Przedmiotem wynalazku jest mecha¬ niczny zapalnik do pocisków artyleryj¬ skich, zawierajacy mechanizm zegarowy do rozrzadu zespolem zbijajacym, zaopa¬ trzonym przynajmniej w jedna ruchoma mase, na która oddzialywa sila odsrodko¬ wa, wytwarzana wirowaniem pocisku, w celu poruszania tej masy wzdluz toru sru¬ bowego.Znane sa zapalniki czasowe, w których masa, poddana dzialaniu sily odsrodko¬ wej, jest polaczona z mechanizmem zega¬ rowym zapomoca zaczepiajacych o siebie czesci. W zapalnikach tych niezbedna jest jednak jeszcze druga masa, sprezyna lub podobny narzad, powodujacy zaplon splon¬ ki zapalajacej.Wedlug wynalazku obie te masy sa po¬ laczone w jedna w ten sposób, ze masa, uderzajaca w iglice zapalnika czasowego, wywiera od poczatku swego ruchu trwaly nacisk na mechanizm zegarowy az do bez¬ posredniego zaplonu. Dzieki takiemu wy¬ konaniu osiaga sie znaczne uproszczenie czasowego urzadzenia zaplonowego.Do osiagniecia stalego momentu obroto¬ wego masa udarowa jest prowadzona po srubowej drodze tocznej w parabolicznemlub w przyblizeniu stozkówem wyzlobieniu.Przy koncu ruchu masa ta wspóldziala z zespolem zbijajacym, .wskutek czego na¬ stepuje zaplon splonki zapalajacej.. Na zalaczonych rysunkach przedstawio¬ no dla przykladu zapalnik wedlug wyna¬ lazku.Fig. 1 przedstawia przekrój podluzny zapalnika wedlug wynalazku, fig. 2 — przekrój wzdluz linji // — // na fig. 1, fig. 3 — czesciowy przekrój w zwiekszonej skali wzdluz linji /// — /// na fig. 1, fig. 4 —. przekrój wzdluz linji IV — IV na fig.I, fig. 5 — przekrój wzdluz linji V — V na fig. 1, fig. 6 — schematycznie widok zboku mechanizmu zegarowego, fig. 7 — prze¬ krój w zwiekszonej skali wzdluz linji VII — VII na fig. 1.Na rysunku przedstawiono- zapalnik o dzialaniu podwój nem. Zapalnik sklada sie z trzech czesci, a mianowicie, kadluba 8, talerzyka 8' i kaptura 9, nakrecanego na talerzyk 8\ W mostek 10, umieszczony na talerzyku, jest wkrecona rurkowa pochwa II, której przedni koniec jest osadzony w cylindrycznem wydrazeniu 12 kaptura 9.Pochwa // jest umieszczona na osi pocisku i zawiera sprezyne srubowa 13, utworzo¬ na z drutu stalowego o przekroju koli¬ stym. Przedni koniec tego- drutu jest umo¬ cowany w panewce 14, tylny zas koniec jest polaczony zapomoca lacznika 15 z osia wahacza regulujacego 16. Tylny czop wa¬ hacza regulujacego 16 obraca sie w lozy¬ sku 17 talerzyka 8'. Sprezyne 13 chromi pochwa rurkowa 11, w której sprezyna ta moze swobodnie sie wahac dokola osi, w celu nadania wahaczowi 16 ruchu wahadlo¬ wego. Lacznik 15 pozwala na swobodne rozszerzanie sie sprezyny 13 w kierunku osiowym, nie naruszajac dzialania waha¬ cza.Mechanizm zegarowy posiada oprócz sprezyny regulujacej 13 i wahacza 16 wy¬ chwyt kotwiczny, posiadajacy boczna ko¬ twice 18 (fig. 3), której widelki wprawiaja w ruch czop plytki, przymocowany do osi wahacza, kolo wychwytowe 19, zazebiaja¬ ce sie z kolem zebatem 20, stanowiacem jedna calosc z uzebieniem 21 licznika, i ko¬ lo do nastawienia czasu, skladajace sie z wienca o uzebieniu wewnetrznem 22, zaze¬ biajacego sie z uzebieniem 21 licznika. Wa¬ hacz, narzady wychwytowe i przekladnia 20, 21 sa osadzone w otworach lub wydra¬ zeniach talerzyka 8\ podczas gdy wieniec uzebiony 22 jest osadzony w ruchomym narzadzie 23 mechanizmu czasowego, sta¬ nowiacym obracajace sie kolo. To kolo poruszajace sie jest osadzone luzno na osi 24 i posiada cztery skrzydelka rozmie¬ szczone krzyzowo. Kazde z tych skrzyde¬ lek posiada na zewnetrznej powierzchni kanalik 25, nachylony ku osi 24 obrotu ko¬ la wzdluz tworzacej stozka odwróco¬ nego.Przedni koniec osi obrotu 24 jest osa¬ dzony w talerzyku 8' zapomoca ukladu o sprezynie tlumiacej 26, drugi zas jej ko¬ niec jest osadzony w kadlubie 8 zapalnika, do którego jest przymocowany zapomoca nakretki 27. Ten wewnetrzny koniec osi 24 jest zakonczony grotem 28 iglicy, prze¬ znaczonym do wspóldzialania ze splonka 30, gdy pocisk napotka przeszkode. Obsa¬ da 29 splonki jest zabezpieczona dwiema kulkami 31, umieszczonemi pomiedzy na¬ kretka 27 a ta obsada. Kulki te znajduja sie w przestrzeni, laczacej sie z kanalem 32, którego wylot jest zakryty sprezyna zabezpieczajaca 33, nasuwajaca sie pod dzialaniem sily bezwladnosci w chwili wy¬ strzalu na obsade 29 splonki, wskutek czego otwór wejsciowy kanalu odlotowe¬ go 32 zostaje odsloniety i kulki 31 pod dzialaniem sily odsrodkowej przechodza do niego z chwila, gdy pocisk otrzymuje przyspieszenie styczne. Przy napotkaniu przez pocisk przeszkody obsada 29 splon¬ ki sila bezwladnosci bedzie rzucona ku przodowi na iglice. Plomien od splonki za¬ palajacej przenosi sie na splonke pobu-dzajaca, umieszczania w kamorze 34, która ze swe) strony zapomoca otworu 34', wy¬ konanego w przegrodzie 35, laczy sie z przewodem ogniowym pocisku.Obsada 29 splonki moze byc zaryglo¬ wana od zewnatrz zapomoca trzpienia 36, posiadajacego nagwintowana glówka 36', która mozna pokrecac w celu wysuniecia naprzód albo cofniecia trzpienia 36.Kolo 23 moze swobodnie sie obracac w paraboloidalnym otworze 37 kadluba 8 za¬ palnika. Na scianie otworu 37 jest wydra¬ zony tor srubowy 38 o promieniu, zwiek¬ szajacym sie od srodka ku zewnetrznej stronie otworu, i o prawidlowym skoku. Na tym srubowym torze tocznym sa umieszczo¬ ne cztery kulki 39, przesuniete o 90° jedna wzgledem drugiej; kazda z nich wchodzi swobodnie w jeden z kanalików 25 obraca¬ jacego sie kola 23. Koniec zewnetrzny sru¬ bowego toru tocznego 38 laczy sie zapo¬ moca bocznego otworu 40 z wydrazeniem 41, nachylonem w stosunku do osi obrotu pocisku, przez który moze przejsc jedna z kulek 39. W dnie wydrazenia 41 jest osadzona iglica 42, przeznaczona do zbicia splonki zapalajacej 43, laczacej sie prze¬ wodem ogniowym 44 z komora 34. Iglica 42 (fig. 1 i 7) jest normalnie unieruchomiona zapomoca cylindrycznego' walka 45, pola¬ czonego zapomoca trzonu 46 z glówka 47.Walek ten utrzymuje na dnie jego gniazda sprezyna 48, umieszczona pomiedzy glów¬ ka 47 a korkiem 49. W tern zabezpieczonem polozeniu iglicy 42 glowica 47 walka wcho¬ dzi w wyciecie iglicy; wskutek tego ta ostatnia jest zaryglowana. Gdy jednak wa¬ lek 45 pod dzialaniem sily odsrodkowej zostanie odrzucony nazewnatrz wbrew dzialaniu sprezyny 48, glówka 47 wychodzi z wyciecia iglicy i zwalnia ja.Obracajace sie kolo 23 jest polaczone normalnie przed wystrzalem w jedna ca¬ losc z talerzykiem 8' zapomoca dwóch walków 50, 51, stanowiacych dwa rucho¬ me rygle. Jeden z nich 50 jest umieszczo¬ ny równolegle do osi obrotu pocisku, pod¬ czas gdy drugi 51 jest umieszczony do niej prostopadle. Walek 50 utrzymuje w otwo¬ rze talerzyka 8' mogacy sie odksztalcac drut metalowy 52, wskutek czego walek ten w chwili wystrzalu pod dzialaniem sily bezwladnosci przesuwa sie ku tylowi, zgniatajac drut 52. Walek zas 51 pod dzia¬ laniem islily odsrodkowej wchodzi do otwo¬ ru 51'. Przesuniecie sie walków 50, 51 po¬ woduje, ze obracajace sie kolo 23 zostaje oddzielone od talerzyka 8*. Talerzyk ten wraz z kapturem 9 moze sie obracac na kadlubie 8 zapalnika, którego* górny plask w tym celu posiada kolisty rowek prowad- niczy 53, w który wchodzi wtyczka 54, przymocowana do talerzyka 8*. Wtyczka ta przesuwa sie w rowku 53, gdy pokreca sie talerzyk 8' wraz z kapturem 9 wzgle¬ dem kadluba 8 zapalnika; wtyczka ta mo¬ ze byc polaczona z licznikiem obrotów (nie przedstawionym na rysunku) i wspóldzia¬ lac z tym ostatnim w taki sposób, ze liczba obrotów, wykonanych przez talerzyk 8', poczynajac od jego polozenia wyjsciowe¬ go, oznaczonego strzalka wskaznikowa, wykonana na kadlubie 8 zapalnika, bylaby wskazana przez licznik. Konstrukcja tego ostatniego nie przedstawia nic osobliwego; jest on umieszczony w kadlubie 8 zapalni¬ ka i jego narzad wskazujacy bedzie wi¬ dzialny poprzez okienko, wykonane w tym kadlubie 8. Licznik ten móglby tez zawie¬ rac narzad zatrzymujacy, o który oprze sie wtyczka 54 po pewnej okreslonej ilosci obrotów talerzyka 8', a to w celu ograni¬ czenia bezposredniego ruchu obrotowego tego talerzyka.Wewnetrzna krawedz rowka 53 tworzy zebro tnace, do którego dochodza trzy ka¬ naly 55, wykonane w talerzyku 8'. W kaz¬ dym z tych kanalów jest osadzony trzon walka ryglujacego 56, którego scieta stoz- kowo glówka umozliwia nakrecenie kaptu¬ ra 9 na talerzyk 8'. Trzon walka 56 jest na koncu sciety ukosnie i posiada opaske — 3 —58 z miekkiego metalu, umieszczona w bocznem wycieciu 59 talerzyka 8\ Opaska ta ma ksztalt litery U i jej odgalezienia wchodza w dwa odpowiednie wyciecia trzonu walka, kaptur zas 9 utrzymuje ja na miejscu* Opaska 58 unieruchomia walek, lecz w chwili wystrzalu walek 56 wskutek bezwladnosci odksztalca odpowiednia o- paske 58 i zostaje wepchniety az na dno kanalu 55, wskutek czego sciety ukosnie ko¬ niec jego trzonu nasuwa sie na wewnetrzne tnace zebro rowka 53 w kadlubie zapalnika i rygluje na nim talerzyk 8'.Na obwodzie talerzyka 8' nawprost strzalki wskaznikowej 60 jest wykonana skala 57, której podzialki oznaczaja se¬ kundy i czesci sekundy. Jednak moglyby one takze wskazywac jednostke miary dlu¬ gosci, naprzyklad metry, dekametry, hek- tometry i t d.Wahacz 16 jest umieszczony w otworze talerzyka 8' i posiada na koncu kazdego ramienia wyciecie 61, w które wchodzi kul¬ ka 62, umieszczona przy wejsciu do gnia¬ zda 63 wahacza. Te gniazda wahacza sa srednicowo przeciwlegle i tworza lekkie zakrzywienie. Przed wystrzalem wahacz jest zaryglowany zapomoca dwóch walków 64, umieszczonych po obu stronach waha¬ cza* i dzialajacych tak samo, jak walek 50.Inaczej mówiac, walki te wpadaja w chwi¬ li wystrzalu wskutek bezwladnosci w od¬ powiednie gniazda w talerzyku 8', wskutek czego wahacz zostaje zwolniony, a kulki 62 pod dzialaniem sily odsrodkowej przesu¬ waja sie ku koncowi odpowiedniego gnia¬ zda 63, nadajac wahaczowi impuls.W kadlubie 8 zapalnika jest osadzony trzpien ryglujacy 65, posiadajacy nagwin¬ towana glówke 66, wchodzaca w nagwin¬ towany otwór w kadlubie 8. Gdy trzpien ten jest wkrecony do konca, to wchodzi on albo pomiedzy skrzydelka 25 obracajacego sie kola 23, albo opiera sie o jedna z kulek 39 w celu zaryglowania ukladu poruszaja¬ cego mechanizm zegarowy.Opisany zapalnik jest o podwójnem dzialaniu, to znaczy, ze pocisk moze byc uzyty do strzelania uderzeniowego lub do strzelania rozpryskowego, lub do obydwu tych sposobów strzelania razem. Dziala¬ nie jego jest nastepujace.Do strzelania uderzeniowego obracaja¬ ce sie kolo 23 pozostaje zaryglowane trzpieniem 65, podczas gdy obsada 29 siploriki odryglowywa sie, obracajac trzpien 36. Kulki 39 sa polozone u dolu srubowe¬ go toru tocznego 38, przyczem poczatek skali 57 przypada na strzalce wskazniko¬ wej 60. Zespoly zbijajace 28, 30 lulb 42, 43 sa zabezpieczone, jak opisano wyzej, tak ze pocisk mozna przewozic oraz manipu¬ lowac nim z calem bezpieczenstwem. W chwili wystrzalu zespól zbijajacy 28, 30 zo- staje odbezpieczony wskutek tego, ze spre¬ zyna zabezpieczajaca nasuwa sie wskutek bezwladnosci na obsade 29 splonki, kulki zas 31 pod dzialaniem sily odsrodkowej wypadaja ze swych gniazd i wpadaja w ka¬ nal 32. Gdy pocisk napotyka przeszkode* obsada 29 splonki wskutek bezwladnosci posuwa sie ku przodowi i splonka 30 zo¬ staje zbita.Przy strzelaniu rozprysikowem wybuch pocisku zostaje spowodowany przez zespól zbijajacy 42, 43, rozrzadzany mechani¬ zmem zegarowym. W tym przypadku moz¬ na zaryglowac lub nie zaryglowywac ze¬ spolu zbijajacego 28, 30; jezeli ten zespól nie jest zaryglowany, to pocisk ma po¬ dwójne dzialanie, rozpryskowe i uderze¬ niowe. Czas, uplywajacy pomiedzy wy¬ strzalem a wybuchem pocisku, moze byc dokladnie uregulowany zapomoca mecha¬ nizmu zegarowego, którego przekladnie ze¬ bate i czestotliwosc drgan wahacza sa do¬ stosowane do duzych szybkosci poczatko¬ wych pocisków nowoczesnej artylerji.j W tym celu obraca sie talerzyk 8'-z kapturem 9 wzgledem kadluba 8 zapalnika. Przesu¬ niecie katowe talerzyka 8' mozna okreslic zapomoca skaji 57 i strzalki wskaznikowej — 4 -60.Obracajace sie kolo 23 mechanLzmtr ze¬ garowego jsat sprzezone z talerzykiem ST za posreómictyrem walków 50, 5#, bierze wiec udzial w ruehu obrotowyitó talerzy¬ ka 8', co ma ten skutek, ze jego skrzydelka 25 pociagaja kulki 39 po ich srubowym to- xte tocznym 38 w celu doprowadzenia ich do okreslonego polozenia wzgledem bocz¬ nego otwóru 40. To wzajemne polozenie kulek z jednej strony i otworu z drugiej strony okresla wielkosc przebiegu, który kulki maja wykonac po swym srubowym torze tocznym podczas czasu, uplywajace¬ go pomiedzy wystrzalem a wybuchem poci¬ sku. Jest oczywiste, ze tylko najbardziej zblizona do otworu 40 kulka jest przezna¬ czona do dzialania na iglice 42, inne zas kulki sa umieszczone tylko ze wzgledów równowagi.W chwili wystrzalu walek 50 opada wskutek bezwladnosci w swe gniazdo* Tak samo dzialaja walki 56, które zrywaja swe opaski 58 i osiadaja na dno swoich kana¬ lów 55, unieruchomiajac talerzyk 8* na ka¬ dlubie 8 zapalnika.Gdy pocisk opusci lufe dziala i przy¬ spieszenie osiowe skonczy sie, to sila od¬ srodkowa przesuwa walek lub walki 51 na dno odpowiednich gniazd 51*, wskutek cze¬ go obracajace sie kolo zostaje zwolnione.Tak samo dziala walek 45, który pod dzia¬ laniem sily odsrodkowej przesuwa sie ku zewnatrz wbrew dzialaniu sprezyny 48, wskutek czego iglica 42 zostaje odryglowa- na. Wreszcie dwie kuliki 62 pod dzialaniem sily odsrodkowej tocza sie ku dnu swego gniazda 63, nadajac impuls wahaczowi 16, który poczyna wahac sie pod dzialaniem sprezyny regulujacej 13. Wahania waha¬ cza, a zatem i ruch mechanizmu zegarowe¬ go, sa od tej chwili podtrzymywane przez dzialanie poruszajace, które kulki 39 wy¬ wieraja na kolo skrzydelkowe 23. W rze¬ czy samej kulki 39, poddane dzialaniu si¬ ly odsrodkowej, przesuwaja sie po swoim srubowym torze tocznym 38 i pociagaja za srfba ofeottr &6lb pómzfr\&e If, Tcfóre ze swej strony pociaga zapomocawienca uzebionego 22 uzebienie licznika Zl, prze¬ kladnie, wychwyt i wahacz m^hatniziiiu zegarowego. Gdy najbardziej posunieta naprzód kulka 39 znajdzie sie nawprost q- tworu 40, zostaje ona dzialaniem sily od¬ srodkowej rzucona na dno przewodu 4:1 i uderza w iglice 42, co powoduje zaplon splonki 43 i wybuch ladunku pocisku.Otwór 40 móglby byc zasloniety elastycz¬ nym paskiem w celu przeszkodzenia przed¬ wczesnemu wejsciu kulki do tego otworu.Kulka przehije ten pasek, gdy bedzie po¬ ruszana sila odsrodkowa.Ma sie rozumiec, ze uklad, tylko co o- pisany, jest podany jedynie dla przykladu i jego konstrukcja moglaby sie róznic od przedstawionej postaci wykonania. W ten sposób uklad móglby zawierac jedna tylko kulke poruszajaca. Skok albo nachylenie srubowego toru tocznego kulek moglyby byc prawidlowe lub nieprawidlowe lub mniej lub wiecej raptowne. Wreszcie ten tor toczny móglby byc wyzlobiony na po¬ wierzchni otworu stozkowego lub w przy¬ blizeniu stozkowego, lecz zawsze wzdluz linji srubowej o zwiekszajacym sie pro¬ mieniu. PL