i podob¬ nymi zwiazkami, W ten sposób otrzymu¬ je sie produkty kondensacji rozpuszczalne w wodzie i nie wydzielajace ze swych soli odpowiednich kwasów w postaci nieroz- puszczonej równiez przy zakwaszaniu w wodnych roztworach.Sa one odporne na dzialanie róznego rodzaju elektrolitów i moga dzialac jako koloidy ochronne.Otrzymane produkty kondensacji sto¬ sowac mozna w przemysle wlókienniczym i skórzanym jako srodki zwilzajace, pie¬ niace oraz do karbonizowania lub roz¬ puszczania barwników. Sa one doskona¬ lymi srodkami emulgujacymi, które dzieki swef zawartosci tluszczu dzialaja chronia- co na wszystkie traktowane nimi materia- — 2 —ly, w przeciwienstwie do wolnych od tlusz¬ czu cyklicznych kwasów sulfonowych. Na¬ stepnie moga one znalezc zastosowanie ja¬ ko mydla, dodatki do mydla i srodki do zmiekczania wody oraz jako rozszczepia- cze tluszczów, przy czym w stosunku do odczynnika Twitchella wykazuja one znacznie skuteczniejsze dzialanie, a zwla¬ szcza silniejsza zdolnosc czyszczenia i ozy¬ wiania.Pracujac sposobem wedlug wynalazku niniejszego otrzymuje sie technicznie cen¬ ne substancje. Te nowe tlusizczowo-aro- matyczne kwasy sulfonowe, podstawione resztami alkylowymi o duzym ciezarze czasteczkowym, w skutecznosci dzialania przewyzszaja nawet kwasy sulfonowe, powstajace przy stosowaniu alkoholi niz¬ szych. Produkty, otrzymywane sposobem wedlug wynalazku niniejszego, posiadaja przede wszystkim zwiekszona zdolnosc czyszczenia i zwilzania.Stwierdzono równiez, ze przy stosowa¬ niu alkoholi nasyconych, jako srodka alky- lujacego rdzen, musza byc stosowane srod¬ ki kondensacyjne silniej sulfonujace, ani¬ zeli przy zastosowaniu alkoholi nienasy¬ conych.Przebieg pracy przy sposobie wedlug wynalazku jest nastepujacy.Traktuje sie tluszcze, kwasy tluszczo¬ we, ich estry i bezwodniki, wraz z cyklicz¬ nymi weglowodorami wielordzeniowymi lub ich pochodnymi lub tez produktami uwodorniania ich razem z substancjami dzialajacymi podstawiajaco na rdzen, jak alkoholami o 12 lub wiekszej liczbie ato¬ mów wegla w czasteczce, ewentualnie w mieszaninie ze zwiazkami aralkylochlo- rowcowymi lub fenolami, za pomoca srod¬ ków kondensujacych lub sulfonujacych.Mozna jednak pracowac równiez w ten sposób, ze najpierw alkyluje sie weglowo¬ dory wielordzeniowe, a nastepnie konden- suje z tluszczami itd. liib odwrotnie. Nie zalezy wiec wcale na kolejnosci, a nato¬ miast istotnie wazna jest rzecza, aby pow¬ stawaly pierscieniowe kwasy sulfonowe, bedace zarówno acylowanymi, jak i alky- lowanymi. Aby reakcja posuwala sie w zadanym kierunku, nalezy (najlepiej) pra¬ cowac w temperaturach powyzej 40° C. Za¬ miast alkoholi mozna stosowac równiez ich estry kwasu siarkowego.Przyklad I. 24 kg alkoholu cetylowe- go stopiono w temperaturze 52°C z 12,8 kg naftalenu i nastepnie skondensowano sul¬ fonujac z 70 kg 25°/o-owego oleum. Potem dodano 15 kg oleju rycynowego i konden- sowano w temperaturze 50°C z dalszymi 50 kg 25°/o-owego oleum. Po 12-godzin- nym staniu staje sie sulfonian rozpuszczal¬ ny w wodzie. Zobojetnia sie go wodoro¬ tlenkiem sodowym. Otrzymuje sie klarow¬ nie rozpuszczalny produkt, trwaly na dzia¬ lanie kwasów mineralnych oraz gorzkiej soli, nadajacy sie równiez jako srodek roz¬ szczepiajacy tluszcze.Przyklad II. 6 czesci wagowych kwa¬ su eetylosiarkówego stapia sie z 13 cze¬ sciami naftalenu i sulfonuje oraz konden- suje w temperaturze 80°C z 40 czesciami 18%-owego oleum. Po ochlodzeniu dodaje sie 12 czesci wagowych oleju rycynowegp i kondensuje z 30 czesciami wagowymi kwasu chlorosulfonowego. Produkt prze¬ mywa sie roztworem soli kuchennej i zo¬ bojetnia czesciowo wodorotlenkiem sodo¬ wym, czesciowo zas pirydyna. Otrzymuje sie wysmienity srodek ulatwiajacy prze¬ nikanie barwnika.Przyklad III. 60 kg naftalenu, 50 kg oleju z oliwek, 10 kg chlorku benzylowego i 20 kg oktadecenolu stapia sie razem i na¬ stepnie, w ciagu wielu godzin, dodaje sie w temperaturze 50—60°C 100 kg 25°/6-owe- go oleum, a potem 120 kg kwasu chloro¬ sulfonowego. Przemywa sie jak zwykle i nastepnie zobojetnia wodorotlenkiem so¬ dowym.Przyklad IV. 12 kg oleju rycynowego stapia sie z 12,8 kg naftalenu i kondensuje — 3 —z 38 kg 25°/o-owego oleum. Nastepnie do^ daje sie 6 kg mieszaniny alkoholi otrzy¬ manych przy redukcji kokosowych kwa¬ sów tluszczowych oraz 18,2 kg alkoholu butylowego. Do tej masy reakcyjnej doda¬ je sie 40 kg kwasu chlorosulfonowego i kondensuje w temperaturze okolo 45°C, a nastepnie w zwykly sposób przerabia.Przyklad V. 120 czesci wagowych te- traliny, 100 czesci wagowych alkoholu ce- tylowego i 60 czesci wagowych oleju ry¬ cynowego stapia sie razem, a nastepnie, w temperaturze poczatkowo 48°CI a potem nieco wyzszej, kondensuje sulfonujac z 270 czesciami wagowymi oleum. Przemywa sie jak zwykle i zobojetnia wodorotlen¬ kiem sodowym. Otrzymany produkt sta¬ nowi doskonaly srodek zwilzajacy w ka¬ pielach kwasnych i zasadowych. PL PL