Wynalazek niniejszy dotyczy lunety, sluzacej do ustalania dowolnego kierunku, przechodzacego opodal stanowiska lune¬ ty, za pomoca plaszczyzny, okreslonej przy pomocy narzadu optycznego, podporzadko¬ wanego tej lunecie. Luneta taka moze zna¬ lezc zastosowanie w miernictwie górni¬ czym. Do przenoszenia danego kierunku z nad powierzchni ziemi pod powierzchnie ziemi proponowano juz ibowiem wyznacza¬ nie polozenia plaszczyzn pionowych za po¬ moca nikolów, to znaczy przy pomocy swiatla spolaryzowanego, zamiast wyzna¬ czania pionu na drodze optycznej lub me¬ chanicznej przy pomocy ciezarków. Zasa¬ da ta nie zostala dotychczas opracowana tak, aby mogla znalezc zastosowanie w praktyce.Wedlug wynalazku w bieg promieni lunety wstawia sie narzad optyczny, wy¬ twarzajacy obraz podwójny, przy czym urzadzenie wskaznikowe, podporzadkowa¬ ne temu narzadowi, sluzy do wskazywania plaszczyzny ustalonej. Mozna umiescic plytke z materialu podwójnie zalamujace¬ go swiatlo przed objektywem, przez co otrzymuje sie dwa obrazy (przedmiotu obserwowanego. Korzystniej jest jednak zastosowac szklany klin zalamujacy, wsta¬ wiony w ten sposób w bieg promieni lu¬ nety, ze z wchodzacych do lunety promieni czesc przechodzi przez niego i ulega od¬ chyleniu wywolujac powstanie pierwsze¬ go obrazu obserwowanego przedmiotu w plaszczyznie obrazu okularu, podczas gdy pozostala czesc promieni wchodzacych nieprzechodzi przez klin i wytwarza drugi obraz.Urzadzenie wskaznikowe najlepiej jest wykonac w postaci lunety, zaopatrzonej w znaczek celowniczy, lub tez w postaci kolimatora, polaczonej wzglednie pola¬ czonego na stale z narzadem optycznym, wytwarzajacym obraz podwójny; urza¬ dzenie wskaznikowe daje sie przy tym cbracac o 180° dookola osi, ustawionej w przyblizeniu prostopadle do osi lunety, aby móc uniezaleznic wskazania przyrza¬ du od róznic kierunków, wystepujacych miedzy osia lunety wzglednie kolimatora a plaszczyzna odchylenia. Aby oprócz te¬ go móc wylaczyc dzialanie refrakcji na plaszczyzne odchylenia, wywolywane róz¬ nymi wspólczynnikami zalamania swiatla przez masy powietrzne o róznych tempe¬ raturach, dobrze jest osadzic kolimator oraz zwiazany z nim narzad optyczny, wytwarzajacy obraz podwójny, obrotowo o 180° dokola osi, równoleglej do osi lunety.Bardzo korzystna postac wykonania urza¬ dzenia wskaznikowego uzyskuje sie, je¬ zeli wykona sie je z dwóch kolimatorów wspólosiowych, ustawionych naprzeciw siebie. Ta postac wykonania urzadzenia wskaznikowego umozliwia wyznaczanie kierunku celowania za pomoca teodolitu z jednego i tego samego stanowiska przy obracaniu urzadzenia wskaznikowego o 180° dookola osi równoleglej do osi lunety.Przy zastosowaniu lunety wedlug wy¬ nalazku dobrze jest poslugiwac sie do przedluzania kierunku lata, zaopatrzona w kreski naprzemian podwójne i pojedyn¬ cze (liczac w kierunku jej dlugosci), przy czym równolegle do siebie kreski podwój¬ ne sa rozmieszczone symetrycznie wzgle¬ dem osi symetrii przebiegajacej w kierun¬ ku dlugosci kresek pojedynczych, wza¬ jemny zas ich odstep jest wiekszy, niz szerokosc kresek pojedynczych. Jest przy tym rzecza celowa umieszczenie na lacie jednej tylko kreski podluznej, zajmuja¬ cej srodkowa czesc laty i obejmujacej mniej wiecej jedna trzecia czesc jej dlu¬ gosci, przy czym do obu konców tej kreski przylegaja kreski podwójne. Szczególnie korzystna postac wykonania laty uzysku¬ je sie, jezeli polowa jej dlugosci posiada jedna podluznie przebiegajaca kreske, druga zas polowa dlugosci posiada kreske podwójna.Przyklad wykonania przedmiotu wyna¬ lazku jest przedstawiony na rysunku na fig. 1 — 8.Fig. 1 przedstawia widok zewnetrzny lunety, fig. 2 — czesciowo w przekroju, zawierajacym os lunety, czesc lunety, wy¬ konana jako przyrzad wskaznikowy, fig. 3 — widok z góry czesci lunety, przedsta¬ wionej na fig. 2, fig. 4 i 5 przedstawiaja w widoku przednim i bocznym late, za¬ opatrzona w jedna kreske podluzna i w jedna pare kresek podwójnych, fig. 6 — widok zewnetrzny laty, zaopatrzonej w jedna kreske pojedyncza i jedna podwój¬ na, fig. 7 — pole widzenia lunety, fig. 8 — wyjasnia sposób poslugiwania sie lu¬ neta, fig. 9 — schematycznie sposób dzia¬ lania klina, umieszczonego przed obiekty¬ wem.Na fig. 1 cyfra 1 oznacza lunete, za¬ opatrzona w poziomnice rurkowa 2 oraz poziomnice puszkowa 3 i osadzona w dzwi¬ gajacym ja wsporniku pierscieniowym U obrotowo dookola jej n osi. Os lunety mozna ustawiac pionowo za pomoca trzech nózek srubowych 6, 7 i 8, osadzonych w równych odleglosciach we wsporniku pier¬ scieniowym U i opierajacych sie na pod¬ stawie 5. Przed obiektywem 9 lunety umieszczona jest na oslonie lunety glowi¬ ca nastawcza 10, zawierajaca, jak to wi¬ dac z fig. 2 i 3, klin zalamujacy 13 oraz przyrzad wskaznikowy, utworzony z dwóch wspólosiowych soczewek skupiaja¬ cych 11 i 12, ustawionych we wzajemnej odleglosci, równej ich odleglosci ognisko¬ wej. Soczewka 11 wzglednie 12 wytwarza — 2 —w odleglosci nieskonczenie wielkiej obraz znaczka H wzglednie 15, umieszczonego w plaszczyznie zamocowania soczewki 12 wzglednie 11. Klin 13 jest ustawiony na drodze promieni tak, ze jego plaszczyzna odchylania zawiera os lunety oraz prosto¬ padla do tej osi wspólna os optyczna oby¬ dwóch soczewek skupiajacych 11 i 12, przy czym krawedz zalamujaca klina jest ustawiona prostopadle do plaszczyzny ry¬ sunku (fig. 2) i jest równolegla do po¬ dluznego boku klina. Soczewki skupiajace 11 i 12 sa umieszczone w króccach ruro¬ wych 16 wzglednie 17 glowicy 10, przy czym krócce te isa osadzone obrotowo w dzwigajacych je ramionach. Kazde z tych ramion dzwigajacych posiada szczeline podluzna 20 wzglednie 21, przez która przetkniety jest sworzen trzymakowy 22 wzglednie 23, przymocowany do oslony lunety 1. Do umocowania glowicy 10 na oslonie lunety 1 sluza dwie szyny trzyma- kowe 24, 25 wzglednie 26, 27 umieszczone srednicowo przeciwlegle przy górnym i przy dolnym brzegu glowicy. Do szyn, zwróconych ku obiektywowi, dociska sie po jednej nakretce, nalozonej na sworzen srubowy 28, osadzony przegubowo na oslo¬ nie 1; na rysunku przedstawiona jest tyl¬ ko przednia z tych srub. Róznice kierun¬ ku, wystepujace pomiedzy osia urzadzenia wskaznikowego a plaszczyzna odchylania klina 13, mozna usunac, jezeli po rozluz¬ nieniu nakretki 29 i po obróceniu sworz¬ nia srubowego 28 zostawi sie glowice 10 w polozeniu zwróconym ku dolowi, obróci sie ja o 180° dookola osi optycznej kolimatora w miejscu osadzenia obu ra¬ mion trzymakowych 18 i 19 i nastepnie umocuje z powrotem na oslonie 1 za po¬ moca jej drugich szyn trzymakowych 26 i 27; przy czym glowica 10 zostaje obrócona tak, ze jej spodnia czesc zblizy sie do objektywu, podczas gdy górna wtedy od niego sie oddali. Obrót urzadze¬ nia wskaznikowego o 180° dookola osi lu¬ nety w celu wyrugowania dzialania zala¬ mania w plaszczyznie odchylania klina uskutecznia sie po rozluznieniu sruby za¬ ciskowej 30, w która zaopatrzony jest wspornik pierscieniowy 4. Klin 13 znaj¬ duje sie obok zagietego brzegu rurki 32, umocowanej w oslonie 10 za pomoca pier¬ scienia srubowego 31 i jest zabezpieczony w swym polozeniu za pomoca drugiej rur¬ ki wewnetrznej 33 oraz dwóch pierscieni pólkolistych 34 i 35. Po rozluznieniu pier¬ scienia srubowego 31 mozna wyjac rurke 32 wraz z klinem 13 i wymienic ja na rur¬ ke, zaopatrzona w klin, silniej zalamuja¬ cy. Zamiast jednego tylko klina moznaby tez zastosowac dwa kliny o krawedziach zalamujacych wzajemnie równoleglych, ale odwróconych od siebie, przy czym pomie¬ dzy klinami tymi mozna pozostawic wol¬ na przestrzen lub tez mozna umiescic plyt¬ ke plasko-równolegla, polaczona z obu klinami. Mozna tez zastosowac klin o na¬ stawnej zdolnosci zalamywania, np. w po¬ staci pierscieniowej pary klinów obroto¬ wych.Fig. 4 i 5 przedstawiaja w widoku czolowym i bocznym late 36, sluzaca do wskazywania kierunku przy zastosowa¬ niu lunety wedlug fig. 1 i zaopatrzona w kreske podluzna 37, umieszczona w srod¬ kowej czesci dlugosci laty i obejmujaca jedna trzecia czesc jej dlugosci, przy czym po obydwóch stronach tej kreski umieszczone sa kreski podwójne 38, 39, 46, 47 symetrycznie wzgledem kreski po¬ jedynczej 37, polaczone z jej koncami.Odleglosc wzajemna kresek podwójnych jest wieksza, niz szerokosc kreski poje¬ dynczej. Na przedluzeniu srodkowej linii kreski podluznej 37 znajduje sie przy obu koncach laty znaczek celowniczy 40 wzglednie Ul, tak iz prosta, laczaca ze so¬ ba te znaczki, pokrywa sie z osia symetrii laty.Fig. 6 przedstawia late 42, rózniaca sie od laty wedlug fig. 4 tym, ze jedna po- — 3 —lowe jej dlugosci zajmuje kreska poje¬ dyncza 48, druga zas polowe dlugosci zajmuja kreski podwójne 49 i 50, rozmie¬ szczone symetrycznie wzgledem osi kreski pojedynczej.Fig. 7 przedstawia pole widzenia lune¬ ty przy ogladaniu laty wedlug fig. 6.Na fig. 8 wyjasniony jest sposób po¬ slugiwania sie luneta. Luneta 1 jest usta¬ wiona pionowo nad górnym koncem szy¬ bu 43 na stojaku 44, umieszczonym mniej wiecej po srodku szybu. W dolnym koncu szybu ulozona jest poziomo na trójnogu 45 lata 42 wedlug fig. 6, skierowana tak, aby jej srodek przypadal mniej wiecej na koniec dolny osi lunety (przy czym lunete dobrze jest zaopatrzyc w krzyz z nitek pajeczych), a prosta, laczaca ze soba oba znaczki celownicze 40 i 41, wyznaczala dany kierunek A — A pod ziemia. Przy ogladaniu laty przez lunete ukazuja sie w polu widzenia lunety dwa równolegle do siebie, ale przesuniete wzgledem siebie obrazy laty. Lunete nalezy teraz obracac dookola jej osi poty, az oba obrazy laty ukaza sie jeden nad drugim, to znaczy az pojedyncza kreska znajdzie sie posrod¬ ku kreski podwójnej, jak to przedstawio¬ no na fig. 7. Dzialanie klina 13, umie¬ szczonego przed objektywem 9, jasne jest z fig. 9; krawedz zalamujaca klina jest ustawiona prostopadle do plaszczyzny rysunku fig. 9. Okular lunety jest ozna¬ czony liczba 51. Strzalka 52, lezaca w plaszczyznie rysunku, oznacza obserwo¬ wana kreske, która daje wskutek odchyla¬ jacego dzialania klina 13 na czesc promie¬ ni pierwszy obraz 53 w plaszczyznie obra¬ zu okularu, podczas gdy pozostala czesc promieni nie przechodzi przez klin dajac obraz 54- Obrazy 53 i 54 znajduja sie w plaszczyznie rysunku przesuniete wzgle¬ dem siebie. Przy obrocie klina 13 dooko¬ la pptycznej osi lunety promien osiowy* odchylony klinem, zakresla powierzchnie stozkowa, przy czym obraz 53 obraca sie dokola obrazu 54 pozostajac do niego rów¬ noleglym. Po obrocie klina o 180° obraz 53 znajduje sie znowu w plaszczyznie ry¬ sunku fig. 9, ale na prawo od obrazu 54. Poniewaz wzajemna odleglosc kresek kreski podwójnej jest wieksza niz szero¬ kosc kreski pojedynczej, przeto wolny od¬ step pomiedzy kreska pojedyncza a kreska podwójna po obydwóch stronach tej pierw¬ szej daje sie bardzo dokladnie nastawic na jednakowa szerokosc. Gdy to zostalo osiagniete, to plaszczyzna odchylania kli¬ na w lunecie zawiera os symetrii laty 42.Obserwator nad ziemia umieszcza teodolit w takim polozeniu, ze znaczek kolimatora 14 wzglednie 15 jest widoczny, kieruje na niego teodolit i odczytuje na podzialce teodolitu kierunek poziomy; w ten sposób zakonczony zostaje pierwszy pomiar do przekazywania kierunków. Aby usunac blad kierunkowy pomiedzy osia kolimato¬ ra a plaszczyzna odchylania klina nalezy wykonac to przenoszenie kierunku rów¬ niez i przy drugim polozeniu klina. W tym celu nalezy rozluznic glowice 10 wzgledem oslony lunety 1, obrócic ja dookola osi kolimatora o 180° i nastepnie znowuz za¬ mocowac na oslonie lunety. Obserwator nastawia nastepnie jeszcze raz podwójne obrazy laty, tak jak poprzednio. Srednia z wartosci, odczytanych na podzialce te¬ odolitu, jest wówczas wolna od bledu kie¬ runkowego. Obracajac lunete dookola jej osi o 180° i wyznaczajac kierunek kolima¬ tora przy dwóch polozeniach klina, mozna tez usunac dzialanie zalamania w plasz¬ czyznie odchylania klina. PL