Powierzchnia ciala, obrobiona nawet dokladnie i scisle np. przy pomocy szlifo¬ wania i polerowania, nie jest równa wzglednie gladka, lecz wykazuje zawsze mniej lab wiecej wyrazne nierównosci.Nierównosci te, chociazby byly drobne, maja bardzo wielki wplyw prawie na wszystkie wlasnosci powierzchni, jak na wspólczynniki tarcia, zdolnosc odbijania, wspólczynnik przewodzenia ciepla, inten¬ sywnosc korozji, opóir przed starzeniem sie, predkosc zuzywania sie w czasie ruchu, stalosc zespolu pozostajacego pod naciskiem i tym podobne.Natura powierzchni zobrazowana jest krzywa jej profilu, pod która rozumiec na¬ lezy te krzywa, która powstaje, gdy cialo badane wyobrazimy sobie przeciete pla¬ skim, prostopadlym do powierzchni prze¬ krojem. W silnym powiekszeniu moze miec ta krzywa profilu przy dokladnie obro¬ bionej powierzchni np. wyglad przedsta¬ wiony schematycznie na fig. 8 zalaczonego rysunku.Do wyznaczenia ksztaltu takiej krzy¬ wej profilu sa w uzyciu* liczne metody i urzadzenia zarówno optyczne, jak i me¬ chaniczne. Mechaniczne metody polegaja na tym, ze kolcem lub igla, jak np. igla gramofonowa, przejezdza sie po profilu i rejestruje sie równoczesnie ruch igly pod prostym katem do plaszczyzny w taki lub owaki sposób. Metoda ta, jak latwo zau¬ wazyc, ma liczne wady* Z powodiu nie-równosci profilu igla ulega latwo w swym ruchu wzdluz krzywej drganiom np. w mo¬ mencie mijania „"Wierzcholka" lub scho¬ dzenia w „doline". Te drgania zostaja re¬ jestrowane, co ma ten skutek, ze krzywa rejestrowana nie odpowiada istotnej krzy¬ wej profilu. Równiez igla podlega w cza¬ sie swego ruchu wzdluz powierzchni dzia¬ laniu, w stosunku do jej wymiarów, znacz¬ nych sil bocznych, np. gdy igla z glebokiej „doliny" posuwa sie ku górze. Koniec igly musi byc z tej przyczyny przez wzglad na wytrzymalosc stosunkowo silny i mniej lub wiecej zaokraglony. Promien jej konca wynosil w urzadzeniach, w praktyce sto¬ sowanych, okolo 0,03 mm. Wynikiem tego jest, ze igla nie moze dojsc do dna glebo¬ kich waskich „dolin" profilu, oraz ze „wierzcholki" z powodu stosunkowo wiel^ kiego promienia konca igly sa rejestrowa¬ ne jako zanadto zaokraglone.Niniejszy wynalazek dotyczy urzadze¬ nia, sluzacego do oznaczania stanu po¬ wierzchni cial, za pomoca którego owe wa¬ dy dotychczasowych urzadzen zostaja usu^ niete. Urzadzenie wedlug wynalazku, któ¬ re zaopatrzone jest w kolec mierniczy, po¬ ruszany w znany sposób pod katem do po¬ wierzchni ciala, w przyrzad pomiarowy, np. mikrowskaznik, podajacy polozenie tegoz kolca wzgledem powierzchni, i w przyrzad sluzacy do wywolania bocznego ruchu wzglednego miedzy kolcem i po¬ wierzchnia, jest zasadniczo tym znamien¬ ne, ze urzadzenie zaopatrzone jest równiez w przyrzad sluzacy do oddalania kolca mierniczego od powierzchni, który to przy¬ rzad polaczony jest z przyrzadem do wy¬ wolywania bocznego ruchu wzglednego miedzy kolcem a powierzchnia, w ten spo¬ sób, ze przy uruchomieniu tego ostatnio wymienionego przyrzadu kolec mierniczy zostaje najpierw odsuniety od powierzchni i dopiero nastepnie wprawiony w ruch boczny do powierzchni. Przy oznaczaniu stanu powierzchni za pomoca tego urza¬ dzenia zostaje wiec kolec mierniczy przy¬ suniety ku powierzchni az do zetkniecia sie z nia, przy czym polozenie kolca zostaje np. przy pomocy mikrowskaznika odczy¬ tane lub zarejestrowane, po czym kolec odsuwa sie od powierzchni, zanim sie go wprawi w ruch boczny ku nastepnemu punktowi pomiarowemu. W ten sposób unika sie wleczenia igly wzdluz krzywej profilu, co daje te korzysc, ze igla nie jest wprawiana w drgania i podlega bardzo nieznacznym silom bocznym. Koniec igly z tego powodu moze byc bardzo ostry, wo¬ bec czego, praktycznie biorac, krzywa pro¬ filu zostaje zarejestrowana dokladnie.Wymiary konca igly sa okreslone prze¬ waznie przez powierzchniowy nacisk wla¬ sciwy miedzy igla i cialem, który to nacisk nie moze byc tak znaczny, aby igla w cialo sie wdzierala. Cisnienie pomiarowe igly moze wedlug wynalazku byc zawarte w granicach ulamka jednego grama. Koniec powinien byc wykonany z materialu o wy¬ sokiej twardosci, np. stali, i moze miec bardzo male wymiary w porównaniu z igla¬ mi znanych urzadzen pomiarowych.Na zalaczonych rysunkach przedsta¬ wiono dwa przyklady wykonania urzadze¬ nia wedlug wynalazku, przy czym fig. 1^-3 przedstawiaja wykonany wedlug wynalazku przyrzad pomiarowy w widoku zewnetrznym z róznych strona fig. 4 i 5 — szczegól, nalezacy do tego przyrzadu, w dwóch prostopadlych do siebie widokach; fig. 6 — przekrój przez odmienny od fig. 5 szczegól przyrzadu; fig. 7 — przekrój wzdluz linii VII — VII na fig. 6; fig. 8 — schematycznie kolec mierniczy i krzywa profilu w silnym powiekszeniu.Fig. 9 —12 przedstawiaja inny sposób wykonania urzadzenia, a mianowicie fig. 9 — widok z przodu; fig. 10 — widok z gó¬ ry z czesciowym przekrojem; fig. 11 — wi¬ dok z tylu; fig. 12 — widok fig. 9 od pra¬ wej strony.W przedstawionym na fig. 1 — 7 przy- — 2 -kladzie wykonania cyfra 10 oznacza plyte podstawowa, na której umocowany jest na¬ gwintowany slup 11, dzwigajacy przesu¬ wny i od tylu celowo w szczeline zaopa¬ trzony uchwyt 12. Uchwyt 12 moze byc przesuwany na slupie 11 przez obrót na¬ kretki 13 i ustalany w zadanym polozeniu za pomoca sruby 14, która to sruba zacze¬ pia o wystepy 15, 16 uchwytu, umieszczone po stronie szczeliny, jak wynika z fig. 2.Dwie plaskie sprezyny 17, dzwigajace zna¬ ny mikrowskaznik 18, sa w ten sposób sta¬ le polaczone z uchwytem 12, ze wskaznik porusza sie zasadniczo równolegle do bocz¬ nej krawedzi plyty podstawowej 10, jezeli sprezyny wygiete zostana w kierunku bocznym. Pod prostym katem do tego, a wiec w kierunku prostopadlym sa na¬ tomiast sprezyny te nieruchome. Takie ulozenie sprezyn pozwala na zupelne uwol¬ nienie od luzu mikrowskaznika. Z uchwy¬ tem 12 zlaczone jest równiez ramie 19, na którym umocowana jest sruba mikrome- tryczna 20* Jej czesc ruchoma 21 jest tak ustawiona, ze moze poruszac sprezyny 17 wzglednie wskaznik 18* Wskaznik jest od dolu zaopatrzony w czop 23 (fig. 6), który dzwiga igle lub kolec mierniczy 24 o bardzo malej srednicy wzglednie promieniu konca. Ruchy pro¬ stopadle kolca 24 podaje wskazówka 25 mikrowskaznika i to najlepiej tak, aby je¬ den obrót wymienionej wskazówki odpo¬ wiadal przesunieciu kolca mierniczego 24 o kilka tysiecznych milimetra. Wskaznik 18 jest zaopatrzony po obu stronach czu¬ lego kolca mierniczego 24 w wystepy 26, które chronia kolec, gdy ten sie znajduje w swej górnej pozycji.Czesci ruchome 23, 24 wskaznika sa wedlug wynalazku tak urzadzone, ze przej¬ muja ruch swój od sruby mikrometrycznej 20. Potrzebne do tego narzady przenosne skladaja sie w niniejszym przykladzie wy¬ konania urzadzenia z ramienia 27, które swoim z jednej strony rozwidlonym kon¬ cem podchodzi pod czop 23 i przeprowa¬ dzone jest przez wystepy 26 (fig. 7). Ramie 27 jest polaczone ze swej strony z tlocz¬ kiem 28, umieszczonym ruchomo w rurce 29, zlaczonej z wskaznikiem 18* W rurce 29 i w tloczku 28 jest umieszczona sprezy¬ na 30, która usiluje poruszac ku dolowi ra¬ nnie 27 i, co za tym idzie, uwolnic kolec mierniczy 24. Do ramienia 27 przyczepio¬ na jest nitka 31 i przeprowadzona ku gó¬ rze przez tloczek 28 i rurke 29, nastepnie przez rolke prowadnicza 32 do dzwigni 33, osadzonej obrotowo na wsporniku 34, zla¬ czonym stale z ramieniem 19. Dzwignia 33 opiera sie drugim swym koncem o nasad¬ ke 35, przymocowana do sruby mikrome- trycznej 20. Ta nasadka posiada szczeline lukowa 36, w która wchodzi trzpien 38, zlaczony stale z czopem 37 sruby mikro- metrycznej. Gdy nasadka 35, tworzaca na¬ rzad rozrzadczy urzadzenia, zostanie obró¬ cona z pozycji srodkowej, przedstawionej w fig. 3, w jedna lub druga strone, bedzie sie ona przesuwac osiowo ruchem luznym na czopie 37 sruby mikrometryczinej, az trzpien 38 znajdzie sie w jednym koncu szczeliny 36. Dopiero przy dalszym obro¬ cie nasadki 35 czop 37, poruszajacy koniec 21, zostanie tez pociagniety. Dzwignia 33 znajdzie sie wówczas w oznaczonej na fig. 3 i 4 liniami kreskowanymi pozycji, w któ¬ rej kolec mierniczy 24 wskaznika oddalo¬ ny jest od powierzchni pomiarowej. Urza¬ dzenie rozrzadcze mozna, jak wynika z fig. 5, zaryglowac w pokazanej pozycji za pomoca zasuwki 39.Najlepiej jest, jezeli uchwyt 12 na pew¬ nej czesci swej wysokosci jest zaopatrzony w szczeline 41 (fig. 1 i 2). W górna ze¬ wnetrzna czesc 12a uchwytu 12 wsrubowa- ne sa dwa sworznie 42, które przechodza swobodnie przez lezaca najblizej slupa 11 czesc uchwytu. Sworznie 42 sa poza uchwytem umocowane w strzemieniu 43, w którego srodek wsrubowana jest sruba 44, która po dokreceniu styka sie z uchwy- — 3 —tein 12 i wywoluje w sworzniach 42 ciag¬ nienie, na skutek którego zewnetrzna czesc 12a uchwytu sprezynuje ku górze. Przez odpowiedni wymiar szczeliny 41 albo przez zastosowanie zderzaków lub tym podob¬ nych narzadów ogranicza sie dzialanie sprezyste czesci 12a ku górze przez wzglad na powstajace wskutek sprezynowania na¬ piecia w czesci pod szczelina, tak ze napie¬ cia te dadza sie utrzymac w granicach do¬ puszczalnych.Na plycie podstawowej 10 umieszcza sie cialo, którego stan powierzchni ma byc badany, które to cialo np. ma sciany proste 45 lub tez cylindryczne 46, jak uwidocznio¬ no na fig. 1. Uchwyt 12 ustawia sie za po¬ moca nakretki 13 tak, aby wystepy dolne 26 wskaznika zetknely sie z cialem. W czasie tego ustawiania podciagniety jest kolec mierniczy 24 do swej górnej pozycji, przy czym zasuwka39 powinna zahaczac o dzwig¬ nie 33 i ryglowac ja. Po umocowaniu za po¬ moca sruby 14 uchwytu na slupie 11 nasta¬ wia sie wskaznik sruba 44 na odpowiednia wysokosc ponad powierzchnia pomiarowa.Koniec 21 sruby mikrometrycznej przez krecenie sruby 20 doprowadza sie równo¬ czesnie do styku ze sprezyna 17. Gdy za¬ suwka 39 poruszona zostanie do pozycji, zaznaczonej na fig. 5 pelnymi liniami, prze¬ sunie sie ramie Zl pod dzialaniem sprezyny 30 ku dolowi. Czop 23 wraz z kolcem mier¬ niczym 24 wskaznika zostanie uwolniony i poruszac sie bedzie w znany sposób w dól, az kolec dotknie powierzchni pomiarowej.Teraz odczytuje sie wychylenie wskazówki 25 wskaznika. Aby móc przeprowadzic na¬ stepny pomiar, trzeba wskaznik z jego kol¬ cem przesunac o pewien odstep wzdluz po¬ wierzchni pomiarowej. Uskutecznia sie to przez obrót sruba mikrometryczna, której koniec 21 porusza wskaznik wraz z dzwi¬ gajacymi go sprezynami 17. Takie przesu¬ niecie wskaznika nie moze wedlug wyna¬ lazku nastapic, zanim nasadka 35 nie zo¬ stanie na czopie 37 obrócona zrazu ruchem luznym, a nastepnie trzpien 38 nie zetknie sie z jednym koncem szczeliny lukowej 36.Zanim to zetkniecie nastapi, wprowadzone przez przesuniecie nasadki 35 w ruch na¬ rzady 33, 31, 37 odsuna czesci 23, 24 od powierzchni pomiarowej. Przy dalszym obrocie nasadki 35 przesunie sie kolec 21 mikrometru wzglednie wskaznik o pewien odstep, który da sie odczytac na podzialce 22 i który moze wynosic kilka tysiecznych lub setnych milimetra. Jezeli teraz nasadke 35 puscimy, wróci ona do polozenia ze¬ wnetrznego, a kolec 24 bedzie mógl znów ku powierzchni pomiarowej w dól sie po¬ ruszac, có da nowe wychylenie wskazówki 25. Badania wiec stanu powierzchni pomia¬ rowej dokonuje sie w ten sposób, ze wskaz¬ nik prowadzi sie po powierzchni badanej wzglednie po pewnej jej czesci od jednegc punktu pomiarowego do drugiego, przy czym kolec 24 zostaje za kazdym razem sa¬ moczynnie odsuniety, zanim moze nastapic ruch boczny wskaznika ponad badana po¬ wierzchnia. Im blizej siebie leza punkty po¬ miarowe, im wiecej pomiarów sie wykona, tym dokladniejszy bedzie pomiar krzywej profilowej, tym gruntowniej sza znajomosc stanu powierzchni osiagnie sie. Ilosc punkt- tów pomiarowych i odstep miedzy nimi naj¬ lepiej obierac stosownie do wysokosci pro¬ filu powierzchni, to znaczy wedlug róznicy wysokosci miedzy najwyzszymi i najniz¬ szymi punktami krzywej profilowej.Opisany powyzej przyklad wykona¬ nia urzadzenia mozna naturalnie pod wielu wzgledami zmienic, nie odstepujac od mysli przewodniej wynalazku. I tak mozna np. srube mikrometryczna 20 tak urzadzic wzglednie zlaczyc z narzadami, aby bardzo nieznaczne przesuniecia boczne wskaznika 18 dawaly sie odczytac.Drugi przyklad wykonania urzadzenia, przedstawiony na fig. 9 — 12, rózni sie od pierwszego zwlaszcza tym, ze narzad roz- rzadczy, sluzacy do uruchamlilanaia urzadze¬ nia do podnoszenia kolca mierniczego — 4 —i przyrzadu nadajacego kolcowi ruch bocz¬ ny, sklada sie z dajacego sie obnizac kla¬ wisza lub temu podobnego narzadu, który polaczony jest z przyrzadem do nadawania ruchu bocznego kolcowi (urzadzenie i w tym wypadku sklada sie ze sruby mikro- metrycznej) za pomoca sprzegla o pewnym biegu luznym i za pomoca wlacznika za¬ padkowego w ten sposób, ze kolec mierni¬ czy przesuwa sie za kazdym pocisnieciem klawisza o okreslony odstep w kierunku bocznym do badanej powierzchni. Klamka zapadkowa wlacznika zapadkowego moze równiez przy tym wspóldzialac z dajacym sie nastawiac zderzakiem, ograniczajacym dlugosc suwu klamki zapadkowej tak, ze przez przestawienie tegoz zderzaka mozna zmieniac wielklosc odstepu, o jaki kolec mierniczy porusza sie w bok przy kazdym nacisnieciu klawisza.Umieszczony na nie przedstawionej na rysunku plycie podstawowej slup 51 dzwi¬ ga równiez w tym wypadku zaopatrzony w szczeline uchwyt 52, który daje sie na slu¬ pie 51 przesuwac i obracac i moze byc umocowany w zadanym polozeniu za po¬ moca sruby zaciskowej 53. Na uchwycie 52 umocowane sa dwie plaskie sprezyny 54, dzwigajace zaopatrzona równiez w szcze¬ line poprzeczke 55 z przynalezna sruba za¬ ciskowa 56, która to poprzeczka sluzy do zmocowania obsady 57 mikrowskaznika.Górna czesc tego ostatniego z przyrzadem wskazujacym odcieta zostala na rysunku.W wydrazonej obsadzie umieszczony jest w góre i w dól przesuwalny trzpien mierni¬ czy 58 mikrowskaznika, który to trzpien na swym dolnym, z obsady wystajacym koncu dzwiga kolec mierniczy 59. Na uchwycie 52 jest równiez umocowana za pomoca dwóch poziomych plyt 60, a. mianowicie górnej i dolnej, konsolka 61, dzwigajaca mikro¬ metr, którego sruba 62 sluzy do uruchamia¬ nia poprzeczki 55 celem wywolania boczne¬ go ruchu kolca mierniczego 59. Do konsol- ki 61 jest równiez przymocowane strzemie 63, w którego obu ramionach ulozony jest obrotowo wal równolegly 64, zaopatrzony w srube mikrometryczna. Na jednym koncu tego walu umocowany jest klawisz 65, two¬ rzacy narzad rozrzadczy urzadzenia, na drugim zas koncu walu umocowana jest tarcza 66. Do wystajacego w dól ze strze¬ mienia 63 i pod katem zgietego ramienia 67 przymocowana jest sprezyna plaska 68, podtrzymujaca swym wolnym rozwidlonym koncem kolnierz 69 trzpienia mierniczego 58 mikrowskaznika i odsuwajaca go z kol¬ cem mierniczym 59. W odsuwaniu tym przeszkadza normalnie sprezynie 68 przy¬ legajacy do niej i przesuwajacy sie w przy¬ mocowanej do ramienia 67 rurce prowadni- czej 70 trzpien 71, którego górny koniec przylega do wystepu tylnego 72 klawisza 65, który normalnie utrzymywany jest przez sprezyne spiralna 73, silniejsza niz sprezyna 68, w pozycji spoczynkowej, ozna¬ czonej na fig 9 i 11. Na wystajacym poza tarcze 66 koncu walu 64 ulozona jest obro¬ towo dzwignia 74, której ruch obrotowy wzgledem tarczy 66 ograniczony jest przy pomocy dwóch w tarczy tkwiacych sztyf¬ tów 75. Na swym wolnym koncu dzwiga dzwignia 74 sprezynowa klamke zapadko¬ wa 76, chwytajaca za przymocowane do sruby mikrometrycznej kólko zebate 77 i majaca za zadanie obracac tym kólkiem w kierunku wskazówek zegara (fig 9). Poza tym chwyta za kólko zebate jeszcze zapad¬ ka 78, zabezpieczajaca kólko przed ru¬ chem wstecznym. Ruch dzwigni 74 w dól ograniczony jest za pomoca nastawianego zderzaka, o ksztalcie sruby 79, wsrubowanej w wystajace z konsolki 61 ramie 80, ruch zas do góry ograniczony jest kólkiem ze¬ batym 77.Gdy cialo, którego stan powierzchni ma byc badany, ulozone zostanie na plycie podstawowej, nastawia sie mikrowskaznik przez nastawienie uchwytu 52 na slupie 51 tak, aby kolec mierniczy 59 dotknal po¬ wierzchni ciala. Naciskajac nastepnie kla- — 5 —wisz 65, uwalnia sie natychmiast sprezyne 68 od nacisku trzpienia 71, przy czym spre¬ zyna 68 wychyli sie ku górze i rozwidlonym swym koncem chwyta kolnierz 69 trzpienia mierniczego 58 i odsuwa go, a z nim i kolec mierniczy 59, od powierzchni ciala. Gdy to sie stanie, styka sie, przy dalszym na¬ ciskaniu klawisza 65, dolny sztyft 75 tar¬ czy 66 z dzwignia 74 i wychyla ja, a z nia i klamke zapadkowa 76 ku górze (fig. 9).W ten sposób kólko zebate 77, a z nim tez i sruba mikrometryczna 62, zostaje obróco¬ ne o pewien kat w kierunku wskazówek ze¬ gara (fig. 9), wskutek czego cala poprzecz¬ ka 55 i dzwigany przez nia mikrowskaznik ze swym kolcem mierniczym 59 poruszy sie o odpowiedni odstep, np. 0,01 mm, ku górze (fig. 10) tak, ze kolec przesunie sie w kierunku bocznym do powierzchni ciala ba¬ danego. Ruch ku górze dzwigni 74, a co za tym idzie i klamki zapadkowej 76, jest tym ograniczony, ze dzwignia uderzy b kólko zebate 77. Uwolniony klawisz 65 wraca pod dzialaniem sprezyny 73 do pozycji spo¬ czynkowej, przedstawionej na fig. 9 i 11.Przy tym trzpien 71 cisnie od góry na spre¬ zyne 68 tak, ze uwolni ona trzpien mierni¬ czy 58 i kolec 59 znów bedzie mógl zetknac sie z powierzchnia ciala, wysokosc zas po¬ wierzchni w nowym punkcie pomiarowym da sie na mikrowskazniku odczytac. Ró¬ wnoczesnie dzwignia 74 opada ciezarem wlasnym na srubke 79, podczas gdy zapad¬ ka 78 zabezpiecza kólko zebate 77 przed cofnieciem sie. W ten sposób przy kazdo¬ razowym nacisnieciu klawisza 65 najpierw zostaje kolec mierniczy 59 oddalony od po¬ wierzchni ciala, a nastepnie o okreslony od¬ step w kierunku bocznym do tej powierzch¬ ni przesuniety. Przez nastawienie zderza¬ ka 79 dla dzwigni 74 mozna równiez zmie¬ niac dlugosc suwu klamki zapadkowej 76 tak, iz kólko zebate 77 za kazdym razem ó jeden luib wiecej zebów sie obróci, a, co z tym sie laczy, mozna tez zmieniac odpo¬ wiednio wielkosc odstepu, o jaki kolec przy kazdorazowym nacisnieciu klawisza 65 w w kierunku bocznym sie przesunie. PL