Wynalazek dotyczy uszczelki, sluzacej do uszczelniania walu wzgledem umiesz¬ czonej na nim oslony, posiadajacej moz¬ nosc przesuniec, a zwlaszcza w kierunku osiowym i promieniowym. Do uszczelek tego rodzaju naleza przede wszystkim uszczelki przeciwpylowe do maznic pojaz¬ dów, jezdzacych po szynach, przy których czop osiowy, bedacy uszczelnianym wa¬ lem, podlega silnym uderzeniom. Podobne uszczelki przeciwpylowe powinny pod na¬ ciskiem przylegac zarówno do walu, jak i do obydwóch scianek oslony, w której sa umieszczone; z tego wzgledu podobne uszczelki wykonane sa z materialów ela¬ stycznych, a zwlaszcza ze skóry, filcu lub fibry. Uszczelniana na wale powierzchnia jest gladko wypolerowana i cylindryczna, a poza tym pokryta cienka warstewka smaru, natomiast wlasciwosci tych brak jest powierzchniom uszczelnianym, znaj¬ dujacym sie na sciankach oslony, których obróbka jest dosc trudna. Te uszczelniane powierzchnie sa dosc szorstkie, aczkolwiek dzieki starannemu wykonaniu odlewu sa plaskie i równolegle; powstaje na nich roz- strzepienie uszczelki, skladajacej sie z materialu elastycznego. To uszkodzenie uszczelki jest w rozpatrywanym przypadku dosc znaczne, poniewaz brak jest gladzace-go i wyrównywajacego wplywu warstewki . ol^iiijjj . . ^ ' ^Is^czelka Joocflegj w szczególnosci ru¬ chom zwrojnyrii, które polaczone sa z uderzeniami i wywolane przez walcowa powierzchnie, uszczelniana na wale. Do wykonywania uszczelek, przenoszacych te uderzenia, nalezy stosowac jak najbardziej elastyczny material. Poniewaz uszczelka musi byc utworzona z cienkich skórzanych plytek, to wskutek tego tworza sie wkrótce wystepy, wybrzuszenia i inne podobne od¬ ksztalcenia, z powodu których czesci uszczelki przedostaja sie do wewnetrznej przestrzeni maznicy przez otwór w oslo¬ nie, sluzacy do przeprowadzenia walu.Przy nastepujacym z kolei uderzeniu wy¬ brzuszenie styka sie z ostrym brzegiem o- tworu oslony i zostaje mniej lub wiecej wgiete. Powstaja przy tym bardzo wysokie naprezenia materialu, które lacznie z opi¬ sanymi powyzej zjawiskami wywoluja w krótkim czasie zupelne zniszczenie usz¬ czelki przeciwpylowej. Uszkodzenie usz¬ czelki powstaje jeszcze wskutek tego, ze skóra ma sklonnosc do nasiakania smarami i wilgocia. Traci ona wówczas swa twar¬ dosc, a poniewaz zuzywanie sie zmiekczo¬ nej skóry postepuje dosc szybko, to nie moze wytworzyc sie pozadane domkniecie uszczelnianych powierzchni, pomimo wy¬ wierania na uszczelke cisnienia docisko¬ wego w kierunku promieniowym i osiowym.Do uszczelki wciskaja sie wówczas obce ciala, tworzac z warstewka smaru mase szmerglowa, z powodu której uszczelka staje sie niezdatna do uzytku.Wynalazek oparty zostal na zasadzie, polegajacej na tym, ze materialy elastycz¬ ne powinny byc uzywane przy budowie uszczelek tylko w tych miejscach, w któ¬ rych sa one potrzebne. Potrzebne zas one sa tylko w jednym miejscu, mianowicie na obwodzie walu, który ma byc uszczelniony.Wal ten podlega w czasie ruchu scieraniu, które jednak odbywa sie bardzo powoli.Elastycznosc materialów, stosowanych do wyrobu uszczelek, a w szczególnosci skóry, jest wystarczajaca, azeby zmniejszanie sie srednicy walu, powstajace wskutek sciera¬ nia, samoczynnie wyrównac. Do tego celu wystarcza tylko waski pasek uszczelniaja¬ cy. Pasek ten jest jednak nieodpowiedni do przenoszenia sil, wywolujacych domknie¬ cie uszczelnianych powierzchni. Przylega on bowiem do walu, stale przykrytego cienka warstewka smaru, który pochlania tracac wskutek tego swa twardosc, dzieki której byl poczatkowo odpowiedni do przenoszenia wymienionych wyzej sil. Pa¬ sek uszczelniajacy, skladajacy sie z mate¬ rialu elastycznego, musi byc wskutek tego osloniety, co przy znanych dotychczas uszczelkach nigdy nie bylo dotad stosowa¬ ne. Wynalazek wychodzi poza tym z zalo¬ zenia, ze szczelnosc na uszczelnianych sciankach oslony mozna osiagnac tylko za pomoca metalowych czesci uszczelniaja¬ cych. Zbudowana przy uwzglednieniu po¬ wyzszych zalozen uszczelka wedlug wy¬ nalazku odznacza sie tym, ze metalowy krazek uszczelniajacy, bedacy skladowa czescia tej uszczelki, podzielony jest za¬ równo plaszczyznami równoleglymi do osi walu, jak i plaszczyznami prostopadlymi do tej osi, przy czym czolowymi swymi powierzchniami ten krazek uszczelniajacy dotyka bezposrednio scianek oslony, a po¬ za tym przylega do podatnego elastyczne¬ go pierscienia (paska), uszczelniajacego wal, i ten ostatni pierscien obejmuje na podobienstwo oslony. Na zewnetrznym obwodzie poszczególnych czesci metalowe¬ go krazka uszczelniajacego, utworzonych przez prostopadle od osi walu plaszczyzny podzialowe, znajduje sie pierscieniowe wglebienie, w którym umieszczona jest sprezyna srubowa w postaci pierscienia, obejmujaca metalowy krazek uszczelniaja¬ cy na calym jego obwodzie, przy czym pro¬ fil tego pierscieniowego wglebienia fest scisle okreslony. — 2 —Czesci metalowego krazka uszczelnia¬ jacego, utworzone przez prostopadle do osi walu plaszczyzny podzialowe, posia¬ daja na wewnetrznym obwodzie, zwróco¬ nym do walu, wglebienie w postaci zlobka.W zlobku tym osadzona jest czesc paska uszczelniajacego, wykonanego z materia¬ lów podatnych, jak np, ze skóry, podczas gdy pozostala czesc tego paska wypelnia przestrzen pierscieniowa pomiedzy czescia¬ mi metalowego krazka uszczelniajacego a walem.W dalszej czesci opisu podana zostala konstrukcja uszczelki, uniemozliwiaj aca przenikanie cial obcych i smaru pomiedzy odcinki, bedace skladowymi czesciami me¬ talowego krazka uszczelniajacego. Przy tej konstrukcji ciala obce i smar moga wpraw¬ dzie wchodzic pomiedzy wymienione wyzej odcinki, lecz zostaja one zatrzymane przez odpowiednie zakladki.Rysunek przedstawia jeden z przykla¬ dów wykonania uszczelki wedlug wynalaz¬ ku. Fig, 1 tego rysunku przedstawia krazek uszczelniajacy w widoku od wnetrza maz- nicy; fig. 2 — w przekroju wedlug linii // — // na fig. 1, przy czym w srodkowej czesci stopniowana wkladka z podatnego materialu nie jest przedstawiona, w celu uwidocznienia wglebienia do jej zaklada¬ nia; fig. 3 — dolna czesc krazka uszczelnia¬ jacego po odjeciu górnej czesci; fig. 4 — przekrój wedlug linii IV — IV na fig. 1; fig. 5 i 6 — poszczególne czesci krazka uszczelniajacego w widoku perspektywicz¬ nym; fig. 7 — te same czesci, co i na fig. 5 i 6, lecz po zlaczeniu ich ze soba; fig. 8 — czesc maznicy w pionowym przekroju po¬ dluznym razem z krazkiem uszczelniaja¬ cym; fig. 9 — uwidocznia krazek uszczel¬ niajacy w widoku z przodu w stanie zupel¬ nie rozsunietym, t. j. gdy przedpiascie wa¬ lu osiowego ma najwieksza srednice; fig. 10 — ten sam krazek uszczelniajacy przy najmniejszej z powodu scierania sie sred¬ nicy przedpiascia; fig. 11 przedstawia inna postac wykonania krazka uszczelniajacego wedlug wynalazku w rzucie poziomym; fig. 12 — w przekroju wedlug linii XII — XII na fig. 11; fig. 13 — odmiane przegu¬ bu, uwidocznionego na fig. 12, w takim samym przekroju, jak na fig. 12; fig, 14 — przegub w rzucie poziomym; fig. 15 — krazek uszczelniajacy w przekroju wedlug linii XV — XV na fi& 11; fig. 16 — krazek uszczelniajacy w przekroju wedlug linii XVI — XVI na fig. 11; fig. 17 — przedsta¬ wia w powiekszeniu szczeline podzialowa w uszczelce wedlug wynalazku; fig. 18 -~ 22 — przekroje promieniowe wedlug linii, wskazanych na fig. 17; fig, 23 — schema¬ tyczny rysunek pokrycia szczeliny podzia¬ lowej w uszczelce wedlug wynalazku; fig. 24, 25 — widok perspektywiczny czesci uszczelki, polozonych naprzeciw siebie i tworzacych szczeline podzialowa; fig. 26, 27 — te same czesci widziane z innego punktu; fig. 28, 29 — widoki uszczelki od jej strony zewnetrznej i wewnetrznej, a fig. 30 i 31 — w rzucie poziomym i w pionowym przekroju elastyczny dwudzielny pasek ze szczelina; fig. 32 i 33 — w takich samych rzutach elastyczny pasek, wykonany w postaci jednej czesci, a fig. 34 — 35 — pa¬ sek z umieszczona w nim przegródka.Krazek uszczelniajacy sklada sie z czte¬ rech czesci 1, 2, 3, 4. Miedzy czesciami / i 2 oraz 3 i 4 znajduje sie szczelina 5 (fig. 3, 4, 7, 8), polozona w plaszczyznie pro¬ stopadlej do osi 6 — 6 walu (fig. 8). Dal¬ sze szczeliny. T, 7"' miedzy czesciami / i 3, wzglednie 8', 8'" miedzy czesciami 2 i 4 znajduja sie w plaszczyznach równoleglych do osi 6 — 6 walu osiowego. Dzieki szcze¬ linie 5 jest moznosc przesuwania odpo¬ wiednich czesci uszczelki wzgledem siebie w kierunku osiowym, a dzieki szczelinom 7', 7", T", 8'", 8", 8' w kierunku promie¬ niowym- Czesci 1 \ 2 wzglednie 3 i 4 po¬ siadaja na zewnetrznym obwodzie pier¬ scieniowe stozkowe wyzlobienie 9, sluzace do umieszczenia w nim sprezyny srubowej - 3 -ió. za. pólnoca której czesci 1 i 2 sa do¬ ciskane do czesci 3 i 4 w kierunku promie¬ niowym, wskutek czego powstaje uszczel¬ nienie na przedpiasciu walu osiowego wzglednie na nasadzonym na nim pier¬ scieniu 13. W szczelinach 7" i 8" czesci 1 i 3 z jednej strony oraz czesci 2 i 4 z dru¬ giej strony prowadzone sa wzgledem sie¬ bie. Szczeliny dzielace sa przy tym tak rozmieszczone, ze czesci 1 i 3 oraz czesci 2 i 4 sa symetryczne, wskutek czego czesci te moga byc odlewane w jednej kokili lub innej odpowiedniej formie. Nity 16, lacza¬ ce czesci /, 2 i 3, 4, trzymaja te czesci krazka uszczelniajacego takze i po wyjeciu go z maznicy. Jak widac z fig. 8, czesci 1 i 2 wzglednie 3 i 4 przylegaja do po¬ wierzchni 17 maznicy 18 wzglednie do po¬ wierzchni 19 oslony 20, wytwarzajac w kierunku osiowym dobre uszczelnienie. W celu lepszego uszczelnienia przedpiascia czesci /, 2,3\4 oprócz stozkowego wglebie¬ nia 9 posiadaja na obwodzie wewnetrznym pierscieniowy zlobek 21, w którym znajdu¬ ja sie paski 22, 23 z podatnego materialu, np. ze skóry, filcu, fibry i t. p. Wedlug fig. 2 i 8 szczeliny 24, 25 w paskach 22 i 23 skierowane sa skosnie w góre do wnetrza maznicy w cefu osadzania sie zanieczysz¬ czen na poczatkowych odcinkach szczelin.Szczeliny te moga byc takze stopniowane, jak uwidoczniono na fig. 2 liniami przery¬ wanymi. Czesc 1 metalowego krazka uszczelniajacego posiada zgrubienie 26, sluzace dla osadzenia go we wglebieniu 27 w kadlubie maznicy. W ten sposób zabez¬ piecza sie czesci 1, 2 i 3, 4, uksztaltowane na obwodzie zewnetrznym w postaci kola, od obracania sie dokola osi czopa. W kierunku promieniowym krazek uszczelnia¬ jacy jest nieco zgrubiony w celu dostoso¬ wania go do eliptycznego ksztaltu otwo¬ ru 30. Czesci 1, 2 i 3, 4 tego krazka najle¬ piej jest wykonac z metalu, a zwlaszcza glinu, dla umozliwienia latwej produkcji przez odlewanie natryskowe lub w koki- lach. W tym celu wszystkie powierzchnie krazka uszczelniajacego równolegle do osi czopa osiowego sa wykonane nieco. stozko- wo (pochylone do tej osi) dla ulatwienia wyjmowania odlewu z formy. Czesci /, 2 i 3, 4 mozna równiez wytlaczac z pasków blaszanych, wytaczac z pelnego materialu lub wyrabiac w inny sposób. Przy wyrobie czesci 1, 2 i 3, 4 przez odlewanie w koki- lach otrzymuje sie bez dodatkowej obróbki stosunkowo gladkie powierzchnie zewnetrz¬ ne, które przylegaja do powierzchni 17 i 19 bez szczelin.Czesci 22 i 23 moga byc w razie ich zuzycia latwo wymienione w ten sposób, ze usuwa sie sprezyne spiralna 10, rozsu¬ wa czesci li 2 oraz 3 i 4 i wymienia czesci 22 i 23. Czesci 1 i 2 wzglednie 3 i 4 sklada sie nastepnie razem, laczy sprezyna 10 i calosc, t. j. uszczelke umieszcza sie w maz¬ nicy.Jak wynika z porównania fig. 9 i 10, przy takim wykonaniu krazka uszczelnia¬ jacego, podzielonego plaszczyznami pozio¬ mymi, równoleglymi do osi zestawu kól, aby byl on zupelnie sztywny, istnieje nie¬ bezpieczenstwo tworzenia sie szczelin 33 miedzy powierzchnia uszczelnianegoi przed¬ piascia 34 i czesciami 35, 36 wzglednie 37, 38 krazka uszczelniajacego. Dzielac jednak wedlug wynalazku kazda czesc krazka uszczelniajacego na dwa odcinki 35', 35", wzglednie 36', 36" oraz 37', 37" wzglednie 38', 38" i laczac utworzone w ten sposób odcinki w miejscach 39 oraz 40 za pomoca przegubów, jak to uwidocznia schematycz¬ nie fig. 10, mozna uniknac tworzenia sie szczelin 33, pomimo sztywnego wykonania poszczególnych odcinków krazka uszczel¬ niajacego.Fig. 11 i 12 uwidoczniaja przyklad wy¬ konania opisanego wyzej przegubowego polaczenia. Jezeli np. maja byc przegubo¬ wo polaczone czesci 35' i 35" lub 36* i 36" w miejscu 39 (fig. 10), to czesci te sa za¬ opatrzone w tym celu w pierscieniowe — 4 -wglebienia 41 {lig. 12), przy czym utwo¬ rzone wskutek tego wystepy 42 czesci 35' i 35" wzglednie 36' i 36" sa nieco splasz¬ czone. Tarcza 43, której ksztalt uwidocz¬ niala fig, 11 i 12, jest umieszczona we wglebieniu 41, przy czym kazde dwie czesci 35* i 35" wzglednie 36' i 36" sa po¬ laczone wskutek tego przegubowo. Nity 45 lacza kazda tarcze 43 z czesciami 35" wzglednie 36' krazka uszczelniajacego.Polaczenie przegubowe wedlug fig. 13 i 14 rózni sie od przykladu wykonania we¬ dlug fig. 11 i 12 tym, ze tarcza 43 posiada czop srodkowy 46, zaopatrzony na po¬ wierzchni czolowej w dwa wystepy 47 i 48. Oprócz tego laczone odcinki, np. odcin¬ ki 36' i 36" posiadaja koliste wglebienia 49 dla wystepów 47 i 48. Po zaopatrzeniu czesci 35 — 38 krazka uszczelniajacego, wykonanych najlepiej parami w formach trwalych, w miejscach 41 i 49 w odpowied¬ nie wglebienia, dzieli sie wymienione wy¬ zej czesci na odcinki 35' i 35", 36' i 36" i t d. Nastepnie w celu przegubowego pola¬ czenia, np. czesci 36' i 36", zaklada sie miedzy te czesci tarcze 43, przy czym Wy¬ stepy 47 i 48 ustawia sie przy zakladaniu wspomnianej tarczy w taki sposób, aby ich os podluzna byla równolegla (lo powierzch¬ ni czesci 36' i 36", tworzacych szczeline. Po wprowadzeniu wystepu pierscieniowego 44 we wglebienie 41, tarcza 43 zostaje obróco¬ na o kat prosty, przy czym wystepy 47 i 48 zajmuja polozenie, uwidocznione na fig. 13 i 14, w którym czesci 36' i 36" sa pola¬ czone przegubowo.Z fig. 11 i 16, na których przedstawiona jest uszczelka wedlug wynalazku, wynika, ze w uszczelce tej pomiedzy odcinkami pierscieniowymi 37', 37", 38', 38" z jednej strony i odcinkami pierscieniowymi 35', 35", 36,' 36" z drugiej strony znajduje sie szczelina podzialowa, biegnaca w kierunku promieniowym, tworzaca linie lamana w postaci stopni. Wskutek tego powstaja przestrzenie, W których moga sie osadzac* dala obce oraz czastki smaru. Chociaz te przestrzenie sa stale zamkniete przez za¬ chodzacy w nie wystep przeciwleglego od¬ cinka pierscieniowego, to jednak powstaje mozliwosc przedostawania sie pomiedzy przylegajace do siebie powierzchnie cial obcych i czastek smaru, wskutek czego skutecznosc uszczelnienia jest znacznie zmniejszona. W celu zapobiezenia wymie¬ nionym wyzej niepozadanym zjawiskom za- stosowana zostala w uszczelce wedlug wy¬ nalazku nastepujaca konstrukcja.Na fig. 17 — 29, a zwlaszcza na fig. 28 i 29, uwidoczniono, ze zachodzace na sie¬ bie odcinki pierscieniowe 37', 38' z jednej strony i 35' i 36' z drugiej strony przesta¬ wione, sa wzgledem siebie w postaci stopni nietylko jak dotychczas w kierunku pro¬ mieniowym, lecz równiez i w kierunku o^ siowym, wskutek czego utworzone zostaly zakladki, pokrywajace szczeline podzialo¬ wa. Odcinek pierscieniowy 35' posiada za¬ tem dwie zakladki 72 i 73 (fig. 25). Zaklad¬ ki te sa wzgledem siebie przestawione w kierunku osiowym, jak to uwidoczniono na fig. 25, 28 i 29, odpowiednio do stopnio¬ wanego ksztaltu szczeliny podzialowej.Przestawione sa równiez wyciecia 74 i 75 odcinka pierscieniowego 37' (fig. 24), w które wklada sie zakladki 72 i 73 odcinka pierscieniowego 35'. Odcinek 58' posiada równiez dwie zakladki 76 i 77, odpowiada¬ jace ksztaltowi szczeliny podzialowej, bie¬ gnacej w kierunku promieniowym po linii lamanej, odcinek 36' posiada natomiast wyciecia 78 i 79. Zakladki 72 i 73 zakry¬ waja zatem wolne przestrzenie 80 i 81, a zakladki 76 i 77 pokrywaja zupelnie prze¬ strzenie 82 i 83 (fig. 28 i 29). Przestrzenie te zostaly utworzone przez przestawienie wystepu 84 i 85 odcinków 3T i 38' wzgle¬ dem obejmujacych je wyciec 86 i 87 od¬ cinków 35' i 36' wzglednie przez przesta¬ wienie wystepów 88 i 89 odcinków 35' i 36' wzgledem obejmujacych je wyciec 90 i 91 odcinków 37' i 38'. Dzieki tenlu wylaczone — 5 —zostaje zupelnie przedostawanie sie obcych cial oraz czastek smaru do uszczelki. W stosowanych dotychczas uszczelkach prze¬ strzenie 80 — 83 byly zbyt wielkie, wsku¬ tek czego zachodzila mozliwosc wnikania cial obcych i czastek smaru.Z fig. 24 — 27 wynika, ze szerokosc za¬ kladki 72 odcinka pierscieniowego 35' wzglednie szerokosc wyciecia 74 odcinka zachwytujacego 37', w który zachodzi za¬ kladka 72, jest o wymiar 92 wieksza od szerokosci wystepu 88 zachwytujacego od¬ cinka 35'. Szerokosc zakladki 76 odcinka 37' wzglednie szerokosc wyciecia 78 za¬ chwytujacego odcinka 36', obejmujacego zakladke 76, jest równiez o wymiar 92 wieksza od szerokosci wystepu 89, zachwy¬ tujacego odcinka 36'. Wskutek tego zosta¬ je osiagniete to, ze obydwie powierzchnie, utworzone na koncu kazdego odcinka przez promieniowe oraz osiowe stopniowanie i przebiegajace w kierunku obwodowym, od¬ dalone sa niejednakowo od srodka walu.Zatem szczelina prowadnicza, utworzona przez powierzchnie ograniczajace wystepy 88 wzglednie 89 dla zachwytujacej czesci uszczelniajacej nie przebiega w linii pro¬ stej od jednej strony czolowej ku drugiej, wobec cze^o nawet ciala obce, mniejsze od luzu prowadniczego, nie moga przeniknac do uszczelnienia. Dzieki temu usuniete zo¬ staje równiez przenikanie smaru przez szczeline prowadnicza, co mogloby nasta¬ pic przy innej konstrukcji uszczelki.To co bylo powiedziane o odcinkach pierscieniowych 37', 35', 38', 36' odnosi sie równiez do odcinków 37", 35", 38", 36".W celu zamkniecia paska, wykonanego z materialu elastycznego i oslaniajacego wewnetrzna powierzchnie czesci 35 — 38, stosuje sie wedlug wynalazku nastepujaca konstrukcje. Pasek, zachodzacy pierscie¬ niowym wystepem 58, w odpowiednie wgle¬ bienie w pierscieniu metalowym, sklada sie z dwóch czesci 60 i 61 (fig. 30 i 31), oddzielonych od siebie na calym obwodzie podluzna szczelina. Szczeliny 62 i 63, roz¬ poczynajace sie od wymienionej wyzej szczeliny podluznej i dzielace pasek w kie¬ runku powierzchni czolowych 64 i 65, sa skierowane, poczawszy od szczeliny podlu¬ znej,) w dól na zewnatrz. Wskutek tego za¬ nieczyszczenia oraz smar, który przedostal sie do tych szczelin usuniety z nich zostaje samoczynnie pod wplywem wstrzasnien.Przyklad wykonania wedlug fig. 32 i 33 rózni sie od poprzedniego tylko tym, ze pa¬ sek nie jest podzielony podluzna szczelina na calym obwodzie, a ta szczelina 66 znaj¬ duje sie tylko na nieznacznej czesci obwo¬ du. Obydwa jednak opisane wykonania da¬ ja pewne zamkniecie szczeliny; W przykladzie wykonania wedlug fig. 34 i 35 zamkniecie szczeliny osiaga sie w ten sposób, ze dolna czesc 68 paska jest zaopatrzona w blaszke miedziana 69, która wetknieta jest stale w szczeline 70 w górnej czesci paska. Tablaszka miedziana zamyka przejscie przez szczeline 67.Pasek 60 zapobiega niepozadanemu ob¬ rotowi tarcz 43 (fig. 11 — 16) w ten spo¬ sób, ze przylega mocno do wewnetrznego sciecia 43' tarcz 43. To zabezpieczenie jest szczególnie wazne dla przykladu wykona¬ nia wedlug fig. 13 i 14.Oczywiscie w rozpatrzonych powyzej w przykladach wykonania wynalazku mozna wprowadzic rózne zmiany, nie zmieniajac jednak zasadniczej jego mysli. PL