Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia do przestawiania zespolu kól sprzega¬ jacych, które w maszynach do liczenia i kasach rejestrujacych przenosza ruch kól posredniczacych, sprzegnietych z liczacy¬ mi szynami zebatymi, na jeden z zespo¬ lów kól liczacych. Jest rzecza nader waz¬ na, by w urzadzeniach tego rodzaju polo¬ zenia czesci, przestawiajacych narzady sprzegajace, byly dokladnie ustalane, gdyz inaczej nalezyte dzialanie urzadzenia nie moze byc zapewnione. Dotychczas znane urzadzenia, przeznaczone do wspomniane¬ go wyzej celu, posiadaja skomplikowana budowe i nie dzialaja dostatecznie zadowa- Iniajaco. Urzadzenie wedlug wynalazku niniejszego posiada stosunkowo prosta budowe i umozliwia uzyskanie przymuso¬ wego i pewnego dzialania. Ponizej przed¬ stawiono dwa przyklady wykonania urza¬ dzenia wedlug wynalazku w zastosowaniu do kas rejestrujacych, zaopatrzonych w dwa mechanizmy liczace.Jeden przyklad wykonania jest uwi¬ doczniony na fig. 1 — 6, przy czym fig. 1 przedstawia widok z, boku glównej czesci urzadzenia, fig. 2 — podluzny przekrój tego urzadzenia wzdluz linii 77 — II na fig. 1, fig. 3 — poprzeczny przekrój tegoz urzadzenia wzdluz linii /// — 77/ na fig. 1, fig. 4 — czesci urzadzenia, zajmujace polozenia, uwidocznione na fig. 1 liniamikreskowanymi, a fig. 5 i 6 przedstawiaja dwa widoki z boku dalszych szczególów urzadzenia. Drugi przyklad wykonania urzadzenia jest uwidoczniony na fig. 7— 17, przy czym fig. 7 i 8 przedstawiaja przekroje poprzeczne kasy w dwóch róz¬ nych polozeniach suwaka nastawczego, a fig. 9 — 17 — niektóre szczególy urza¬ dzenia wedlug wynalazku, przy czym fig. 13 uwidocznia przekrój wzdluz linii XIII — XIII na fig. 14.Obydwie postacie wykonania urzadze¬ nia posiadaja jednakowy uklad dzwigni 46, 12, 49, 48, 50 i 18 (fig. 7, 8, 17), a róznia sie uksztaltowaniem i osadzeniem dwóch specjalnych plytek, które w obu postaciach wykonania sluza do sterowa¬ nia ruchu czopa 13.Na fig. 1 —6, obejmujacych pierwszy przyklad wykonania urzadzenia, plytki te sa oznaczone literami A i B. Za pomoca czopów prowadniczych 2, wchodzacych do rowków prowadniczych 1 tych plytek, sa one osadzone przesuwnie na desce klawi¬ szowej 4, zaopatrzonej w szyne rygluja¬ ca 3, która nacisniete klawisze zatrzymu¬ je w tym polozeniu. Rowkom prowadni- czym 1 nadaje sie dlugosc jak najscislej odpowiadajaca przesunieciu plytek A, B, które dzieki dzialaniu srubowych sprezyn naciagowych 5 usiluja zajmowac poloze¬ nia nieczynne, uwidocznione na rysunku liniami pelnymi. Kazda z plytek A, B (fig. 4 i 5) jest zaopatrzona w dwie kra¬ wedzie prowadnicze 6, 7 wzglednie 6', 7( oraz w dwie krawedzie krzywkowe 8 wzglednie 8'. Z osmiu klawiszy, umiesz¬ czonych w deseczce klawiszowej 4, klawi¬ sze, nalezace do grupy oznaczonej liczba 10A, sa przeznaczone do uruchomiania przez jedna osobe, a klawisze grupy ozna¬ czonej liczba 1OB — do uruchomiania przez druga osobe. Dwa górne klawisze kazdej grupy sa zaopatrzone w czopy 11, wspóldzialajace z krawedziami krzywko¬ wymi 8. Dwa pozostale klawisze kazdej grupy nie posiadaja takich czopów, a na¬ cisniecie tych klawiszy nie wywiera zad¬ nego dzialania na plytki A, B.Liczba 12 oznaczona jest dzwignia, której przy obrocie tarcz kciukowych 47 (fig. 7, 8 i 16) nadany zostaje ruch po- stepowo-zwrotny. W przykladzie wykona¬ nia wedlug fig. 1 — 6 dzwignia 12 jest zaopatrzona w podluzny rowek 14, w któ¬ rym przesuwa sie czop 13, polaczony na stale z lacznikiem 49, którego drugi ko¬ niec jest polaczony przegubowo z dzwi¬ gnia dwuramienna 48, osadzona wahliwie na osce 31. Drugie ramie dzwigni 48 jest polaczone przegubowo za posrednictwem lacznika 50 (fig. 7, 8 i 17) z dzwignia dwuramienna 18, osadzona wahliwie na osce 60 i podtrzymujaca oske 61, na któ¬ rej sa osadzone obrotowo kola sprzegaja¬ ce 51. Kola sprzegajace 51 zazebiaja sie stale z kolami posredniczacymi 55, osa¬ dzonymi na osce 60, i przy ruchu wahadlo¬ wym dzwigni 18 moga sie zazebic badz z kolami liczacymi 52C, osadzonymi obroto¬ wo na wale 62, badz tez z kolami liczacy¬ mi 52D, osadzonymi na wale 63. Zazebie¬ nie to powoduje przeniesienie ruchu licza¬ cych szyn zebatych 54, podtrzymywanych suwakami nastawczymi 26 i zazebiaja¬ cych sie z kolami posredniczacymi 55, na kola liczace jednego lub drugiego mecha¬ nizmu liczacego. Aby jednak powyzsze przeniesienie ruchu bylo mozliwe, trzeba, by wahniecia dzwigni 18 byly scisle tak duze, jak to jest potrzebne do zazebiania sie kól liczacych z kolami sprzegajacymi.Na deseczce klawiszowej 4 (fig. 1 i 2) umocowana jest plyta 20, która posiada wyciecie 21 (fig. 1 i 6). Przy nacisnieciu jednego z klawiszów, nie posiadajacych czopów 11 (fig. 1), czop 13 w swym polo¬ zeniu wyjsciowym znajduje sie w tej cze¬ sci wyciecia 21, która odpowiada jego srednicy. Podczas przesuwu dzwigni 12 w kierunku plytek A, B czop 13 wchodzi miedzy krawedzie prowadnicze 6 tych — 2 —plytek, które to krawedzie tworza wtedy prostolinijny rowek. Poniewaz polozenia wyjsciowe i koncowe czopa 13 znajduja sie w równych odstepach od linii srodko¬ wej, przeprowadzonej przez srodek czopa 64 dzwigni 48 prostopadle do kierunku ru¬ chu czopa 13, przeto w jego polozeniu koncowym dzwignia 48 bedzie polozona tak samo, jak na fig. 1, a tym samym dzwignia 18 pozostanie w polozeniu uwi¬ docznionym na fig. 7 i nie nastapi prze¬ niesienie ruchu suwaków nastawczych na kola liczace. Gdy natomiast zostanie na¬ cisniety jeden z klawiszów, posiadajacych czop 11, wówczas dzieki wspóldzialaniu te¬ go czopa z jedna z krawedzi krzywkowych 8 lub 8( jedna z plytek A, B zostaje prze¬ sunieta do czynnego polozenia, co na fig. 1 przedstawiono liniami kreskowanymi, a na fig. 4 liniami pelnymi, gdzie polozenie czynne przyjela plytka B. Kazdy klawisz po nacisnieciu jest utrzymywany w swym polozeniu za pomoca szyny ryglujacej 3, wskutek czego i odpowiadajaca mu plyt¬ ka A lub B mimo dzialania sprezyny 5 pozostaje w polozeniu czynnym. Na plytce A jest zamocowany w pewnym odstepie od krawedzi prowadniczej 6 czop 19, któ- ry wspóldziala z krawedzia prowadnicza 6' plytki B. Czop ten ustala wzajemne po¬ lozenie plytek w przypadku, gdyby rowki 1 nie byly scisle dopasowane. Wielkosc przesuniecia plytek jest tak obliczona, aby wierzcholek, jaki tworza krawedzie pro¬ wadnicze 7, 7', gdy jedna z plytek przyj¬ muje polozenie czynne, byl polozony do¬ statecznie daleko z boku srodka czopa 13, aby zapewnic dobre wspóldzialanie czo¬ pa 13 z krawedziami 7, 7'.Gdy plytka B przyjmuje polozenie, u- widocznione na fig. 1 liniami kreskowa¬ nymi, wtedy czop 13 za posrednictwem dzwigni 12 jest przesuwany w kierunku wspomnianej plytki, a przez jej krawedz prowadnicza 7' wzdluz rowka 14 dzwigni 12. Tego rodzaju ruch czopa 13 powodu¬ je, ze za posrednictwem lacznika 49, dzwigni 48 i lacznika 50 dzwignia 18 wy¬ chyli sie w prawo, umozliwiajac zazebie¬ nie sie kól sprzegajacych 51 z kolami li¬ czacymi 52D. Wspomniany juz wyzej wa¬ runek, by wielkosc wychylenia dzwigni 18 byla scisle okreslona, jest zabezpieczony odpowiednia dlugoscia rowka 14 i ksztal¬ tem krawedzi prowadniczej 7. Aby ruch czopa 13 byl przymusowy, krawedzie wy¬ ciecia 21 plyty 20 sa tak uksztaltowane, ze przy czynnym polozeniu jednej z ply¬ tek odpowiednia krawedz wyciecia 21 i krawedz 7 wzglednie 7( tworza krzywoli- nijny rowek dla czopa 13.W przykladzie wykonania urzadzenia wedlug fig. 7 — 17 plytki oznaczone sa na rysunku literami C, D. Za pomoca czopa 22 plytki C, D osadzone sa obrotowo na plycie 23 (fig. 7, 8, 13, 14), umocowanej w korpusie maszyny. Srubowe sprezyny naciagowe 5, podobnie jak w przykladzie wykonania urzadzenia wedlug fig. 1 — 6, usiluja utrzymywac plytki C, D w polo¬ zeniach nieczynnych, uwidocznionych na fig. 7 i 13. Dla lepszej przejrzystosci po¬ dano na fig. 7 i 8 tylko jeden z klawiszów, nalezacych do grupy 10B wedlug fig. 1.Plytki C, D nie sa tutaj obracane za po¬ moca klawiszów (tranzakcyjnych lub kontowych), wobec czego deseczce klawi¬ szowej nie potrzeba nadawac ksztaltu od¬ miennego od ksztaltu sumowych deseczek klawiszowych. W celu obracania plytek C, D, których ruchy sa ograniczone prze¬ widzianymi na nich wystepami 24, wspóldzialajacymi z czopami 25, znajdu¬ jacymi sie na plycie 23, przewidziane jest nastepujace urzadzenie.Na nastawczym suwaku tranzakcyj- nym 26 osadzona jest wahliwie plytka 27 (fig. 11, 12), zaopatrzona w wystep 28 w postaci korytka. Podczas ruchu do góry i na dól suwaka 26 sprezyna naciagowa 29 i czop 30 utrzymuja plytke 27 wzgledem suwaka nastawczego w jego polozeniu, u- — 3 —widocznionym na fig. 7. Poza tym zasto¬ sowana jest jeszcze tarcza 32 (fig. 9 i 10), zaopatrzona w rowek 33, mogaca wyko¬ nywac ruchy wahadlowe wokolo nierucho¬ mej oski 31. Tarcza 32 posiada wygiete wystepy 34C, 34D, przy czym wystep 34C przylega do nieruchomej prowadnicy 36, stanowiacej boczna prowadnice tarczy 32, która znajduje sie w polozeniu nieczyn¬ nym, uwidocznionym na fig. 7, na skutek dzialania sprezyny naciagowej 35.Na fig. 7 wszystkie czesci zajmuja po¬ lozenia nieczynne. Gdy nacisniety zostaje którykolwiek z klawiszy, np. klawisz, o- znaczony na fig. 8 liczba 10B, maszyna rozpoczyna dzialanie i tarcze kciukowe 39, zaklinowane na walku glównym 38 ma¬ szyny, zaczynaja sie obracac. Wtedy dzwi¬ gnie 46 obracaja sie w lewo, przesuwajac do góry dzwignie 40 i oske 42, i przyjmu¬ ja górne polozenie koncowe, uwidocznio¬ ne na fig. 8. Poniewaz równoczesnie szy¬ na 53 dzwigni 46 przestana ryglowac dzwignie 45, zostaje ona dzieki dzialaniu sprezyny 4-4 obrócona w lewo, przesuwa¬ jac suwak nastawczy 26 w góre, az kla¬ wisz 1OB uderzy o odpowiadajacy mu wy¬ step 37 suwaka 26.Oska 42, osadzona w dzwigni 40, po¬ laczonej przegubowo z dzwignia 46, jest prowadzona w rowkach 41, przewidzia¬ nych w suwaku nastawczym 26, i podczas ruchu w góre wchodzi do rowka 33 tar¬ czy 32, dzieki czemu tarcza 32 obraca sie w prawo w kierunku plytek C, D. Wy¬ step 34D tarczy 32 uderza w wystep 28 plytki 27, która za posrednictwem wyste¬ pu 43 plytki D, wbrew dzialaniu sprezy¬ ny 5, odchyla te plytke w lewo az do po¬ lozenia, uwidocznionego na fig. 8 i 15.Plytka D przyjmuje to polozenie wów¬ czas, gdy dzwignia 12 wskutek obrotu tarcz kciukowych 47, zaklinowanych na walku 38, zaczyna przesuwac czop 13, la¬ czacy dzwignie 12 i lacznik 49, w kierun¬ ku do plytek C, D. Krawedzie rowka, u- tworzone wtedy przez krawedz prowad- nicza 7' plytki D i jedna z krawedzi wy¬ ciecia 21, przesuwaja czop 13 do poloze¬ nia uwidocznionego na fig. 8. W czasie tego ruchu czop 13 odbiega od ruchu pro¬ stolinijnego i przesuwa lacznik 49 w dól, obracajac dzwignie 48 w prawo, wskutek czego polaczona z nia za posrednictwem lacznika 50 dzwignia 18 zostaje wychylo¬ na w prawo, powodujac zazebianie sie kól sprzegajacych 51 z kolami liczacymi 52D. Gdy dzwignie 46 zaczna sie obracac w prawo, wtedy szyna 53, osadzona mie¬ dzy tymi dzwigniami, przesuwajac sie w dól, zabiera ze soba dzwignie 45, pola¬ czone z suwakami nastawczymi 26. W tym czasie czop 13, dzieki odpowiednie¬ mu ksztaltowi tarczy 47, pozostaje jesz¬ cze w polozeniu, uwidocznionym na fig. 8, mimo ze plytka 27 wraz z suwakiem na¬ stawczym 26 wraca do polozenia wyjscio¬ wego. Dopiero gdy wszystkie suwaki 26 osiagna polozenie wyjsciowe, dzwignia 12 za posrednictwem tarczy krzywkowej 47 przesunie czop 13 do polozenia, uwidocz¬ nionego na fig. 7.Kazda z plytek C, D jest zaopatrzona w trzpien 57, który sluzy jako miejsce u- mocowania sprezyny srubowej 5. Ponad¬ to, gdy jedna z plytek, np. plytka C, jest wychylana do polozenia czynnego, a dru¬ ga plytka D znajduje sie w tym poloze¬ niu, trzpien 57 plytki C uderza o krawedz plytki D i doprowadza ja do polozenia nieczynnego.Jesli klawisz tranzakcyjny albo konto¬ wy zostanie tak nacisniety, ze plytka 27 zatrzyma sie w polozeniu, w którym wy¬ step 28 nie moze wspóldzialac z jednym z wystepów 34C albo 34D tarczy 32, wów¬ czas plytki C, D pozostaja w polozeniach, uwidocznionych na fig. 7, a czop 13 prze¬ chodzi wtedy miedzy krawedziami prowa- dniczymi 6 tych plytek, pozostawiajac ko¬ la sprzegajace 51 w polozeniu nieczyn¬ nym, uwidocznionym na fig. 7. — 4 — PL