Wynalazek niniejszy dotyczy ukladów do regulowania natezenia dzwieków w od¬ biornikach radjowych lub w aparatach po¬ dobnych i ma na celu polepszenie dziala¬ nia takich ukladów.Jak wiadomo, ucho ludzkie jest mniej wrazliwe zarówno na dzwieki wielkiej, jak i malej czestotliwosci, niz na dzwieki, na¬ lezace do srodkowego obszaru zakresu cze¬ stotliwosci akustycznych, jesli natezenie, to jest amplituda tych dzwieków jest nie¬ wielka. Powszechnie wiadomo równiez, ze istnieje pewne najdogodniejsze natezenie dzwieków, przy którem sluchanie tych dzwieków, np. muzyki lub mowy, odtwa¬ rzanej w odbiorniku radjowym lub w gra¬ mofonie, jest najprzyjemniejsze. Zjawisko to znajduje glównie swój wyraz w tern, ze muzyka przyciszona zatraca swój podklad, glosno zas odtwarzana mowa staje sie swiszczaca. Przyczyny powyzszego zjawi¬ ska nalezy szukac w niejednakowej wraz¬ liwosci ucha na tony róznej czestotliwosci przy róznych natezeniach glosu.Gdy uklad regulacji dzwieków w od¬ biorniku radjowym lub aparacie podob¬ nym, np. w gramofonie elektrycznym, jest wykonany tak, ze nie zmienia zdolnosci reagowania aparatu na rózne czestotliwo¬ sci (przewaznie uklady regulacji nateze¬ nia dzwieków sa tak wlasnie zbudowane), wówczas dzwieki maja brzmienie natural-ne w przypadku, gdy sa reprodukowane z tem samem natezeniem, z jakiem slyszalby je sluchacz, znajdujacy sie w miejscu, prze- znaczonem normalnie dla sluchaczów, slu¬ chajacych produkcyj oryginalnych.Ze wzgledu na niezaklócanie spokoju sasiadów lub tez prawdopodobnie z powo¬ du wrazliwosci ucha sluchacza odbiorniki radjowe i gramofony elektryczne sa naj¬ czesciej doregulowane tak, aby natezenie dzwieków, pochodzacych z glosnika, bylo znacznie mniejsze od natezenia dzwieków, sluchanych w warunkach normalnych. W tych przypadkach podklad muzyczny traci na swej wartosci.Jesli uklad regulacji natezenia dzwie¬ ków jest wykonany tak, iz zakres malych czestotliwosci akustycznych zwieksza sie prawie , odwrotnie proporcjonalnie do wzglednej wrazliwosci ucha przy przecho¬ dzeniu od normalnego natezenia dzwieków do natezenia dzwieków sluchanych, wów¬ czas przy cichych dzwiekach niejednakowa wrazliwosc ucha na rózne czestotliwosci jest niejako skompensowana. Taki uklad do regulacji natezenia dzwieków mozna nazwac ukladem „skompensowanym aku¬ stycznie".Zgodnie z powyzszem przedmiotem wy¬ nalazku niniejszego jest uklad do regula¬ cji natezenia dzwieków w odbiornikach ra- djowych i w aparatach podobnych, umozli¬ wiajacy kompensowanie róznych wrazli¬ wosci ucha ludzkiego, przyczem kompen¬ sacja ta jest scisle okreslona i stosunkowo znaczna w pewnych czesciach zakresu cze¬ stotliwosci akustycznych, odtwarzanych w danym aparacie. Dzieki tej kompensacji ja¬ kosc dzwieków cichych zostaje znacznie polepszona.Wedlug wynalazku jedna lub kilka bocznikowych opornosci pozornych mozna stopniowo wlaczac równolegle do obwodu, przesylajacego sygnaly czestotliwosci aku¬ stycznej, zapomoca potencjomierza, regu¬ lujacego natezenie dzwieków i przylaczo¬ nego równiez równolegle do wspomniane¬ go obwodu posredniego. W ukladzie tym opornosc pozorna stanowi zmienne obcia¬ zenie dla pradów okreslonej czestotliwosci w odpowiednich punktach odgalezienia (zaczepach) potencjomierza, tak iz regula¬ cja natezenia dzwieku i obciazenia odby¬ wa sie jednoczesnie w okreslonym stosun¬ ku zapomoca nastawienia potencjomierza, regulujacego natezenie dzwieków. Uklad obciazenia elektrycznego zawiera takie e- lementy opornosci pozornych, iz otrzymu¬ je sie obwód, którego charakterystyka rea¬ gowania na pewne okreslone czestotliwosci pozwala na zastosowanie zmiennego i za¬ leznego od czestotliwosci bocznikowania pewnych odcinków potencjomierza.Wazna jest rzecza ustalenie zaleznosci miedzy moca odtwarzanych dzwieków a polozeniem narzadu do regulowania nate¬ zenia dzwieków, przyczem nalezy dazyc do tego, aby doregulowane natezenie dzwie¬ ków bylo uniezaleznione od wahan warto¬ sci napiecia w obwodach wejsciowych od¬ biornika. Warunek ten wymaga stosowania silnego wzmacniacza wielkiej czestotliwo¬ sci, zaopatrzonego w automatyczna regu¬ lacje czulosci, pozwalajaca na utrzymanie stalej wartosci wejsciowego napiecia de¬ tektora niezaleznie od wahan natezenia sygnalów w granicach czulosci odbiornika.Do spelnienia tego warunku w stopniu ma¬ lej czestotliwosci odbiornika mozna stoso¬ wac uklad do regulacji dzwieków, przy¬ czem pewnemu katowi obrotu narzadu re¬ gulacyjnego odpowiada okreslona zmiana natezenia odtwarzanego dzwieku. Zastoso¬ wana w tych warunkach w odbiorniku kom¬ pensacja czestotliwosci akustycznych be¬ dzie kompensacja niejednakowej wrazli¬ wosci ucha przy róznych natezeniach dzwieku.Z tej przyczyny stosuje sie odpo¬ wiednie uklady, zapewniajace zasadni¬ czo staly sredni potencjal wejsciowy na zaciskach wejsciowych potencjomierza. W — 2 —odbiornikach radjowych osiaga sie to za- pomoca ukladów do automatycznych regu- lacyj natezenia dzwieków. Jednakze ukla¬ dy takie powinny byc ulepszone, aby za¬ pewnialy zasadniczo staly sredni poten¬ cjal wejsciowy.Znane uklady automatycznej regulacji dzwieków posiadaja te wade, ze wymaga¬ ja stosowania dodatkowej lampy katodo¬ wej, majacej na celu wytwarzanie poten¬ cjalów siatkowych, zmieniajacych sie od¬ powiednio do wahan amplitudy fali nosnej.Poza tern te uklady regulacji natezenia dzwieków pozwalaja naogól na najwieksza czulosc wzmacniacza wtedy, gdy nie jest odbierana zadna fala nosna, wobec czego podczas przestrajania odbiornika z jednej stacji na druga zostaja silnie wzmacniane szmery podloza, przyczem szmery te mo¬ ga osiagnac duza wartosc i sprawiac nie¬ przyjemne wrazenie.Poza tern uklady automatycznej regu¬ lacji natezenia dzwieków, reagujace na mo¬ dulacje, nie sa wolne od zarzutu, ze ladun¬ ki statyczne o wiekszej wartosci powodu¬ ja chwilowe zaniki odbioru dopóty, dopó¬ ki nie zostanie rozproszony potencjal siat¬ kowy, zjawiajacy sie pod dzialaniem la¬ dunku statycznego. Próbowano uklady te uczynic niewrazliwemi na ladunki statycz¬ ne dzieki uzyciu obwodów o stalych cza¬ sowych, pozostajacych w zakresie czesto¬ tliwosci akustycznej. Jesli obwody posia¬ daja zbyt krótkie stale czasowe, wówczas odbija sie to niekorzystnie na malych cze¬ stotliwosciach akustycznych, a jesli zbyt dlugie, wówczas powrót ukladu do stanu normalnego po wyladowaniu statycznem jest zbyt powolny.Wedlug wynalazku zostaje utworzony ulepszony uklad regulacji sily odbioru, który jest wolny od wyliczonych wyzej wad. Jak wynika z dalszego opisu, zadanie detekcji sygnalu i dostarczania potencjalu regulacji odbioru spelnia jedna lampa katodowa, dzieki czemu unika sie kosztów dodatkowej lampy do regulowania nateze¬ nia dzwieków.W celu lepszego zrozumienia istoty wy¬ nalazku, podano opis kilku przykladów jego wykonania. Fig. 1 przedstawia prosty schemat czesci obwodu elektrycznego ma¬ lej czestotliwosci, zaopatrzonego w uklad regulacji natezenia dzwieków wedlug wy¬ nalazku; fig. 2 — wykres, objasniajacy zasade dzialania ukladu regulacji nateze¬ nia dzwieków wedlug fig. 1; fig. 3 przed¬ stawia uklad odbiornika radjowego, zaopa¬ trzonego w uklad regulacji natezenia dzwieków wedlug wynalazku, wreszcie fig. 4 przedstawia schemat tej czesci odbiorni¬ ka radjowego, w której jest zastosowany ulepszony uklad do automatycznej regula¬ cji natezenia dzwieków wedlug fig. 3.Najpierw nalezy rozpatrzyc wykres we¬ dlug fig. 2. Uklad regulacji natezenia dzwieków pracuje wedlug krzywej 10, przedstawiajacej zaleznosc miedzy czesto¬ tliwoscia, wyrazona w cyklach, a nateze¬ niem E sygnalów przesylanych. Krzywa ta wskazuje, ze urzadzenie tego typu ma za¬ sadniczo prostolinjowa charakterystyke czestotliwosci, a wiec przy kazdem nasta¬ wieniu potencjomierza 8, to jest przy kaz¬ dem przesunieciu kontaktu slizgowego 9, natezenie E pozostaje zasadniczo bez zmia¬ ny przy wszelkich czestotliwosciach sygna¬ lów, przesylanych poprzez dany uklad.Poniewaz w takim ukladzie wiernosc od¬ twarzanych sygnalów prawie nie ulega zmianie, przeto sluchacz odnosi wlasnie wrazenie, ze wiernosc dzwieków odtwarza¬ nych zmienia sie w znacznym stopniu.Jak zaznaczono wyzej, w celu skom¬ pensowania niedokladnej wrazliwosci ucha ludzkiego i osiagniecia pozadanego od¬ dzialywania odbieranych dzwieków na u- cho podczas odbioru przyciszonego, zacho¬ dzi potrzeba stworzenia takiej automa¬ tycznej regulacji dzwieków, aby przy na¬ stawieniu na mniejsza sile odbioru krzy¬ wa wiernosci odtwarzania albo reagowania — 3 —na Czestotliwosc byla podobna do krzywej 11 wedlug fig. 2. Z przebiegu tej krzywej widac, ze uklad regulacji natezenia dzwie¬ ków, Uwzgledniajacy kompensacje oslabio¬ nej wrazliwosci ucha ludzkiego na wieksze i mniejsze czestotliwosci akustyczne, wzmacnia czestotliwosci skrajne, a oslabia czestotliwosci srodkowe, zawarte w zakre¬ sie miedzy 500 ;— 2000 cyklów, gdyz na te czestotliwosci ucho reaguje najsilniej.Taki skompensowany akustycznie uklad regulacyjny jest przedstawiony na fig. 1.Wedlug fig. 1 cyfry 5 — 5 oznaczaja za¬ ciski wejsciowe, a 6 — 6 zaciski wyjscio¬ we obwodu 7, bedacego dowolnym obwo¬ dem przesylowym sygnalów czestotliwosci akustycznej, do którego zacisków wejscio¬ wych jest przylozony zasadniczo staly sredni potencjal sygnalów. Równolegle do tego obwodu jest przylaczony potencjo- mierz 8, sluzacy do regulowania Amplitu¬ dy sygnalów, przesylanych poprzez ten obwód do zacisków wyjsciowych 6, przy- czem górny zacisk potencjomierza jest przylaczony jednoczesnie do zacisków wej¬ sciowych 5 i do zacisków wyjsciowych 6, natomiast ruchomy kontakt 9 potencjomie¬ rza jest polaczony z drugim zaciskiem wyj¬ sciowym 6.Potencjomierz 8 jest zaopatrzony przy¬ najmniej w jeden zaczep 12, znajdujacy sie najlepiej blizej jego konca o nizszym po¬ tencjale. Do tego zaczepu jest przylaczo¬ na opornosc pozorna Z (oznaczona cyfra 13), która posiada okreslona charakterysty¬ ke reagowania na rózne czestotliwosci oraz okreslona wartosc opornosci w tym zakre¬ sie czestotliwosci sygnalów, w którym sygnal powinien byc oslabiony. Ta war¬ tosc opornosci pozornej moze byc mniejsza od opornosci koncowego odcinka poten¬ cjomierza, czyli tej czesci potencjomierza, do której omawiana opornosc jest przyla¬ czona równolegle (miedzy zaczepem a koncem niskiego potencjalu), przyczem stosunek opornosci pozornej Z do oporno¬ sci wspomnianej czesci potencjomierza mo¬ ze byc scisle okreslony.Bocznikowa opornosc pozorna 13 moze posiadac opornosci omowe, pojemnoscio¬ we oraz indukcyjne, polaczone ze soba i dobrane tak (o czem bedzie mowa nizej), aby wypadkowa opornosc pozorna miala bardzo mala wartosc przy czestotliwosci wzglednie w zakresie czestotliwosci, przy której jest wymagane najmniejsze reago¬ wanie ukladu, to jest np. przy 1500 cyklach albo miedzy 500 a 2000 cyklów. Ta wartosc winna byc obliczona z uwzglednieniem o- pornosci pozornej koncowego odcinka po¬ tencjomierza, zawartego miedzy zaczepem a zaciskiem niskiego potencjalu, a wiec czesci tego potencjomierza miedzy zaci¬ skami 12 i 15 (koniec wysokich potencja¬ lów stanowi zacisk 14).Poza tern opornosc pozorna 13 powinna miec stosunkowo plaska krzywa rezonan¬ su przy czestotliwosci, na która reagowa¬ nie danego ukladu ma byc najmniejsze. W tego rodzaju ukladzie (o podanej charak¬ terystyce reagowania na czestotliwosci a- kustyczne) istnieje pewne polozenie malej, czyli „pokojowej" sily odbioru, np. jest to punkt zaczepu 12. Odsuwajac od tego punktu kontakt slizgowy 9, otrzymuje sie charakterystyke pracy ukladu w postaci krzywej 11 wedlug fig. 2.Poza tern po skompensowaniu regulacji natezenia dzwieków mozna skorzystac je¬ szcze z wlasnosci opornosci pozornej, przy¬ laczonej do zacisków wyjsciowych 6. Opor¬ nosc ta przy nastawianiu potencjomierza 8 na mala sile odbioru maleje stopniowo w miare przyciszania odbioru, dzieki czemu mozna stopniowo zmieniac stopien reago¬ wania na czestotliwosci urzadzen lub apa¬ ratów (nieprzedstawionych na rysunku), / przylaczonych do tych zacisków. Jest rze- rza zrozumiala, ze np. uplyw transformato¬ ra wyjsciowego, przylaczonego do zaci¬ sków 6, moze byc bardzo znacznie zwiek¬ szony, co lacznie z nastawianiem potencjo- — 4 —mierza # powoduje zwiekszeni* tie stopnia reagowania urzadzen na czestotliwosci.Nalezy zauwazyc, ze krzywa 11 wedlug fig, 2 odpowiada polozenia kontaktu slizgo¬ wego 9 w pankcie odgalezienia 12, nato¬ miast krzywa /0 odpowiada reagowaniu na czestotliwosci wtedy, gdy kontakt slizgo¬ wy 9 zostanie przesuniety do konca 14 wy¬ sokiego potencjalu potencjomierz* 8. Cha* rakterystyki reagowania ukladu na czesto¬ tliwosci przy innych polozeniach kontaktu 9 beda wspólksztaltne z krzywemi 10, 11 i beda miescily sie miedzy niemi, zblizajac sie bardziej swym ksztaltem do blizej po¬ lozonej krzywej skrajnej.Potencjomierz 8, sluzacy do regulowa¬ nia sily odbioru, moze byc najlepiej opor¬ nikiem, wlaczonym miedzy zacisk wyso¬ kiego potencjalu 14 a zacisk niskiego po¬ tencjalu 15, przyczem opornik ten winien byc obliczony takf aby powodowal zmiany wielkosci amplitudy sygnalu w odpowiedni sposóbt najlepiej wedlug krzywej logaryt¬ micznej, to jest tak, aby wrazenie sluchowe zmienialo sie proporcjonalnie do polozenia narzadu, regulujacego sile odbioru. Naj¬ dogodniejsza postac krzywej reagowania na czestotliwosci ukladu regulacyjnego wedlug wynalazku bedzie opisana nizej.W niniejszym przykladzie nalezy zau¬ wazyc, ze kontakt slizgowy 9 mozna prze¬ suwac od zacisku 14 do zacisku 15, zmie¬ niajac wskutek tego natezenia dzwieków od wartosci najwiekszej az do wartosci zero¬ wej. W odbiornikach radjowych taka regu¬ lacja jest korzystna z tego wzgledu, ze w razie potrzeby odbiór moze byc stlumiony w kazdej chwili.Nalezy zauwazyc, ze potencjomierz 8 posiada jeszcze inne zaczepy 16 i 17, do których moga byc przylaczone dodatkowe opornosci pozorne, których przeznaczenie jest podobne do przeznaczenia opornosci pozornej 13, przylaczonej do zaczepu 12.Na fig. 3 przedstawiono odbiornik 18 z automatyczna regulacja natezenia dzwie- ków, przyczem do zacisków wejsciowych 19 przylaczono antene 20 i uziemienie 21, do zacisków zas wyjsciowych 22, poprzez lampe wzmacniajaca malej czestotliwosci lub lampe detekcyjna 24, jest przylaczony posredni uklad malej czestotliwosci 23.Potencjal sygnalu, przylozony do lam¬ py 24 i dzialajacy nastepnie na posredni uklad malej czestotliwosci 23, oznaczono litera Er Potencjal ten jest zasadniczo sta¬ ly w przeciwienstwie do potencjalu wej¬ sciowego £\, przylozonego do zacisków wejsciowych 19, który jest zmienny jako pochodzacy z anteny.W celu doprowadzenia do zacisków wejsciowych ukladu 23 sygnalu o srednim potencjale stalym, przed tym ukladem moze znajdowac sie jakikolwiek odbiornik odpowiedni, wyposazony we wlasciwy u- klad automatycznej regulacji natezenia dzwieków.W ukladzie tym lampa 24 odbiera staly potencjal sygnalów.W przykladzie niniejszym do obwodu anodowego lampy 24, która moze byc lam¬ pa detekcyjna, jest przylaczony posred¬ ni uklad malej czestotliwosci 23, a zatem jedna strona tego ukladu jest przylaczona do zródla napiecia anodowego (nieprzed- stawionego na rysunku) poprzez dlawik malej czestotliwosci 25. Uklad posredni jest zaopatrzony jeszcze w zwykle obwody filtrujace malej czestotliwosci, zaznaczone na schemacie jako filtr 26.Równolegle do ukladu 23 jest przyla¬ czony potencjomierz regulacyjny 27, po¬ siadajacy zaciski 28, kontakt slizgowy 29, oraz zaczep 30, znajdujacy sie blizej kon¬ ca niskiego potencjalu tego potencjomie- rza. Do zaczepu 30 oraz do konca niskiego potencjalu potencjomierza jest przylaczo¬ na opornosc bocznikujaca, skladajaca sie z dlawika 31 i z polaczonego z nim szere¬ gowo kondensatora 32. Uklad dlawika 31 i kondensatora 32 tworzy pewien obwód rezonansowy. Miedzy kontaktem slizgowym — 5 —29 potencjomierza oraz dolnym jego kon¬ cem 28 a pierwotnem uzwojeniem 33 trans¬ formatora wyjsciowego 34 znajduje sie uklad 35 do regulowania natezenia dzwie¬ ków, skladajacy sie z dlawika 36 i z kon¬ densatora 37, polaczonego szeregowo z uzwojeniem 33.Poniewaz powyzszy uklad do regulo¬ wania natezenia dzwieków nie stanowi przedmiotu wynalazku niniejszego, prze¬ to nie wymaga szczególowego opisu. Za¬ znacza sie równiez, ze w ukladzie posred¬ nim sa przewidziane jeszcze kondensatory 44 i 45 z przelacznikiem 46, majace na celu usuniecie szumu, pochodzacego od sygnalów, odbieranych ze stacji pobliskiej.Najdogodniejsza regulacja natezenia dzwieków jest logarytmiczna, a to z tego wzgledu, ze ucho odbiera wówczas rów¬ nomiernie wzrastajace natezenie dzwieku przy jednostajnem obracaniu narzadu re¬ gulacyjnego ukladu do regulacji sily od¬ bioru. Jak stwierdzono, dzialanie regula¬ cyjne opisanego obecnie ukladu jest w przyblizeniu logarytmiczne powyzej i po¬ nizej zaczepu.Wedlug powszechnie przyjetego i zro¬ zumialego okreslenia logarytmicznej regu¬ lacji jest tu mowa o takich zmianach o- pornosci, np. miedzy kontaktem slizgo¬ wym 29 a koncowym zaciskiem potencjo- mierza, iz podczas przesuwania kontaktu 29 od zacisku 28 wyzszego potencjalu wzdluz drutu oporowego w kierunku za¬ cisku przeciwleglego zmiany te sa najpierw bardzo szybkie, a potem staja sie stopnio¬ wo coraz to mniejsze w miare przesuwa¬ nia kontaktu ruchomego wzdluz drutu o- porowego. Przyrost ujemny zmiany opor¬ nosci, zmieniajacy sie wedlug krzywej lo¬ garytmicznej przy przesuwaniu o równe odcinki, powoduje równomierny przyrost, dodatni lub ujemny, mocy wyjsciowej.W opisanym wyzej obwodzie tlumienie napiecia wynosi 14 decybelów, gdy kontakt slizgowy 29 jest ustawiony w punkcie 30, a obwód kompensacyjny 31, 32 jest wy¬ laczony. Przylaczenie ukladu kompensa¬ cyjnego powoduje dodatkowe tlumienie, li¬ czace 34 decybele dla czestotliwosci wpo- blizu 1000 cyklów (500 — 2000 cyklów).Wartosc wyjsciowa napiecia przy 100 cy¬ klach rózni sie o 16 decybelów od warto¬ sci wyjsciowej napiecia przy 1000 cyklów w punkcie najsilniejszej kompensacji.Na fig. 4 przedstawiono ulepszony u- klad automatycznej regulacji natezenia dzwieków, posiadajacy lampe katodowa 47 z katoda 48, siatkami 49, 50 i 51 i ano¬ da 52.Jedna z siatek, najlepiej siatka 49, u- zywana powszechnie jako siatka oslonna, jest przylaczona poprzez opornik 53 do dodatniego bieguna zródla pradu 54. Siat¬ ka 51, która sluzy jako siatka sterujaca, jest przylaczona do katody poprzez cewke wzbudzajaca 55, do której moze byc ewen¬ tualnie przylaczony równolegle kondensa¬ tor zmienny 56 i szeregowo kondensator staly 57.Normalne napiecie siatki sterujacej lampy 47 pozostaje na takiej wartosci u- jemnej, aby mozliwa byla praca lampy ja¬ ko detektora. Napiecie to jest otrzymane dzieki przylaczeniu siatki sterujacej 51 poprzez opornik 58 do punktu 59 polacze¬ nia ujemnego bieguna zródla napiecia ano¬ dowego z opornikiem 60, wlaczonym miedzy ten biegun ujemny a katode.Dzielnik napiecia 60, 61, przylaczony do zródla napiecia anodowego, dostarcza niezbednego potencjalu ujemnego do siatki wzgledem katody.Anoda 52 lampy katodowej 47 jest przylaczona poprzez obwód strojony 62 i opornik 63 oraz opornik 60 do katody, a zatem do anody nie jest przylaczony do¬ datni biegun zródla napiecia anodowego.Potencjaly wejsciowe moga byc dopro¬ wadzane do lampy detekcyjnej 47 ze wzmacniacza wielkiej czestotliwosci lub wzmacniacza sredniej czestotliwosci, a to — 6 —w zaleznosci od umieszczenia ukladu regu¬ lacji natezenia dzwieków w ukladzie zwal¬ niajacym. Tytulem przykladu na rysunku zaznaczono, ze potencjaly wejsciowe sa doprowadzane z ukladu sredniej czestotli¬ wosci i pobierane z obwodu wyjsciowego lampy wzmacniajacej sredniej czestotli¬ wosci 64 typu czteroelektrodowego, posia¬ dajacej katode 65 siatki 66 i 67 oraz ano¬ de 68.Siatka 66 lampy wzmacniajacej czesto¬ tliwosci posredniej jest przylaczona do katody tej lampy poprzez transformator sredniej czestotliwosci 69, do którego moze byc przylaczony ewentualnie kondensator zmienny 70, oraz poprzez kondensator sze¬ regowy 71. Katoda 65 tej lampy jest przy¬ laczona do wspólnego punktu 59 katody lampy 47 i opornika 60 poprzez opornik 72 o regulacji automatycznej.Ponadto siatka 66 lampy wzmacniaja¬ cej posredniej czestotliwosci jest przyla¬ czona jeszcze do wspólnego punktu 59 po¬ przez opornik 73 i opornik 63, wlaczony w obwód anodowy lampy detekcyjnej. Nor- dalnie ujemny potencjal siatkowy lampy wzmacniaj ace j posredniej czestotliwosci jest doprowadzony wobec tego poprzez o- pornik 72 o samoczynnej regulacji, przy- czem wartosc opornika jest tak obrana w stosunku do napiecia anodowego i napie¬ cia siatki oslonnej, ze spadek napiecia na oporniku 72 jest wlasnie taki, jakiego wy¬ maga siatka.Podczas pracy ukladu do samoczynnej regulacji natezenia dzwieków czesc lampy 47, skladajaca sie z katody 48, siatki ste¬ rujacej 51 oraz siatki oslonnej 49, dzia¬ la jako trójelektrodowa lampa prostowni¬ cza, przyczem siatka oslonna dziala tak, jak anoda. Czesc lampy 47, skladajaca sie z katody 48 i anody 52, dziala jako pro¬ stownicza lampa dwuelektrodowa. Dzieki temu podczas pracy sygnaly sa przylozo¬ ne miedzy siatke sterujaca 51 a katode 48, Wyprostowany zas prad zjawia sie w obwo¬ dzie, polaczonym z siatka oslonna 49 i za¬ wierajacym opornik 53. Poniewaz, jak wia¬ domo, prad wyprostowany, otrzymany w obwodzie siatki oslonnej, posiada sklado¬ wa wielkiej czestotliwosci, przeto sklado¬ wa ta zostaje przenoszona z anody na kator de dzieki sprzezeniu indukcyjnemu miedzy cewka 62 a cewka 74, przylaczona równo¬ legle do opornika 53. Niewielki kondensa¬ tor 75, stawiajacy duza opornosc wzgledem pradu ó czestotliwosci akustycznej, jest po¬ laczony w szereg z cewka 74. Mala opor¬ nosc pozorna obwodu 74, 75 wzgledem pradów czestotliwosci o fali nosnej, a na¬ tomiast wielka wzgledem pradów o czesto¬ tliwosci akustycznej jest przyczyna sto¬ sunkowo niewielkiego procentu modulacji fali nosnej, wzbudzonej w cewce 62. Zja¬ wisko to ma doniosle znaczenie praktycz¬ ne, bowiem tylko niewielki odsetek czesto¬ tliwosci stalych powraca do lampy detek¬ cyjnej 47. Fala nosna rówmez zostaje wy¬ prostowana w lampie detekcyjnej, powo¬ dujac zwiekszenie sie natezenia pradu jed¬ nokierunkowego, plynacego miedzy anoda a katoda lampy w obwodzie, zawierajacym cewke 62, opornik 63 i opornik 60.Dzieki znacznej opornosci pozornej 0- pornika 53 przy czestotliwosciach aku¬ stycznych energja sygnalów, przeniesio¬ nych do obwodów 62, posiada tylko nie¬ wielki procent modulacji w porównaniu z pierwotna fala nosna. Dzieki temu auto¬ matyczna regulacja natezenia dzwieków jest niezalezna w przyblizeniu od czesto¬ tliwosci modulacji, ponizej np, 10 cyklów, i nie reaguje zasadniczo na fale nosna.Kierunek pradu w oporniku 63 jest taki, iz koniec tego opornika, przylaczony do siatki lampy wzmacniajacej posredniej czestotliwosci, zyskuje ujemny potencjal wzgledem konca, przylaczonego do kato¬ dy, a wiec dzieki temu napiecie siatkowe, przylozone do lampy posredniej czestotli¬ wosci, staje sie bardziej ujemne niz nor¬ malnie, przyczem zwiekszanie sie napiecia — 7 —w kierunku wartosci ujemnych jest pro¬ porcjonalne do amplitudy fali nosnej, do¬ prowadzonej do lampy detekcyjnej.Nalezy zauwazyc, ze anoda 52 lampy 47 posiada zawsze ujemne napiecie wzgle¬ dem katody, a to dzieki spadkowi napie¬ cia na oporniku 60. Zjawisko to jest poza¬ dane, poniewaz uniemozliwia prace ukladu regulacyjnego, gdy natezenie sygnalów jest mniejsze od okreslonej wartosci.Opornik 72 o automatycznej regulacji reguluje najwieksza czulosc i moze byc z powodzeniem uruchomiony podczas stro¬ jenia, a to w celu zmniejszenia szmerów podloza przy nastrajaniu na stacje. Opor¬ nosc tego opornika powinna byc duza, np. 3000 omów, przyczem opornik ten moze byc zmniejszany do okreslonej wartosci, przy której czulosc odbiornika jest naj¬ wieksza.Jak wyjasniono wyzej, uklad automa¬ tycznej regulacji sily odbioru dziala tak, iz wspólczynnik wzmocnienia wzmacniacza jest odwrotnie proporcjonalny do amplitu¬ dy fali nosnej przy wszystkich sygnalach powyzej okreslonej wartosci najmniejszej.Z powyzszego opisu wynika, ze uklad regulacji natezenia dzwieków wedlug wy¬ nalazku zapewnia zasadniczo staly poten¬ cjal wyjsciowy na oporniku wyjsciowym 53 podczas wahania sie sredniej amplitu¬ dy sygnalów doprowadzonych, przyczem dzialanie regulacyjne oraz dzialanie de¬ tekcyjne sa zesrodkowane z powodzeniem w jednej lampie.Opisany wyzej uklad nadaje sie do¬ skonale do uzycia lacznie z ukladem kom¬ pensacyjnym wedlug fig. 3, przyczem si¬ la odbioru moze byc calkowicie regulowa¬ na zapomoca skompensowanego ukladu re¬ gulacyjnego. W przeciwienstwie do ukla¬ du wedlug fig. 3 uklad regulacyjny, sluza¬ cy do automatycznej i skompensowanej re¬ gulacji natezenia dzwieków, jest wlaczony miedzy opornik 53, zawarty w obwodzie wyjsciowym lampy detekcyjnej 47, a za¬ cisk wyjsciowy lampy wzmacniajacej ma¬ lej czestotliwosci 76. Lampa wzmacniaja¬ ca malej czestotliwosci moze byc lampa z katoda ekwipotencjalna, przyczem lampa ta posiada anode 77, siatke 78 i katode 79.Opornik 80, zabocznikowany kondensato¬ rem 81, jest wlaczony miedzy katode 79 a uziemienie, siatka zas 78 jest uziemiona poprzez kondensator 82, a to w celu do¬ datkowej, odrecznej regulacji tonów, o czem blizsze szczególy beda podane nizej.Uklad regulacji sil odbioru zawiera po- tencjomierz 83, którego jeden zacisk kon¬ cowy jest przylaczony do siatki 49 lampy detekcyjnej poprzez kondensator zaporo¬ wy 84 i opornik 85, drugi zas koniec po¬ tencjomierza jest polaczony z uziemieniem poprzez opornik 86. Opornik 85 i konden¬ sator bocznikowy 87 sluza do skuteczne¬ go tlumienia pradów o czestotliwosci no¬ snej, nie dopuszczajac ich do siatki lampy 76. Poniewaz opornik 85 przedstawia du¬ za opornosc wzgledem czestotliwosci no¬ snej, przeto prady o tej czestotliwosci sa zmuszone plynac do uziemienia poprzez cewke 74, nie stanowiaca wiekszej zapo¬ ry wzgledem tych pradów. Wspólny punkt polaczenia potencjomierza 83 i opornika uplywowego jest przylaczony do katody za posrednictwem kondensatora 88, dzialaja¬ cego jako eliminator szuniu.Aby potencjaly wielkich czestotliwosci potencjomierza 83 byly tlumione stop¬ niowo w miare przesuwania ruchomego kontaktu potencjomierza wdól w kierunku malejacej sily odbioru, poszczególne punk¬ ty potencjomierza sa przylaczone do ka¬ tody poprzez obwody, zawierajace osobne kondensatory 89 i 90, oporniki 91 i 92 oraz wspomniany poprzednio wspólny konden¬ sator 88.Z powyzszego wynika, ze potencjaly malej czestotliwosci, doprowadzane do lampy wzmacniajacej 76 (potencjomierz nie stanowi dostatecznie dobrego boczni¬ ka), zostaja tlumione w mniejszym stop- - 8 -niu niz czestotliwosci wieksze, o co wla¬ snie chodzi. Stopien kompensacji zalezy od opornosci miedzy zaczepami potencjo- mierza 83 wzgledem kondensatorów 89 i 90 i oporników 91 i 92. Jesli poza tern jest po¬ zadane jeszcze tlumienie wielkich czesto¬ tliwosci niezaleznie od polozenia kontaktu ruchomego 93, wówczas, w celu wyregu¬ lowania bocznikujacego dzialania konden¬ satora 82, wlaczonego miedzy siatke a ka¬ tode, mozna nastawic opornik 94, wlaczo¬ ny miedzy kontakt 93 a siatke lampy 76.Jesli zachodzi potrzeba skompensowania w pewnym stopniu bardzo wielkich czesto¬ tliwosci, wówczas miedzy opornik 83 a kontakt 93 mozna wlaczyc bardzo maly kondensator 95.Uklad do regulacji sil odbioru moze byc zaopatrzony w szereg zaczepów, z któ¬ rych kazdy jest polaczony z obwodem, tlu¬ miacym odpowiedni zakres czestotliwosci, podobnie jak to ma miejsce w ukladzie wedlug fig. 1. W niniejszym przykladzie obwód taki sklada sie tylko z kondensato¬ rów i oporników szeregowych, stosunkowo niewielkich i niekosztownych tak, iz odmia¬ na wedlug fig. 4 daje sie latwo stosowac w odbiornikach tanich. Podobnie, jak w obwodzie wedlug fig. 1, zaczepy moga byc umieszczone w odpowiednich odstepach wzdluz drutu potencjomierza tak, aby otrzymac pozadana kompensacje. Z porów¬ nania ze soba ukladów kompensacyjnych, przedstawionych na fig. 1, 3 i 4, wynika, ze w zakres wynalazku wchodza inne ukla¬ dy kompensacyjne z róznemi zaczepami opornosci pozornej ukladu regulacji nate¬ zenia sily odbioru. Np. latwo zauwazyc, ze w pewnych obwodach moze byc rzecza pozadana zastapic jedna z bocznikowych opornosci pozornych, przedstawionych na fig. 4 jako elementy 90, 92, elementami opornosci pozornej 31, 32 wedlug fig. 2.Z powyzszego opisu wynika, ze uklad regulacji natezenia dzwieków wedlug wy¬ nalazku polega na obciazaniu obwodu, przenoszacego czestotliwosc akustyczna, bocznikowym ukladem, tlumiacym sygna¬ ly, przyczem ten uklad tlumiacy jest wla¬ czany stopniowo, obciazajac stopniowo ob¬ wód wewnetrz okreslonego zakresu czesto¬ tliwosci pracy przy odbiorze przyciszo¬ nym. Regulacja odbywa sie zapomoca pro¬ stych srodków w obwodzie, zasilanym sy¬ gnalami o stalej sredniej amplitudzie, przyczem sygnaly te sa wzmacniane na¬ stepnie, a to w celu otrzymania charakte¬ rystyki reagowania na rózne czestotliwo¬ sci, tak iz niezaleznie od wahan potencja¬ lów sygnalów wejsciowych i od innych wa¬ runków pracy odbiornika sluchacz moze odbierac wrazenie dzwiekowe tylko regu¬ lacji sily odbioru bez dostrzegalnej zmia¬ ny wiernosci wzglednie jakosci odtwarza¬ nych tonów. PL