Wynalazek niniejszy dotyczy kompasu, w którym w poblizu igly umieszczone sa masy metalowe, w których pole magnetycz¬ ne drgajacej igly wzbudza prady wirowe, dzialajace tlumiaco na drgania igly. W tym celu stosowano dotychczas plaskie pier¬ scienie miedziane, obejmujace igle lub tez umieszczone ponizej gly, wskutek czego u- zyskiwano znaczne skrócenie czasu drgan.Dotychczas jednak nie udalo sie osiagnac skrócenia czasu drgan do kilku sekund, co jest rzecza bardzo pozadana.Zasada wynalazku, pozwalajaca na o- siagniecie tego celu, jest oparta w znacznej mierze na fakcie, ze jest rzecza konieczna, aby szczelina powietrzna pomiedzy igla ma¬ gnetyczna i narzadem metalowym byla jak najmniejsza, a narzad metalowy mial prze¬ krój takiego ksztaltu i takiej wielkosci, ze¬ by obszary najwiekszej gestosci linii sil po¬ la magnetycznego igly lezaly wewnatrz ma¬ sy metalowej.Warunek, aby narzad metalowy, sluza¬ cy do tlumienia drgan za pomoca pradów wirowych, obejmowal jak najscislej igle wzglednie przestrzen jej ruchu, daje sie z latwoscia zachowac w takich kompasach, w których igla jest zawieszona podwójnie,% wiec w klróyeH nie ma drgan w kierunku pionowymi. W takich przyrzadach jedhak w w których igla jest zawieszona w jejLiym miejscu, a wiec przede wszystkim w tych przyrzadach, których przede wszystkim do¬ tyczy wynalazek niniejszy, zmniejsjwaue odleglosci pomiedzy narzadem metalowym i szeroka strona igly jest mozliwe tyfiw* A& pewnego stopnia, poniewaz igla moze wa¬ hac sie swobodnie tylko wtedy, gdy kom¬ pas lezy dostatecznie poziomo.Wobec tego wedlug wynalazku stosuje sie krótka igle magnetyczna, której dlugosc wynosi najwyzej polowe dlugosci stosowa¬ nych zazwyczaj igiel magttelycznsycb. Jest; rzecza oczywista, ze-przy tym samym kacie nachylema igly do poziomu koniec igly krótszej zakresla mniejszy luk niz koniec igly dluzszej, wobec czego narzad metalo¬ wy moze byc umieszczony blizej szerokiej strony igly krótszej Tak krótkie igly kompasowe ze swyklej stali magnetycznej posiadalyby jednak bar¬ dzo mala sile kierunkowa, wobec czego pro¬ ponuje sie stosowanie jako materialu na igly stali o wysokiej sile koercyfnef {znacz¬ ni© ponad 100 oerstedtów) i dobrej pozo¬ stalosci magnetycznej. Gdy stosuje sie rap. zamiast dotychczas uzywanej stali wolfra¬ mowej 35%-owa stal kobaltowa, to dlugosc igly mozna latwo skrócic do Vs zwyklej dlugosci, to jest do dlugosci mniejszych niz 12 mm bez szkody dla dokladnosci nasta¬ wiania igly.Poniewaz iediwik tak krótkie igly utrud¬ nialyby dokladne odczytywanie podzialki w stagrauiGh, ptzeto igfa magnetyczna zo- staje zaopatrzona w osobna dluzsza i moz¬ liwie jak najlzejsza wskazówke. Takiuklad drgajacy, ze wzgledu na to, ze igla magne¬ tyczna } ny moment bezwladnosci Wobec tego sto- sn»ek dlugosci do grubosci magnesu (1 ; d) powinien byc jak najmniejszy, a mianowi¬ cie okazalo sie, ze okres drgan igly magne¬ tycznei wynosi niewiele sekund tylko wów¬ czas, gdy indukcja magnetyczna B, podzie-* lona przez stosunek rozmiarów 1 : d, prze- R d kracza 400, a wiec gdy —j— 400.Hartowanie tak malych magnesów u- skutecznia sie najlepiej w ten sposób, ze duzy kawalek steli magnetycznej o odpo¬ wiednich rozmiarach poddaje sie obróbce cieplnej i dopieroi potem wykonywa sie ma- £n*sy przez rozcinanie tego kawalka za po¬ moca np. sily diamentowej.Zastosowani* krótkiej igly magnetycz¬ nej posiada ponadto inma zalete. Srednica kompasu, a zwlaszcza kompasu turystycz¬ nego, fctórypoffatfaw §yc dogodny w mani¬ pulacji, a wiec jak najmniejszy, jest zalez- na w zasadzie od srednicy rózy kompaso¬ wej, która znowuz okresla dlugosc wska¬ zówki. Gdy dlugosc igly magnetycznej wy¬ nosi, jak powiedziano wyzej, tylko pewna czesc srednicy kompasu, to wtedy w oslo¬ nie kompasu pozostaje dosc miejsca na u- mieszczenie narzadu metalowego do tlu¬ mienia drgan igly za pomoca pradów wiro- wyck. Gdyby natomiast zastosowano igle magnetyczna o zwyklej dlugosci (a wiec o dlugosci wskazówki), to wtedy srednica kompasu musialaby byc wieksza niz sredni¬ ca rózy wiatrów, aby mozna bylo umiescic tlumiacy, narzad metalowy o niezbednej grubosci.Na fig. 1 rysunku przedstawiono przy¬ klad wykonania kompasu turystycznego wedlug wynalazku w przekroju. Fig. 2 przedstawia widok perspektywiczny czesci drgajacej, skladajacej sie z magnesu kie¬ runkowego i wskazówki.Narzad tlumiacy iest oznaczony litera o, igja magnetyczna fa wlasciwie magnes kierunkowy) jest oznaczona litera L wska¬ zówka zas — litera c. Aby miejsce pozesta¬ wiane aa narzad tlumiacy amozna bylo wy¬ zyskac jak najlepiej, narzad ten stanowi jedna calosc z oslona kompasu, a mianowi¬ cie jest wykonany jako odlew natryskowy, przez co jednoczesnie i wyrób kompasu sta- — 2 -je sie znacznie prostszy i tanszy. Jako ma¬ terial na narzad metalowy mozna stosowac srebro, miedz, glin it. dv, w kazdym razie metal o duzej przewodnosci elektrycznej i o podatnosci magnetycznej równej zeru, najlepiej jednak stosowac jest glin ze wzgledu na jego nieznaczny ciezar wlasci- wy. Glin, znajdujacy sie w handlu, nie za¬ wsze moze byc stosowany z powodzeniem, poniewaz nieznaczne juz domieszki innych metali, jak równiez obróbka przez ciagnie¬ nie lab walcowanie zmniejszaja znacznie jego przewodnosc i przedluzaja w duzej mierze czas drgania igly. Jako szczególnie odpowiednie okazaly sie metale, których ciezar wlasciwy wynosi mniej niz 3 i któ¬ rych przewodnosc elektryczna jest wieksza od 33. Metalem takim jest np. miekki glin, zawierajacy wiecej niz 99% czystego1 gli¬ nu.Drgajaca czesc kompasu (fig. 2) jest u- tworzona ze wskazówki e polaczonej z ma¬ gnesem* kierunkowym b za pomoca precika rf. Gdy jak na rystmku, wskazówka, jest tylko jednostronna, to polozenie równowa¬ gi zespolu wahliwego 6, c powinno byc wy* równane za pomoca przeciwwagi e. Zamiast jednego magnesu mozna zastosowac rów¬ niez dwa magnesy i umiescic je tak, aby kamien lozyskowy mógl byc umieszczony w czesci laczacej te dwa magnesy. W teri sposób mozna uniknac wiercenia magnesu, które w przypadku uzycia stali jest niekie¬ dy, bardzo trudne. Na fig. 3 przedstawiono taki uklad magnetyczny w perspektywie, przy czym obydwa magnesy, oznaczone li¬ terami b i b2, sa polaczone lacznikiem f podtrzymujacym wskazówke c.Gdy obydwa magnesy sa dostatecznie oA siebie oddalone, to pomiedzy nimi pozo- staje przestrzen, która moze byc wypel¬ niona tlumiaca masa metalowa. Wówczas otrzymuje sie kompas przedstawiony sche¬ matycznie na fig. 4 i 5, w którym obydwa odpowiednio wygiete magnesy 6 i 62 sa u- mieszezone w odpowiednim rowku kolo¬ wym g narzadu a. Takie scisle obustronne objecie igly magnetyczne} dziala bardzo korzystnie na tlumienie drgan igly/ponie¬ waz linie sil, wychodzace z magnesu, wcho¬ dza bezposrednio i w znacznym stopniu do tlumiacej masy metalowej.Opisane wyzej postacie wykonania przedmiotu wynalazku sa przeznaczone przede wszystkim do kompasów turystycz¬ nych, które podczas uzycia znajduja sie w polozeniu poziomym. Chcac przedmiot wy¬ nalazku stosowac równiez przy znacznym nachyleniu, jak np. w samolocier nalezy u- mozliwic ustawianie sie magnesu kierunko¬ wego w polozenie ukosne oraz jego drgania w kierunku pionowym. Wobec tego tlumia¬ cy narzad metalowy nie moze byc umie¬ szczony tak blisko ponad igfa lub pod nia, jak na fig. 1 — 5, a zatem dla umieszczenia narzadu metalowego pozostaje tylko obszar obejmujacy igle z boku. Gdyby i w tym przypadku w celu tlumienia drgan igly za¬ stosowany zostal w znany sposób tylko pla¬ ski pierscien cylindryczny, te tlumienie by¬ loby bardzo slabe nawet i wtedy, gdy kom¬ pas zajmuje polozenie poziome, a wiec gdy igla i narzad metalowy leza w przyblizeniu w jednej plaszczyznie, poniewaz tylko wte¬ dy liczba linii sil, niezbedna do skuteczne¬ go tlumienia przy pomocy pradów wiro¬ wych, wchodzi do narzadu metalowego. A wiec taki sposób tlumienia bylby w kompa¬ sie wspomnianego typu zupelnie niewystar¬ czajacy.Narzad metalowy powmien byc wobec tego nie cylindryczny, lecz kulisty, a igla kompasowa powinna byc umieszczona tak, aby jej srodek obrotu przypadal w srodku powierzchni kulistej.Na fig. 6 — 9 przedstawiono trzy przy¬ klady wykonania takiego kompasu. Fig. 6 przedstawia schematycznie umieszczenie u- kladu wahliwego b, c w kulistej przestrze¬ ni narzadu metalowego a. Magnes kierun¬ kowy 6 jest zakrzywiony, aby jak najwiek^ szy strumien sil wchodzil do narzadu me- — 3 —talowego i byl wyzyskany do tlumienia drgan przy pomocy pradów wirowych. Fig. 7*i 8 przedstawiaja kompas tego ro¬ dzaju w przekroju i w widoku z bo¬ ku. Zamiast wskazówki z magnesem kie¬ runkowym 6 polaczona jest róza kom¬ pasowa h, która moze miec ksztalt od¬ cinka lub wycinka kuli, natomiast wskaz¬ nik i znajdujacy sie na oslonie kompasu sluzy do wskazywania polozenia^ Pierscie¬ niowa przeciwwaga jest oznaczona litera k, a tlumiacy narzad metalowy — litera a.Fig. 9 przedstawia odmiane postaci wyko¬ nania przedstawionej na fig. 7 i 8. W tym przypadku róza kompasowa h, wykonana jako tarcza, sluzy jednoczesnie do usta- teczniania ukladu wahliwego, tak iz stoso¬ wanie specjalnej przeciwwagi staje sie zby¬ teczne. Oslona kompasu posiada pierscie¬ niowy wziernik / do obserwowania rózy kompasowej, której polozenie moze byc odczytywanie wzgledem wskaznika n.Dzialanie tlumiace pradów wirowych na igle magnetyczna mozna jeszcze bardziej spotegowac, jezeli magnes kierunkowy (lub uklad takich magnesów) zostanie umie¬ szczony poza.punktem podparcia tak, aby magnes na calej swej dlugosci przebiegal blisko zwróconych ku niemu powierzchni ograniczajacych tlumiacego narzadu meta¬ lowego.W innej postaci wykonania, przedsta¬ wionej na fig. 10, zastosowany jest wygie¬ ty magnes 6, na któr^got koncach za pomo¬ ca cienkich drutów 1ub blaszek n zawieszo¬ na jest róza kompasowa h tak, ze srodek ciezkosci tegoi ukladu lezy ponizej jego punktu podparcia i uklad ten moze wahac sie we wszystkie strony. W tej postaci wy¬ konania magnes kierunkowy jest nie tylko otoczony kulistym obejmujacym go narza¬ dem metalowym a, lecz równiez wewnatrz przestrzeni ograniczonej magnesem znajdu¬ je sie tlumiacy narzad metalowy a", umo¬ cowany na podstawce kompasu i podtrzy¬ mujacy np. panewke lozyskowa p ukladu wahliwego b, h, n, przedstawionego scltej* matycznie na fig. 11.W postaci wykonania wedlug fig. 10 igla magnetyczna znajduje sie powyzej punktu podparcia rózy kompasowej. Konstrukcje mozna równiez odwrócic, jak na fig. 12 wedlug której dwa magnesy kierunkowe b i 62 sa zawieszone ponizej punktu podpar¬ cia rózy kompasowej h.Na fig. 13 przedstawiona jest trzecia postac wykonania z trzema magnesami kie¬ runkowymi. Magnes b znajduje sie powy¬ zej, a magnesy 62 i b3 — ponizej punktu podparcia, a mianowicie z obydwóch stron sruby q laczacej ze soba narzady tlumiace a i a". Fig. 14 przedstawia uklad wahliwy.Podizialka rózy h jest wykonana w postaci poludników i moze byc obserwowana przez lupe r w kazdym polozeniu ukosnym.Nalezy równiez zaznaczyc, ze ruch u- kladów wahliwych opisanych kompasów moze byc dodatkowo tlumiony powietrzem lub ciecza. W pierwszym przypadku na u- kladzie wahliwym umieszcza sie w odpo¬ wiedni sposób lekkie zeberka (fig. 9). W drugim przypadku mozna równiez stoso¬ wac zeberka, jak przy tlumieniu powietrz¬ nym, a przestrzen, w której waha sie uklad magnetyczny, wypelnia sie ciecza. W tym przypadku bardzo korzystny jest uklad wedlug fig. 13. PL