Jest rzecza znana, ze gdy stosuje sie do rozkladania obrazu tarcze ze spiralnie roz¬ mieszczonymi otworami, to prostokatne obrazy filmowe sa znieksztalcane na tra- pezoidalne. Wyjasniaja to fig. 1 i 2. Na fig. 1 cyfra 1 oznaczona jest tarcza Nip- kowa, której otwory wyznaczaja dzialki 2, ograniczone przez luki kolowe 3 i U oraz przez dwa promienie 5 i 6, posiadajace przeto mniej wiecej ksztalt trapezu. Przy rozkladaniu filmu, którego obrazy sa za¬ wsze prostokatne, mozna np. obraz 7 fil¬ mu rzucic na powierzchnie dzialki tarczy w ten sposób, zeby szerokosc jego byla równa wewnetrznemu, a wiec krótszemu lukowi k. Górna krawedz obrazu 7, to jest krawedz S(, jest wówczas nieco krótsza od luku 3 górnego boku dzialki 2 tarczy Nip- kowa.Ta niekongruencja figur 2 i 7 powodu¬ je znieksztalcenie obrazu w odbiorniku, jak to blizej wyjasnia fig. 2. Jezeli im¬ puls synchronizacyjny powstaje zawsze w chwili, gdy promien tarczy, na którym le¬ zy otwór obrazowy, przechodzi przez po¬ lozenie promienia 5, to dlugosci czasów roz¬ kladania poszczególnych wierszy sa sobie równe. Gdyby w odbiorniku skladac wier¬ sze kazdy jednakowo dlugo, to obraz po¬ siadalby postac dokladnie prostokata 8 (fig. 2). Jednakze czas, którego potrzebu¬ je wewnetrzny punkt spirali do przebie-j^idBM)feer!Q^niil!£nM».&r£ $st dluzszy niz "czas, zuzywany^na^ W"p?zez punkt, polo¬ zony dalej od osi tarczy. Wskutek tego ob¬ raz 7 w odbiorniku przybiera ksztalt fi¬ gury 7', u góry wezszej niz u dolu, róznia¬ cej sie od pr^tob^a ^y trójka t| i '"f.Wielkosc znifeks*a$ce]ft^je$t plopercjb- nalna do róznicy promieni poczatku i kon¬ ca spirali nadawczej tarczy Nipkowa i.Róznica ta. wynosi w tarczach o srednicy okolo 72 metra mniej wiecej 3%. 3% wier¬ sza to jest juz 6 punktów obrazu w 200- wierszowych obrazach.Jezeli znieksztalcenia tego dotychczas na ogól nie odczuwalo sie dotkliwie, to jednak przy zastosowaniu nowoczesnych sposobów telewizji staje sie ono nie do zniesienia. Wedlug jednego ze sposobów tych obraz 7 rozklada sie dwukrotnie (raz wiersze parzyste, drugi raz nieparzyste) z dwukrotnie wieksza czestotliwoscia ob¬ razowa za pomoca znanej tarczy z dwoma spiralnymi szeregami otworów, po czym w odbiorniku superponuje sie te dwa obra¬ zy. Trapezoidalne znieksztalcenie prowadzi do tego, iz te dwa obrazy nie pasuja do siebie o tyle, ze 3-procentowe znieksztal-, cenie jest juz duzo za wielkie, aby moglo byc tolerowane.Wedlug wynalazku znieksztalcenie to usuwa sie, przez wprowadzenie na drodze czysto optycznej odpowiedniego znieksztal¬ cenia kompensujacego, w sposób przedsta¬ wiony na fig. 3, na której cyfra 10 ozna¬ czony jest transmitowany telewizyjnie iilm, cyfra 11 — obiektyw, rzucajacy ob¬ raz filmu 10 na tarcze 1. Wedlug znanych praw optyki geometrycznej plaszczyzna obiektywu 11, tworzaca z plaszczyzna ory¬ ginalu 10 kat a, wytwarza obraz 7, które¬ go plaszczyzna, jezeli ten obraz ma byc ostry, powinna tworzyc z plaszczyzna obiektywu 11 pewien kat p przeciwnego znaku niz kat a. Dzieki tym dwóm nachy¬ leniom rzut 7 prostokatnego obrazu 10 .jest trapezoidalny; przez odpowiednie do¬ branie katów a i (3 mozna latwo osiagnac to, zeby obraz prostokatnego filmu posiadal na tarczy ksztalt trapezu, pokrywajacego sie z dzialka starczy Nipkowa 1. Wówczas wszystkie omówione wyzej znieksztalcenia znikaja, c^ieki czemu tarcz ze spiralnie r©zmieszczonymi otworami tiiozna uzyc w skomplikowanych sposobach telewizji, np. w wymienionym juz sposobie, stosujacym rozkladanie przeskokowe. Znane sa spo¬ soby telewizji, wymagajace stosowania tarcz Nipkowa, wedlug których zródlo swiatla oswietla nie film, lecz najpierw tarcze Nipkowa, obiektyw 11 zas rzutuje obraz punktu swiecacego tarczy na sam film. Przy stosowaniu tych sposobów wy¬ stepuja oczywiscie wymienione wyzej znieksztalcenia, poniewaz punkty swieca¬ ce opisuja na filmie znowu powierzchnie trapezu ksztaltu dzialki tarczy. Znieksztal¬ cenia te usuwa sie zatem za pomoca tych samych srodków, jak przy stosowaniu pierwszego z opisanych sposobów.W praktyce koniecznosc nachylania maszyny i tarczy Nipkowa wzgledem pla¬ szczyzny pionowej stanowi jednak duza niedogodnosc, zwlaszcza dlatego, ze oba katy nachylenia a i p bynajmniej nie sa male, a mianowicie maja np. 4° przy sto¬ sowaniu tarcz o 90 otworach, a nawet 8° przy stosowaniu tarcz o 45 otworach. Jest rzecza praktycznie niemozliwa ustawienie maszyny projekcyjnej oraz tarczy Nipko¬ wa w tak pochylych polozeniach.Fig. 4 przedstawia urzadzenie wedlug wynalazku, w którym nie trzeba ustawiac pochylo aparatu projekcyjnego i tarczy Nipkowa. W urzadzeniu tym mozna zara¬ zem w wygodny sposób regulowac stopien znieksztalcenia. Na fig 4 liczba 10 ozna¬ czony jest znowu oryginal, lezacy tym ra¬ zem w plaszczyznie dokladnie pionowej, cyfra 1 — tarcza Nipkowa, stojaca rów¬ niez pionowo. Równiez i obiektyw 11 usta¬ wiony jest w plaszczyznie pionowej, jed¬ nakze os jego lezy wyzej od wspólnej osi — 2 —obrazu filmowego 10 i jego rzutu 7 o pe¬ wien odcinek 12, równy mniej wiecej sred¬ nicy obiektywu 11. Za pomoca urzadzenia z podwójnymi zwierciadlami 13, ISa oraz 14, Ha osiaga sie wedlug wynalazku po¬ zadane znieksztalcenie przy ustawionych pionowo plaszczyznach 10 i 7. Jezeli przy tym zwierciadla 13 i 1U ustawione sa pod katem 45° do osi obiektywu, to zwiercia¬ dla 13a i Ha trzeba ustawic pod katami CL S — i—. Wskutek wydluzenia sie drogi op- tycznej staje sie konieczne skrócenie od¬ leglosci pomiedzy filmem a tarcza. Gdyby odleglosci tej nie skrócic, to trzeba, bylo¬ by stosowac obiektyw 11 o dluzszej ogni¬ skowej. Oczywiscie uklad podwójnych zwierciadel 13 lub lk mozna by tez zasta¬ pic przez bryle szklana, której odpowie¬ dnie sciany stanowia powierzchnie calko¬ witego odbicia. Przez zmiane wzajemnego nachylenia obu zwierciadel podwójnych mozna zawsze nastawic znieksztalcenie na pewna pozadana wartosc, nie zmniejsza¬ jac przy tym ostrosci calej powierzchni rzutu obrazu. W praktyce jednak stosowa¬ nie tego sposobu czesto nastrecza trudno¬ sci. Jest jeszcze i druga okolicznosc, utrud¬ niajaca stosowanie tego sposobu. Tarcze Nipkowa oddziela od filmu stosunkowo dlu¬ ga droga optyczna, której nie mozna zmniejszyc wobec koniecznosci ustawienia silnika napedzajacego i innych czesci me¬ chanicznych. Droga ta wynosi 50 cm i wie¬ cej. Jest jednak rzecza trudna przeprowa¬ dzic swiatlo bez zbyt duzych strat przez tak dluga droge za pomoca jednego tylko obiektywu. Potrzebne sa wiec dwa obiek¬ tywy lub wiecej.W nastepnej odmianie urzadzenia we¬ dlug wynalazku swiatlo prowadzi sie za pomoca dwóch lub wiecej obiektywów tak, ze potrzebne nachylenia plaszczyzny ory¬ ginalu i jego obrazu wzgledem pionu sa bardzo male, dzieki czemu mozna je w praktyce uzyskac przez montaz. Odpada zatem koniecznosc stosowania wyzej opi¬ sanych ukladów zwierciadel nierównoleg- lych. Poza tym zas otrzymuje sie duza jas¬ nosc obrazu. Po przeksztalceniu zas urza¬ dzenie to mozna stosowac do nadawania wprost z natury.Na fig. 5 cyfra 10 oznaczony jest zno¬ wu film, oswietlany przez zródlo swiatla 17 z kondensorem zwierciadlanym 18.Tarcza Nipkowa 1 znajduje sie w duzej, wynoszacej okolo 1k m lub wiecej, odle¬ glosci od plaszczyzny filmu 10.Do wytworzenia jasnego obrazu na tar¬ czy 1 potrzebne sa co najmniej dwa obiek¬ tywy 15 i 16. Wedlug wynalazku odleglo¬ sci tych obiektywów od plaszczyzny filmu 10 wzglednie tarczy 1 wynosza po jednej cwierci dlugosci calej drogi optycznej l pomiedzy filmem a jego obrazem, ognis¬ kowe zas po 1/8 czesci tejze odleglosci l, to jest w praktyce okolo 6 do 8 cm. W tych warunkach pomiedzy obiektywami po¬ wstaje, jak wiadomo, posredni obraz rze¬ czywisty odwrócony 7" filmu, na tarczy zas powstaje obraz rzeczywisty prosty, wielkosci naturalnej.Fig. 6 wyjasnia, w jaki1 sposób osiaga sie potrzebne trapezoidalne znieksztalce¬ nie. Obiektyw 15, oznaczony tu liczba 15(, jest ustawiony pionowo, tak samo zreszta jak oznaczony tu liczba 1 £' obiektyw 16.Prostokatny obraz filmowy 10* jest nachy¬ lony w stosunku do plaszczyzn obiektywów pod katem y. Wskutek tego rzut 7" obra¬ zu 10( jest nachylony do plaszczyzn obiekty¬ wów pod katem p przeciwnego:znaku, niz kat ol nachylenia obrazu 10', oraz jest znieksztalcony trapezoidalnie,; jak na fig, 6. Wobec tego, ze sie rzutuje w skali 1:1, katy nachylenia obrazu 1' i rzutu 7" sa sobie równe. Rzut 7" zostaje dalej prze- rzutowany przez drugi obiektyw.?^ w plaszczyzne 1(. Rzut rzutu 7" ma. nastepu¬ jace wlasciwosci. Po pierwsze plaszczyzna rzutu r jest wzgledem pionuirówniezr na¬ chylona pod pewnym katem ?• Kat ten, — 3 —wobec tego, ze sie rzutuje w skali 1:1, jest równy kazdemu z katów poprzednio wy¬ mienionych. Po wtóre trapezoidalne znie¬ ksztalcenie tego rzutu jest dwukrotnie wieksze, niz znieksztalcenie rzutu posre¬ dniego 7". Staje sie to jasne, jezeli wziac pod uwage, ze rzut prostokatnej figury z polozenia posredniego, nachylonej pod pewnym katem p, jest trapezoidalnie znie¬ ksztalcony wskutek swego nachylenia pod katem ?. Poniewaz jednak z polozenia po¬ sredniego rzutuje sie trapez, przeto obraz lc musi byc odpowiednio wiecej znie¬ ksztalcony. Znieksztalcenie trapezoidalne mozna przeto zwiekszyc przez zwiekszenie liczby obiektywów, dajacych obrazy rze¬ czywiste rzutów obrazów. Na odwrót tez mozna uzyskac dane znieksztalcenie przy odpowiednio mniejszym nachyleniu plasz¬ czyzny, na która ostatecznie rzutuje sie cbraz. Po trzecie niepozadana zmiana ska¬ li w kierunku pionowym wystepuje tylko w stopnic bardzo nieznacznym, wlasnie dlatego, ze nachylenia plaszczyzn obrazów sa bardzo male. Urzadzenie wedlug wyna¬ lazku do stosowania opisywanego sposo¬ bu przedstawia fig. 7. Tarcze 1 ustawia sie-26 wzgledów mechanicznych dokladnie pfoiiQwo/;iGldwna os optyczna 8' obiekty- wówvustowia sie pod niewielkim katem y ktr dolowi'* wzgledem normalnej do tarczy 1, tak by go mozna bylo latwo zmieniac w granicach od 5° do 10°. Na wspólnej esi 8' obiektywów 15 i 16 leza luk swietl- ny)vii^i;5k(Witieiisor 18; natomiast plasz- ezyzaai/jfilnMji' 10 jest ustawiona pochylo wzgledem? tcj^ osi, przy czym w przyp&d- kri*'*rMfcotfwiia w skali 1:1 kat nachylenia Wynosi znowu dokladnie 7 °, tak iz film ustawiony jest zupelnie pionowo. Przy ta¬ kim ukladzie narzadów optycznych nie Ma,Hakr#zAdae, strat swiatla. Obraz po- s#&Jn&i0estft oznaczony na rysunku cyfra ¦-^^BiguyaD^upLrzedstawia urzadzenie do &tetóo#ania opisanego wyzej sposobu znie¬ ksztalcania w nadajniku do nadawania wprost z natury. Jezeli pragnie sie nadac obraz przedmiotu 20, ustawiony w jakiejs dowolnej odleglosci, to najpierw nalezy wedlug wynalazku przeniesc jego obraz za pomoca obiektywu 19 w pewne okres¬ lone polozenie 10". Plaszczyzna 10' stano¬ wi tu zarazem plaszczyzne wejsciowa opi¬ sanego wyzej znieksztalcajacego ukladu optycznego. Jedynie obrazy przedmiotów, przerzutowane na te plaszczyzne, zostaja za pomoca zespolu soczewek 15 i 16, wy¬ konanego wedlug wynalazku i dostosowa¬ nego do danej tarczy Nipkowa 1, znie¬ ksztalcone trapezoidalnie w pozadanym stopniu. Obiektyw 19 nalezy przeto zawsze ustawic w ten sposób, aby na plaszczyznie 10' powstawal ostry obraz przedmiotu 20.Urzadzenia 15, 16 mozna latwo wykonac w ten sposób, zeby plaszczyzna 10' byla równolegla do plaszczyzny tarczy 1, a wiec byla równiez pionowa. Gdyby to bylo nie¬ mozliwe wskutek obrania innej niz 1:1 skali rzutowania, to obraz przedmiotu 20 mozna przemiescic w dowolne polozenia niepionowe 10"' za pomoca dwóch zwier¬ ciadel nierównoleglych 21, 22.Sposób wytwarzania posredniego obra¬ zu rzeczywistego daje sie zastosowac we¬ dlug wynalazku z duza korzyscia do od¬ bioru telewizyjnego za pomoca lamp wiaz¬ kowych.Urzadzenie do stosowania tego sposo¬ bu przedstawia fig. 9. Wiazkowa lampa katodowa 23 posiada elektrode 2k'\ anode rurkowa 25, sluzace do skupiania elektro¬ nów w wiazke. Dla uproszczenia rysunku przedstawione sa na nim tylko dwie plyt¬ ki odchylajace 26 i 27. Elektrody lampy rzutuja jasny ale niewielki obraz (o roz¬ miarach okolo 2,5 cm na 3 cm) na ekran fluoryzujacy 28.'W celu jak najlepszego wykorzystania swiatla posrebrzona plyta szklana, stanowiaca ekran, jest pokryta bezposrednio na jej powierzchni posre¬ brzonej warstwa soli fluoryzujacej., Dzieki — 4 —temu obraz jest dwa razy jasniejszy, niz przy przeswietlaniu ekranu. Poniewaz ekran musi byc ustawiony pochylo w sto¬ sunku do osi lampy, przeto na ekranie za¬ miast obrazu prostokatnego powstaje ob¬ raz w ksztalcie trapezu, którego kontur oznaczony jest na rysunku liczbami 28'.Trzeba wiec trapez ten przeksztalcic z po¬ wrotem na prostokat. Zagadnienie to zo¬ staje rozwiazane w sposób opisany wyzej za pomoca dwóch soczewek 29 i 30 przez wytworzenie posredniego obrazu rzeczywi¬ stego 31. Plaszczyzna 29' pierwszej soczew¬ ki 29 jest juz nachylona wzgledem plasz¬ czyzny ekranu 28. Daje ona w plaszczyz¬ nie 31', nachylonej wzgledem 29', pomoc¬ niczy obraz rzeczywisty obrazu 28'. Przy odpowiednim doborze katów mozna osiag¬ nac, zeby obraz-, powstajacy w plaszczyz¬ nie 31', byl juz nieznieksztalconym prosto¬ katem. Wedlug wynalazku w plaszczyznie 31' umieszcza sie posrebrzone a potem po¬ kryte warstwa soli fluoryzujacej zwier¬ ciadlo. Za pomoca soczewki 30, której pla¬ szczyzna jest dokladnie równolegla do pla¬ szczyzny obrazu posredniego 31', mozna otrzymac nieznieksztalcony powiekszony obraz na ekranie projekcyjnym 32. Mozna sie obejsc bez zwierciadla 31, jezeli sie obiektyw rzutujacy 30 umiesci po drugiej stronie zwierciadla 31 w plaszczyznie 30'. PL