Przedmiotem niniejszego wynalazku jest sposób wyrobu takiego tlocznika, utworzo¬ nego z kawalka okraglej stali, polegajacy na wtlaczaniu czynnego konca tlocznika na zimno do matrycy, przy czym osiaga sie stloczenie i przemieszczenie tworzywa (me¬ talu) tlocznika oraz jednoczesne uksztalto¬ wanie krzywych powierzchni przejsciowych w miejscach polaczenia wszystkich po¬ wierzchni tego konca z jego czolowa po¬ wierzchnia.Inna odmiane wynalazku stanowi spo¬ sób uksztaltowania konca tlocznika naj¬ pierw z grubslza na obrabiarce przy uzyciu frezów, a nastepnie przez wtloczenie tegoz na zimno doi matrycy, za pomoca której po¬ wierzchnie, obrobione mechanicznie, ulega¬ ja odksztalceniu, przy czym zmieniony zo^ staje ksztalt czynnego konca tlocznika, me¬ tal zostaje istloczony i wytworzone zostaja krzywe powierzchnie przejsciowe o malym promieniu krzywizny w miejscach polacze¬ nia obrobionych mechanicznie powierzchni z powierzchnia czolowa trzonka.Dalsza odmiane sposobu wykonania wy¬ nalazku stanowi uksztaltowanie czynnego konca tlocznika przez wyposazenie tegoz w wygiete powierzchnie boczne, a nastepnie przeksztalcenie tych powierzchni we wla¬ sciwe powierzchnie plaskie tloczeniem na zimno w matrycy.Na rysunku fig, 1 przedstawia obciety na miare pret metalowy na tlocznik wedlug wynalazku; fig. 2 — ten sam pret po obto-cziemtr go na tokarni z wystepem, z którego powstanie czynny koniec tlocznika; fig. 3 — wyjasnia zabieg zlobienia rowków tegoz, fig. 4 przedstawia widok fig. 3 w kierunku osi tlocznika; fig. 5 — uwidocznia nieosta¬ tecznie jeszcze uksztaltowany tlocznik tuz przed wtloczeniem go do matrycy, która jest przedstawiona w srodkowym przekro¬ ju pionowym; fig. 6 przedstawia widok ma¬ trycy z góry; fig. 7 — widok z boku goto¬ wego tlocznika, a fig, 8 — widok gotowego tlocznika od konca, przy czym fig. 5 — 8 sa przedstawione równiez w zwiekszonej podzialce.Od dluzszego juz czasu proponowano wytwarzac sruby o lbach, zaopatrzonych w wydrazenia o ksztalcie, odmiennym od zwykle glosowanego rowka poprzecznego, przeznaczonego do wstawiania weó srubo¬ kretu. Z pomiedzy piroponowanych wgle¬ bienie o ksztalcie krzyza okazalo sie zu¬ pelnie odpowiednim i zostalo wprowadzone na rynek handlowy. Wglebienie to zostalo podane w swej postaci zasadniczej w pa¬ tencie amerykanskim nr 308 246, aczkol¬ wiek nastepnie wglebienie to zostalo znacz¬ nie udoskonalone.Za ksztelfr wglebienia, wytwarzanego o- beeate w lbach takich srub mozna uwazac ksztalt, podbbny der uwidbcznioiiego w ma¬ trycy na fig. 6, utworzonym z czterech syme¬ trycznie rozmieszczonych wyzlobien, roz¬ chodzacych sie proinisniowo od wglebienia (otworu) srodkowego; Wyzlobienia: te zwezaja sie. sloniowo od szerokosci najwiekszej przy powierzch¬ ni lba sruby do wyimaira, odpowiadajacego zasadniczo wielkosci olwortr w (Snie wgle¬ bienia, poszerzaja sie jednak nieco w po¬ blizu srodka. Scianki tych zfofe&ów promie¬ niowych oraz powierzchnie przejsciowe sa utworzone z szeregu raczej pfetskich nfe wygietych powierzchni. Takie uksztaltowa¬ nie lba sruby, jak doswiadczenia wykazaly, pozwala na nalezyte utrzymywanie sie sru¬ bokretu oraz latwe zakrecanie sruby na¬ wet przy znacznym oporze. Wglebienia ta¬ kie sa wytwarzane w lbach srub w pewnym stadium ich wyrobu. W tym celu sruby przytrzymywane sa w uchwycie, a odpo¬ wiednio uksztaltowany tlocznik wtlaczany zostaje na zimna w metal lba sruby na po¬ zadana glebokosc. Wtlaczanie na zimno od¬ dzialywa bardzo silnie zarówno na metal lba sruby, jak i na metal tlocznika. Ksztalt tlocznika musi byc dokladnym odbiciem ksztaltu wglebienia lba sruby, a wskutek znacznych sil, dzialajacych podczas pracy, oraz malych rozmiarów narzedzia tloczniki zuzywaja sie nadzwyczaj szybko.Tlocznik musi posiadac przeto tak do¬ kladne wymiary i ksztalt, aby wglebienie lba sruby scisle pasowalo do konca srubo¬ kretu, a sruba mogla utrzymac sie na kon¬ cu srubokretu zwlaszcza w razie potrzeby wkrecenia jej w trudno dostepnym miej¬ scu.Oprócz tego tloczniki tego rodzaju ni¬ szcza sie szybko, zachodzi wiec potrzeba wytwarzania ich latwo, tanio i szybko. Zwy¬ kle sposoby obróbki mechanicznej nie na¬ daja sie do zastosowania przy wykonczaniu tloczników wskutek tego, iz ksztalt wyzlo¬ bienia o pewnych, uivarunkowaaiycL ko¬ niecznoscia powierzchnlacft fest dbsc slom- pKkowanyr wyrób tych tloczników dafe sie jednak urzeczywfotnid nizej opisanym: sposobem.Wedlug wynalazku stosuje sie najpierw znane juz sposoby obróbki warsztatowej w celu nadania czynnemu koncowi tloczni¬ ka pewnego przyblizonego przejsciowego ksztaltu, który zostaje nastepnie przetwo¬ rzony za pomoca zabiegu dodatkowego w pozadany dokladny ksztalt ostateczny z jednoczesnym powiekszeniem wlasciwosci wytrzymalosciowych metalu oraz ulepsze¬ niem jego budowy wewnetrznej. Db wytwa¬ rzania tloczników fstempli) stosuje sier od¬ powiednie prety metalowe; najlepiej jest brac prety ze stali narzedziowej*, pociete na krótkie kawalki, npv prety t& takie, jak — 2 —uwidoczniono na fig. 1. Najlepiej jest, gdy pret taki jest okragly i posiada srednice juz odpowiednia do umocowywania go w glo¬ wicy prasy (tloczni). Przez obtoczenie na' tokarni pretowi nadaje sie plaska po¬ wierzchnie czolowa U, posiadajaca podob¬ ny do stoika wystep 12, wystajacy ze srod¬ ka powierzchni czolowej, stanowiacej 'póz¬ niej czynny koniec tloczka.W celii wytworzenia na przemian skrzy¬ delek tlocznika oraz mieszczacych sie po¬ miedzy nimi zlobków (cztery skrzydelka i cztery zlobki) na wale frezarki umieszcza sie frez czolowy 14 znanej bodowy, a pret 1$ ttmocówywa sie naprzeciw walu frezar¬ ki w taki sposób, iz os frezu fest ustawiona pod pewnym niewielkim katem do pionowej osi preta, a przefc to i do wystepu 15, Po odsunieciu freza w bok od osi tlocznika na wlasciwa odleglosc posuwa sie go w kie¬ runku osiowym w celu wyfrezowania kaz¬ dego z pochylych zlobków 15 zasadniczo az do powierzchni czolowej 11. Pret zostaje obrócony o 90° po kazdym kolejnym zabie¬ gu frezowania az do otrzymania czynnego konca tlocznika (fig. 3 i 4), przygotowane¬ go w ten sposób do nastepnej fazy obróbki (tloczenia). Przekrój poziomy powierzchni 16 skrzydelek ma ksztalt luku, przekrój zas pionowy — ksztalt wypuklej linii zgod¬ nie z okreslonym z góry ksztaltem skrzy¬ delek. Ze wzgledu na to, iz frez jest posu¬ wany pod wzmiankowanym katem, szero¬ kosc tych skrzydelek zwieksza sie od jego wierzcholka ku podstawie, jak to uwidocz¬ niono na fig. 3, 4 i 5, aczkolwiek jest to nie¬ pozadane w wykonczonym tloczniku.W eelu nadania tlocznikowi ksztaltu o- statecznego zostaje on wtloczony za pomo¬ ca cisnienia hydraulicznego lub w inny spo¬ sób do matrycy, której wydrazenie odpo¬ wiada dokladnie wglebieniu, jakie zamierza sie wykonywac w lbach srub.Matryca fig. 5 i 6 jest utworzona z blo¬ ku 20 z odpowiedniego metalu, wydrazone¬ go odpowiednio w celu wytworzenia wgle¬ bien 21 na skrzydelka, possada^aeych po¬ wierzchnie plaskie 22, zwezajace sie ku do¬ lowi, oraz przejsciowe powierzchnie pla¬ skie 24 i 25, równiez zwezajace sie w sposób wyjasniony na rysunku. Wzdluz osi ma* trycy wywiercony jest otwór 26, pozosta¬ wiajacy pewien luz dla konca tlocznika o- raz umozliwiajacy przepychanie w razie po¬ trzeby drazka oczyszczajacego przez ma¬ tryce. Ilosc metalu w uksztaltowanym z grubsza koncu tlocznika jest nieco wieksza od ilosci, jaka moze normalnie zmiescic sie w gniezdzie matrycy, co powoduje pewne nieznaczne zarówno stloczenie i przesunie* cie czastek metalu, jaki zmiane ksztaltki te¬ go konca tlocznika podczas wtlaczania jej db matrycy.Przypadkowy znaczniejszy nadmiar me¬ talu zostaje wytloczony w dól do otworu 26.Koniec tlocznika, uksztaltowany po¬ przednio z grubsza, przybiera w ten spo- sób dokladnie pozadany ksztalt i rozmiary, a obróbka i stlaczanie metalu glowicy po¬ woduje zwiekszenie sie jej wytrzymalosci oraz zwiekszenie jej scisliwosci i twardo¬ sci, aczkolwiek w ciagu ostatniego z kolei zabiegu przed uzyciem tlocznika nadaje sie mu wieksza twardosc przez odpowiednia obróbke cieplna (hartowanie).Doswiadczenia wykazaly, ze jest rzecza pozadana z bardzo wielu powodów* aby scianki wglebienia lba sruby laczyly sie z jego powierzchnia za pomoca powierzchni przejsciowych o malym promieniu krzywi¬ zny; poniewaz zas trudno jest wytworzyc powierzchnie o takim promieniu krzywizny po wytloczeniu w lbie sruby wzmiankowa¬ nego wglebienia i wygladzeniu (obtoczeniu) powierzchni lba, wiec powierzchnie te wy¬ twarza sie odrazu na tloczniku w miejscu polaczenia kazdej z powierzchni czynnego konca tlocznika z jego powierzchnia czo¬ lowa 11. Taka krzywa powierzchnia przeje sciowa jest przedstawiona' z grubsza w miejscu 28 na fig. 2 u podstawy zewnetrz- — 3 -nych powierzchni skrzydelek glowicy tlocz¬ nika. Z fig. 3, 4 i 5 widac, ze polaczenia wkleslych lub wygietych scianek zlobków z powierzchnia czolowa tworza prawie ostre krawedzie, aczkolwiek w miejscach tych mozna utworzyc zaokraglone nieco przej¬ scia przy odpowiednim uksztaltowaniu fre¬ zu. Ostateczny jednak promien krzywizny wszystkim tym powierzchniom przejscio¬ wym zostaje nadany w matrycy, w której odpowiednio zaokraglone sa wszystkie miejsca, w których scianki wglebienia (gnia¬ zda) matrycy przecinaja sie z powierzchnia górna bloku 20, jak to uwidoczniono w miejscu 29.Gniazdo matrycy wykonywa sie sposo¬ bami zwyklymi, stosowanymi przy wyrobie matryc do kucia; sposoby te sa oczywiscie drozsze od obróbki, stosowanej w warszta¬ tach narzedziowych, lecz wykonac taka ma¬ tryce nie jest zbyt trudno, poniewaz scian¬ ki jej gniazda sa w ogóle raczej powierzch¬ niami plaskimi, wkleslymi, o malym pro¬ mieniu krzywizny, a nie wypuklymi, które posiada tlocznik.Powierzchnie, laczace czynny koniec tlocznika z jego podstawa, moga byc upo¬ dobnione do zgrubien wzmacniajacych w miejscu dzialania najwiekszego momentu sil. Aczkolwiek zabieg ksztaltowania tlocz¬ nika przez wtlaczanie goi do matrycy zostal opisany powyzej jako zabieg, wykonywany na zimino, przy wykonywaniu jednak tlocz¬ ników wiekszych rozmiarów moze okazac sie rzecza pozadana najpierw nagrzac u- ksztaltowany z grubsza tlocznik w celu u- latwienia nadania mu ostatecznego ksztal¬ tu w matrycy, przez co zmniejsza sie zarów¬ no zuzywanie sie matrycy jak i przedluza sie znacznie okres jej przydatnosci. Ponie¬ waz w kazdym przypadku tlocznik musi zo¬ stac zahartowany za pomoca obróbki ciepl¬ nej, nagrzewanie nie jest szkodliwe, aczkol¬ wiek powoduje pewne trudnosci w oblicze¬ niu stopnia, poniewaz zmienia bardzo do¬ kladnie ustalone wymiary tlocznika. PL