Z posród znanych pedni zmiennych naj¬ prostsza jest pednia stozkowa, skladajaca sie z dwu stozków i pierscienia posredni¬ czacego, wlaczonego pomiedzy powierzch¬ nie stozków. Polozenie pierscienia posred¬ niczacego wzdluz pobocznie stozków daje odpowiednie przekladnie od 1 : 0 wzgled¬ nie 1 : co pomiedzy stozkami. W srodko- wem polozeniu przekladnia wynosi 1:1.Pednia ma te wade, ze przenoszenie sily odbywa sie przy pomocy tarcia, przyczem nie wskazane jest zmieniac polozenia pier¬ scienia posredniczacego w czasie pracy ze wzgledu na straty. Inna znana pednia zmienna jest pednia dwutarczowa, sklada¬ jaca sie z dwóch tarcz o osiach prostopa¬ dlych. Przeniesienie obrotu z jednej tar¬ czy na druga osiaga sie zapomoca tarcia.Przekladnia jest zalezna od odleglosci miejsca styku od srodka jednej tarczy. Ta pednia ma ograniczone zastosowanie ze wzgledu na duze wymiary. Znana pednia dwustozkowa pasowa sklada sie z dwóch bebnów stozkowych, pasa i widelek do przesuwania pasa. Zasada dzialania ta sa¬ ma, jak przy pedni stozkowej, sprawnosc lepsza. Pednia ma te wade, ze nie mozna osiagnac pelnej redukcji obrotów, brak zupelnego wyprzezenia (stosunek 1:0), przyczem urzadzenie ma duze wymiary, wskutek czego nadaje sie tylko jako przy¬ stawka warsztatowa. Znana jest pednia de Reewesfa, jako najlepsza z istniejacych pedni ciaglo-zmiennych, lecz i tu nie uzy¬ skano pelnej redukcji obrotów przy mozli¬ wie malych rozmiarach.Idealna pednia powinna odpowiadac nastepujacym warunkom. Powinna posia¬ dac pelna skale przeniesien ilosci obrotów jednego narzadu na drugi w stosunkach od 1:0 do 1 : co (a co najmniej 1 : 1), mozliwosc szybkiego przejscia z jednejprzekladni na inna, male wymiary, prosta budowe, mozliwie duza sprawnosc (jak najmniej tarcia szkodliwego), wytrzyma¬ losc na zuzycie, nieograniczony zakres za¬ stosowania tak przy duzej, jak i malej ilosci obrotów.Wspomniane wady znanych pedni po¬ siada w mniejszym stopniu pednia ciaglo- zmienna wedlug niniejszego wynalazku, która odpowiada mozliwie najlepiej wszystkim wymienionym warunkom.Pednia wedlug wynalazku moze miec zastosowanie w tych wszystkich przypad¬ kach, w których chodzi o przenoszenie obrotów z jednego walu na drugi z inna szybkoscia katowa. Nadaje sie ona np. do samochodów celem wyeliminowania sprze¬ gla i skrzynki biegów, do tokarek, dzwi¬ gów i t. d.Istota pedni wedlug wynalazku polega na tern, ze rzuty wektorów szybkosci obwo¬ dowej punktów, umieszczonych na jakiem- kolwiek wielkiem kole, obracajacem sie wokolo kuli, na plaszczyzne tego kola sa miedzy soba równe i równe cosinusowi ka¬ ta, zawartego miedzy osia kuli a osia kola.Tej zasadzie odpowiada zespól, skladajacy sie z kuli, polaczonej z walem napedzaja¬ cym, która jest umieszczona w pierscieniu z krazkami, polaczonym z walem nape¬ dzanym. Zaleznie od polozenia osi kuli wzgledem osi pierscienia osiaga sie na wale napedzanym pewne scisle zalezne od kata tych dwóch osi przekladnie.Rysunki przedstawiaja przyklady wy¬ konania przedmiotu wynalazku. Fig. 1 przedstawia pednie schematycznie z wala¬ mi o wspólnej osi geometrycznej; fig. 2 — z walami prostopadlemi; fig. 3 — z walami pod katem a; fig. 4 — to samo polozenie w innym rzucie; fig. 5 — krazek przylegajacy do powierzchni kuli; fig. 6 — polaczenie pierscienia z krazkami w widoku zboku; fig. 7 — przekrój kuli i pierscienia z kraz¬ kiem osadzonym wahliwie; fig. 8 — kule wydrazona z krazkiem w ksztalcie beczki, przylegajacym do dwóch powierzchni ku¬ listych; fig. 9 — kule z narzadami do stero¬ wania pierscienia z krazkami w widoku perspektywicznym; fig. 10 — kule wydra¬ zona z odmiennemi narzadami steruj acemi w przekroju podluznym; fig. 11 — odmien¬ ne narzady do sterowania kuli na osi wzgledem pierscienia z krazkami; fig. 12 — inne odmienne narzady do sterowa¬ nia; fig. 13 — 16 — przyklad wykonania przekladni do praktycznego zastosowania, a mianowicie fig. 13 — w przekroju po¬ dluznym wzdluz linji E — i7 na fig. 14 i 16; fig. 14 — w przekroju poprzecznym wzdluz linji A — B na fig. 13 i 15; fig. 15 — w przekroju podluznym wzdluz linji C — D na fig. 14 i 16, a fig. 16 — w przekroju poprzecznym wzdluz linji A — B na fig. 13 i 15 w kierunku przeciwnym, niz na fig. 14.W celu latwiejszego zrozumienia istoty wynalazku dano ponizej pewne wyjasnie¬ nia. Przyjmujac, ze waly 4, 5 posiadaja wspólna os obrotów, a zatem os obrotu kuli 1 jest wspólna i dla pierscienia 2, a prostopadla do krazków 3, i ze krazki moga sie tylko toczyc po kuli w razie obra¬ cania sie na pierscieniu, powierzchnia kuli i pierscien maja jednakowa szybkosc ka¬ towa (fig. 1). Stosunek przekladni jest 1:1. Gdy osie obrotów walów 4, 5 wzgle¬ dem siebie sa prostopadle, natenczas kraz¬ ki 3 na pierscieniu 2 tocza sie po kuli 1 równolegle, skutkiem czego nie przenosza ruchu; stosunek przekladni jest wiec 1 : 0.W granicach tych zasadniczych polozen osi walów wzgledem siebie jest caly szereg innych posrednich polozen, które nalezy rozpatrzec. Obierajac jakikolwiek kat, wi¬ dac, ze pierscien 2 z krazkami 3 ma cztery charakterystyczne punkty, dwa z nich to przeciecie sie z równikiem kuli, a dwa — polozone najblizej osi, przechodzacej przez wal kuli. Jezeli wziac pod uwage te ostat¬ nie punkty, to szybkosc katowa kuli, po¬ mnozona przez promien r punktu styku — 2 —kuli z krazkiem, daje szybkosc obwodowa tego punktu, która jest równa szybkosci obracania sie krazka naokolo osi walu z pierscieniem, oddalonej od wskazanego punktu o staly promien R. Z tego szybkosci katowe maja sie do siebie jak — = cos a.W punkcie przechodzenia krazka przez równik kuli szybkosc obwodowa kuli jest równa jej szybkosci katowej, pomnozonej przez R, ale szybkosc obwodowa krazka jest równa iloczynowi tej szybkosci oraz cosinusowi kata nachylenia osi krazka do kierunku ruchu powierzchni kuli; ten kat jest równy a, czyli katowi nachylenia obu osi, a zatem szybkosci katowe krazków w ich skrajnych polozeniach na kuli sa rów¬ ne miedzy soba, a stosunek ilosci obrotów kuli do ilosci obrotów pierscienia równy cosinusowi kata, zawartego miedzy obie¬ ma ich osiami. Te zasade stosuje sie rów¬ niez do polozen obu osi pod katami 0° i 90°. Przekladnia równa sie wiec —= cos a; a ilosc obrotów pierscienia x = ' cos a W celu przeniesienia momentów obrotu z powierzchni kuli / na krazki 3 bez strat, winny krazki te tylko sie toczyc, ale po¬ slizgu miec nie moga. Poniewaz krazek 3 przenosi moment zalezny od sily nacisku s (fig. 5) i wspólczynnika tarcia pomiedzy powierzchniami, nalezy poslugiwac sie po¬ wierzchniami o mozliwie duzym wspólczyn¬ niku tarcia lub zastosowac silny nacisk np. przy uzyciu sciagacza 6 pierscienia 2 (fig. 6). Najlepiej otrzymywac nacisk zapomoca krazka 3 w ksztalcie beczki (fig. 7 i 8), osadzonego wahliwie na swej osi 8 zapo¬ moca oprawy 7 w pierscieniu 2. Gdy krazki 3 sa umieszczone wewnatrz kuli 1 (fig. 8), nie potrzeba wcale osadzac ich na osiach, ani tez w oprawach, gdyz one wprost za¬ kleszczaja sie miedzy scianka wewnetrzna kuli a powierzchnia posredniej kuli 9, znajdujacej sie wewnatrz kuli 1.Zmiane polozenia osi kuli / wzgledem osi pierscienia 2 z krazkami 3 osiaga sie zapomoca sterowania. Sterowanie osiaga sie np. przy zastosowaniu kól zebatych (fig. 9 i 10) lub przegubów (fig. 11 i 12).Wedlug fig. 9 pierscien 2 z krazkami 3 przestawia sie wzgledem kuli 1 zapomoca stozkowych kól zebatych 5, 10 bez prze¬ rywania napedu, przyczem kólko zebate 5 jest osadzone na walku pierscienia. W tym przypadku walek 5 jest napedowym, po¬ niewaz przenoszone obroty odbiera sie na walku, polaczonym z kolem zebatem 10.Wedlug fig. 10 kula 1 jest wydrazona.Jej powierzchnia wewnetrzna tworzy bieznie dla krazków 3, osadzonych na pierscieniu 2, polaczonym z walkiem 5, na którym znajduje sie kólko zebate, zaze¬ biajace sie z drugiem kólkiem zebatem na walku 10. Przez przestawienie kólka ze¬ batego 5 wzgledem kólka zebatego na wale 10 osiaga sie zmiane polozenia pierscienia 2 z krazkami 3 wzgledem wewnetrznej powierzchni kuli /.Wedlug fig. 11 jeden z narzadów do sterowania stanowi przegub kardanowy i lozysko prowadnicze 12, zaopatrzone w ramie 13 do nastawiania. Zamiast kuli i stosuje sie w tym przypadku pierscien ku¬ listy, którego wewnetrzna powierzchnia jest polaczona przegubowo zapomoca kuli dodatkowej 11 z walem 4, zewnetrzna zas powierzchnia tworzy bieznie, po której tocza sie krazki 3, osadzone w pierscieniu, uwidocznionym na rysunku, który moze byc równiez nastawiany.Fig. 12 przedstawia odmienne lozysko prowadnicze 12, które w tym przypadku jest osadzone na wale 4. Pierscien z kraz¬ kami 3 ma pewien kat nachylenia wzgle¬ dem osi walu 4, wskutek czego osiaga sie zmiane kata pomiedzy osia kuli / i osia pierscienia 2 zapomoca obrotu lozyska prowadniczego 12 okolo walka 4.Pednia wedlug wynalazku moze posia¬ dac powierzchnie biezna wewnatrz lub ze- — 3 -wnatrz kuli, przyczem sterowanie moze byc przegubowe lub zapomoca kól zebatych przy moznosci zmiany przekladni zapomo¬ ca mechanizmu róznicowego.Fig. 13 — 16 przedstawiaja jeden z praktycznych przykladów wykonania ped¬ ni wedlug wynalazku ze sterowaniem we¬ dlug fig. 11. Waly 4 i 5 maja w przedsta¬ wionym przykladzie wspólna os geome¬ tryczna. Krazki 3 znajduja sie na zewnetrz¬ nej powierzchni pierscienia kulistego 1 (fig. 13). Na wale 4 znajduje sie kula do¬ datkowa 11, zaopatrzona w zlobki, w któ¬ rych znajduja sie kulki, laczace kule 11 z pierscieniem kulistym 1, zaopatrzonym w odpowiednie zlobki. Pierscien kulisty 1 jest polaczony z lozyskiem prowadniczem 12 zapomoca lozyska kulkowego. Lozysko prowadnicze ma ksztalt luku, przylegaja¬ cego do wewnetrznej powierzchni oslony 16, i jest na koncach zaopatrzone w tuleje, wystajace z oslony, na których znajduja sie ramiona 13 do nastawiania (fig. 13).Na powierzchni bieznej pierscienia ku¬ listego 1 tocza sie krazki 3 w ksztalcie beczki, osadzone obrotowo na osiach w oprawkach 17, umieszczonych przechylnie w odpowiednio uksztaltowanych cylin¬ drycznych wglebieniach pierscienia 2, osa¬ dzonego zapomoca lozysk kulkowych w pierscieniu prowadniczym 15, zaopatrzo¬ nym w czopy, wystajace z oslony 16 przez tuleje lozyska 12, na których znajduja sie ramiona 13 do nastawiania. Pierscien 2 posiada zlobki, w których znajduja sie kul¬ ki, laczace przegubowo przy pomocy od¬ powiednich zlobków na ramionach 14 ten pierscien z walem 5. PL