Wynalazek niniejszy dotyczy przyrza¬ dów zyroskopowych, przeznaczonych zwla¬ szcza do uzytku na samolotach, gdzie przy¬ rzady te ulatwiaja orjentacje lotnika pod¬ czas lotu w, nocy lub wie mgle, jak równiez umozliwiaja lot przy samoczynnej stabili¬ zacji samolotu. Przyrzady takie musza sie odznaczac jednoczesnie prostota, lekko¬ scia i dokladnoscia we wszelkich warun¬ kach lotu,. t. j. podczas zmiany kierunku oraz wysokosci lotu, a nawet podczas wy¬ konywania akrobacyj powietrznych, jak np. petli. Zyroskopy z wahadlami nie na¬ daja sie do tych celów, poniewaz podczas zmiany kierunku lotu lub wykonywania ewolucyj powietrznych, powoduj acych wzrost sil przyspieszenia, wychylenie wa¬ hadla zyroskopowego ustaje na jakis czas.Wskutek tego wlasciwym okazal sie zyro¬ skop zasadniczo nie wahadlowy, którego wychylenia sa regulowane w ten sposób, ze przy wzroscie wychylenia zyroskopu bezpo¬ srednio zmniejsza sie to wychylenie, nie przerywajac jednak jego dzialania. Oka¬ zalo sie jednak, ze dla calkowitego osia¬ gniecia tego celu (przyrzad regulacyjny po¬ winien byc tak wykonany, aby jego koly¬ sanie, w sensie odwodzenia, bylo propor¬ cjonalnie mniejsze od kolysania sie samo¬ lotu, a to w zaleznosci od kolysajnia wzglednego miedzy zyroskopem i przyrza¬ dem kontrolnym przy przekraczaniu zgary okreslonej wielkosci. W razie braku takie¬ go urzadzenia zyroskop podczas zmiany kierunku lotu samolotu nie bedzie dzialal prawidlowo i bedizie usilowal przyjac po-lozealie vl jednej litiji z pionem pozornym zaimiaist. pozostawac w pionie rzeczywistym.Wedlug wynalazku przyrzad posiada równiez urzadzenie do wskazywania pio¬ nów zyroskopowych, które dziala bez przerwy nawet wówczas, gdy lotnik wyko¬ nywa petle raz za razem.Na rysunku uwidoczniono kilka przy¬ kladów wykonania przyrzadu zyroskopo¬ wego wedlug wynalazku. Fig. 1 przedsta¬ wia poziomy przekrój przyrzadu zyrosko¬ powego wzdluzlinji / — /ha fig. 2, fig. 2 — pionowy przekrój przez przyrzad zyrosko¬ powy wzdluz linji // — // na fig; 1, fig. 3 — przekrój nieco odmiennej postaci wy¬ konania urzadzenia przechylajacego we¬ dlug wynalazku, w odniesieniu do urza¬ dzenia zastosowanego w przyrzadzie we¬ dlug fig. 2, a fig. 4 — widok tego urzadze¬ nia przechylajacego wedlug fig. 2 lub 3, fig. 5, 6 i 7 — widoki dalszych trzech po¬ staci wykonania urzadzenia przechylaja¬ cego, fig. 8 — boczny widok przyrzadu zy¬ roskopowego w wykonaniu wedlug wyna¬ lazku, z uwidocznianym rozrzadem pozio¬ mego wskaznika pnzez zyroskop, fig. 9 — widok zprzodu na przyrzad, z uwidocznio¬ na podzialka, fig. 10 — widok boczny oraz czesciowy przekrój odmiennej postaci wy¬ konania przyrzadu zyroskopowego wedlug wynalazku, w którym czynnosc przechyla¬ nia otrzymuje sie bezposrednio od pedu po¬ wietrza, fig. 11 — widok jednej z zasta¬ wek lub plytek tlumiacych, w wiekszej po- dzialce, fig. 12 — widok zprzodu na przy¬ rzad z uwidoczniona podzialka, podobna do podzialki, przedstawionej na fig. 9.Zyroskop jest zawarty w oslonie /, po¬ siadajacej zprzodu okienko 2, przez które widac pret 3 poziomu pozornego (p. fig. 9 i 12). Pret ten jest osadzony na dluzszem ramieniu dzwigni 4, osadzonej na czopie 5 i zaopatrzonej w równowazacy te dzwignie ciezarek 6. Dzwignia 4 jest zaopatrzona w szczeline 7, przez która przechodzi trzpien 8, przymocowany do kotóca ramienia kor¬ by 16', osadzonej na czopie 16 oslony 9 zy¬ roskopu, tak ze wówczas, gdy oslona 9 obraca sie wzgledem zewnetrznej oslony 1, czyli gdy samolot wyposazony w zyroskop obraca sie okolo poziomej osi, prostopadlej do osi zyroskopu, pret 3 porusza sie wgó- re lub wdól, wskazujac pozorny ruch hory¬ zontu wzgledem krótszej linji 10 (fig. 9), namalowanej na szybce wskaznika i moze byc odczytywany w polaczeniu z podzialka 44 na pierscieniu 45, na którym moga byc umieszczone pomocnicze wskazówki 46, 46', ulatwiajace odczytywanie polozenia preta 3. Rama kardanowa 12 jest osadzo¬ na na poziomych czopach 13, 14 w oslonie /, a wewnatrz tej ramy jest osadzona obrotowo oslona 9 na poziomych czopach 15, 16.Najkorzystniej jest, gdy wirnik 19 zy¬ roskopu jest napedzany przez jedna lub kilka dysz powietrznych 17, 18, aczkolwiek moze byc, oczywiscie, napedzany równiez i przez jakiekolwiek inne urzadzenie. W przedstawionej postaci wykonania cisnie¬ nie strumienia powietrza napedzajacego jest nizsze od cisnienia atmosferycznego, przyczem powietrze jest stale wysysane z oslony 1 przez rure 20. Powietrze o ci¬ snieniu atmosferycznem doprowadza sie do dysz 17, 18 poprzez siatke 12' i kana¬ ly 14', nastepnie kanaly w czopie 14, a stad przez wydrazony w ramie 12 kanal i wy¬ drazony czop 15 do oslony 9, skad powie¬ trze wyplywa przez dysze 17, 18 na lo¬ patki wirnika 19. Caly zyroskop wraz z oslona jest zasadniczo zrównowazony wzgledem obydwóch poziomych osi czo¬ pów 15, 16. W celu wyeliminowania ble¬ dów, spowodowanych przez tarcie czopów 15, 16, mozna wprowadzic nieznaczna wahliwosc, jednakze srodek podparcia zbliza sie w takim stopniu do srodka ciez¬ kosci, aby przyrzad zyroskopowy nie po¬ siadal naturalnego okresu wahania.W celu utrzymania zyroskopu w piono- wem polozeniu, najkorzystniej jest zasto- — 2 —sowac odporowe dzialanie strumienia po¬ wietrza "wyplywajacego i napedzajacego wiorik 19, który w przypadku nachylenia zyroskopu powoduje powstawanie sily, od¬ dzialywujacej pod katem prostym do osi nachylenia zyroskopu, w celu bezposrednie¬ go wylaczenia kolysania. W postaci wyko¬ nania przyrzadu zyroskopowego, uwidocz¬ nionej na fi|g. 1—7, strumien powietrza napedzajacego zuzytkowuje sie bezposred¬ nio po uzyciu go do napedzania wirnika 19.W tym celu powietrze wyplywa z oslony 9 przez liczne kanaly 21, 21', 22, 22', któ¬ rych osie sa równolegle do kazdej z osi obydwóch kierunków zawieszenia kardano- wego. Kanaly te sa normalnie przynaj¬ mniej czesciowo odsloniete i umieszczone w zwezajacym sie ku dotowi wystepie 51 oslony 9, przyczem osie tych otworowi sa zwrócone w czterech kierunkach i sa roz¬ mieszczone symetrycznie wzgledem piono¬ wej osi wirnika 19, powodujac podtazas wyplywu powietrza odporowe dzialanie wzgledem osi kardanowego zawieszenia zyroskopu. Do regulacji przeswitów tych otworów a tern samem i wielkosci strumie¬ ni powietrza, sluza liczne male wahliwe zastawki lub plytki 23, 23' wzglednie 24, 24', z których kazda zwykle jest tak za¬ wieszona, ze jej brzeg lezy obok odpowied- niejgo brzegu kanalu, lub tez najkorzystniej jest, gdy brzeg .plytki czesciowo zaslania przeswit odnosnego kanalu.Kazda para plytek 23, 23' wzglednie 24, 24' jest osadzona na odpowiednich czo¬ pach 25 wzglednie 25', przechodzacych prostopadle do siebie przez wydrazony wy¬ step 51 oslony 9, wskutek czego plytki te sa wahliwie osadzone nad odpowiedbiemi kanalami. Górny koniec 52 kazdej plytki jest plaski, wskutek czego boczne krawe¬ dzie tego konca 52 dzialaja jako zderzaki oporowe wzgledem dolnej strony kolnierza 53 wystepu 51, a zatem plytki 23, 23', 24, 24' nie moga byc przesuniete o kat wiekszy od okreslonego zgóry kata, zapobiegajac w ten sposób calkowitemu odslonieciu w tym samym czasie dwóch przeciwleglych kanalów 21, 21' wzglednie 22, 22'.Dopóki wszystkie wahliwic zawieszone plytki 23, 23', 24, 24' sa w polozeniu pio- nowem, ilosc powietrza, przeplywajacego przez kazdy z kanalów, jest taka sama, dzieki czemu na zyroskop nie jest wywie¬ rane zadne dzialanie. Przy wzglednem po¬ chyleniu zyroskopu, np. w kierunku ruchu wskazówek zegara (fig. 4), kanal 22 zosta¬ je zupelnie odsloniety przez plytke 24, podczas gdy przeciwlegly mu kanal 22' zostaje zakryty przez przynalezna don plytke 24'. Wskutek tego wywarty zosta¬ je moment obrotowy wzgledem osi czopów 15, 16 zyroskopu, spowodowany przez od¬ powiednie wychylenie zyroskopu okolo osi czopów 13, 14.Plytki 23, 23', 24, 24' wraz z przyna- leznemi kanalami 21, 21', 22, 22', w celu zapewnienia dokladnej ich pracy, sa najko¬ rzystniej tak wykonane, ze odwodzacy mo¬ ment obrotowy* wywolany pod wplywem nadmiernego ich wychylenia, jest mniejszy w porównaniu z momentem obrotowymi wywolanym przy normalnem wychylaniu sie tych plytek. Jak wyjasniono powyzej, tego rodzaju przyrzad powinien posiadac jak najwiekszy odwodzacy moment obro¬ towy przy nieznacznych wahaniach zyro¬ skopu, azeby przez bezposrednie zmniej¬ szenie wahania zyroskop mógl byc szybko przywrócony do polozenia pionowego. Na¬ tomiast podczas ciaglych wychylan plytek te ostatnie sa stale utrzymywiane pod wzglednie duzym katem nachylenia, wsku¬ tek czego, o ile w tych warunkach odlAro- dzacy moment obrotowy bylby równiez proporcjonalny do wieilkosci kata wychyle¬ nia plytek, wywolany wówczas odwodza¬ cy moment obrotowy móglby spowodowac niepozadane wahanie sie zyroskopu. W ce¬ lu pokonania tej trudnosci przewidziano cztery dodatkowe kanaly 26, 26' (fig. 2, 3 i 4)* umieszczone niedaleko od brzegu ply- - 3 -tek 23, 23', 24, 24* naprzeciwko kanalów glównych. W tym przypalu pó odslonie- citi kamaltt 22 odsloniety równiez zostaje poimoeniiczy kanal 26 po pfrzeciwnej stro¬ nie, który posiada mniejszy przeswit, niz kanal 22. W ten sposób wypadkowy mo¬ ment obrotowy zostaje zimniejszony i nie wywoluje duzego wahania zyroskopu, a co zatem idzie •— w znacznym stopniu zosta¬ je zimniejszony ujemny wplyw na zyroskop przy zachowaniu jednakze wiekszej odwo¬ dzacej sily odporowej, wystepujacej z chwila rozpoczecia sie wahania zyroskopu.Dzialaniepozostalych plytek jest podobne.Najkorzystniejsza postac wykonania plytki uwidoczniono na fig. 7. Wedlug tej postaci wykonania po kazdej stronie wy¬ stepu 51 moze sie znajdowac tylko jeden kanal 22, podczas gdy pomocnicze kanaly 26, 26* moga byc zupelnie usuniete. Plyt¬ ka posiada taki ksztalt, ze przy kranco- wem wychyleniu zyroskopu, np. w kierun¬ ku ruchu wskazówek zegara (fig. 7), czesc kanalu 22* po stronie przeciwnej do plytki 24 zostaje odslonieta, gdy wyciecie 30 plytki 24* pokrywa sie z przeswitem kana¬ lu 22*. Nalezy zaznaczyc, ze wyciecie 30 odnosnej plytki odslania najpierw tylko pól kanalu 22, tak ze przeciwny moment obrotowy jest mniejszy od pierwotnego za¬ sadniczego momentu obrotowego. Przy dal- szem wychyleniu plytki 24 prosty brzqg 31 tej plytki odtelbtiilby kanal 22' po przeciw¬ leglej stronie, tak ze zasadniczo zostalby wylacziony skuteczny moment obrotu, lecz zanim to moze nastapic górny brzeg 52 plytki 24 juz stykac sie bedzie z dolna po¬ wierzchnia kolnierza 53 wystepu 51, wsku¬ tek czego sila, wywolujaca obrotowy mo¬ ment odwodzacy, nigdy nie zostanie cal¬ kowicie zrównowazona.Zamiast wykorzystywania odpornego dzialania strumieni wyplywajacego z o- tworów powietrza, które w opisanym przy¬ kladzie bylo uzyte do odwodzenia wirnika 19 do pierwotnego polozenia, mozna rów¬ niez wykorzystac bezposrednie dzialanie strumieni powietrza, wyplywajacych z dy¬ szy, do wywolywania pozadanego obrotowe¬ go momentu odwodzacego. Taka postac wy¬ konania przyrzadu zyroskopowego przed¬ stawiona jest na fig. 10. Wirnik zyroskopu jest napedzany przez dwa szeregi dysz 32, 33 i 32*, 33*, umieszczone jeden nad drugim w dwóch plaszczyznach, prostopadlydl do osi wirnika zyroskopu. Dysize kazdej pary sa umieszczone w równych odleglosciach od srodka podpaircia zyroskopu, czyli sa jed¬ nakowo odlegle od plaszczyzny osi zawie¬ szenia kardanowego. W wirniku sa wyko- naiie odpowiednio wydluzone lub podwójne wydrazenia 19*, stanowiace wlasciwe lo¬ patki wirnika. Miedzy kazda para dysz i wirnikiem jest osadizone wahadlo lub za¬ stawka" w postaci plytki 34, 34*, przyczem kazda plytka jest osadzona na czopie 35 wzglednie 35*, lezacym w tej samej pozio¬ mej plaszczyznie, co i osie czopów 13* do zawieszenia zyroskopu. Jeden brzeg 36 kazdej pionowo ustawionej plytki znajdu¬ je sie obok krawedzi przeswitów dWóch dysz, lezacych jedna nad druga. Na dol¬ nych koncach plytek sa osadzone ciezarki 37*, wywolujace wahanie sie wzglednie wy¬ chylanie plytek 34 w razie wychylenia1 zy¬ roskopu. Najkorzystniej jest, gdy pionowe brzegi plytek 34 polozone sa tuiz obok przeplywajacych strumieni powietrza, a to w tym celu, aby w przypadku, gdy zyro¬ skop jest w polozeniu pionowem, zaden strumien nie uderzal o plytki, natomiast "w razie wychylenia zyroskopu jeden lub dru¬ gi strumien powietrza bedzie w mniejszym lub wiekszym stopniu dlawiony. Uderzaja¬ ca o plytke czesc strumienia powietrza wy¬ woluje znacznie wieksza sile w kierunku poziomym, anizeli wówczas, gdy pada ona na wirujacy szybko wirnik zyroskopowy.Wskutek tego powstaje moment obrotowy wzgledem poziomej osi zyroskopu, prosto¬ padly do osi wychylenia zyroskopu; co sta¬ nowi zadany wynik. Wychylenie zyroskopu - 4 -w kierunku przeciwnym zostaje naturalnie przejete przez drugi strumien, który powo¬ duje powstanie momentu obrotowego o kie¬ runku przeciwnym.W celu zmniejszenia wielkosci1 tego mo¬ mentu obrotowego, wywolujacego wychy¬ lenie zyroskopu wieksze niz zgóry okre¬ slone, przewidziano w drugim brzegu kaz¬ dej plytki 34, 34' dodatkowe wykroje 37, 38 w ksztalcie litery V. Przeswity wewnetrz¬ nych konców tych Wykrojów zajmuja znacznie mniejsza przestrzen, niz przekroje strumieni powietrza, tak ze tylko czesc te¬ go strumienia moze sie dostac poza plytke, podczas gdy reszta strumienia oddzialywa na plytke. Gdy plytka przechyli sie jeszcze wiecej, wówczas ilosc powietrza, przeply¬ wajaceigo przez odnosny wykrój 37 wzgled¬ nie 38, wzrasta stopniowo, wskutek czego stopniowo zmniejsza sie równiez sila, wy¬ wolujaca przechylanie zyroskopu. Przez umieszczenie dwóch plytek 34, 34* na ob¬ wodzie kola pod katem równym 90° wzgle¬ dem kazdej osi zyroskopu, otrzymuje sie przechylajacy moment obrotowy odwodze¬ nia w dwóch prostopadlych do siebie pla- szczyzwach* zaleznie od kierunku wychyle¬ nia zyroskopu.Wj odmiennej postaci wykonania przy¬ rzadu! zyroskopowego wedlug fig. 5 zasto¬ sowano w charakterze wahliwych plytek ciezarki 40', zawieszone na plaskich spre¬ zynach 41, przynitowanych górnemi kon¬ cami do nieruchomych wystepów 42, przy- czem ostrza krawedzi 43 plytek zaslaniaja odnosne szczeliny 22. Sprezyny 41 sa bar¬ dzo gietkie, tak ze nie hamuja zbytnio wa¬ hadlowych ruchów ciezarków 40 i zaste¬ puja jedynie ich przegubowe osadzenie na wystepie 51 oslony 9.Na fig. 6 pomocnicze kanaly 40 znajdu¬ ja sie nad glównemi kanalami 21, 22 i sa nieco dalej odsuniete od czynnego brzegu plytki. Przy nieznacznem zatem wychyle¬ niu; zyroskopu odsloniety jest np. tylko dolny kanal 22, lecz przy wiekszem wychy¬ leniu zostaje równiez odsloniety pomocni¬ czy kanal 40. Takie rozmieszczenie kana¬ lów 22, 40 powoduje zmniejszenie momen¬ tu obrotowego wzgledem poziomej osi, po¬ niewaz powietrze przeplywa wtedy swo¬ bodniej i z mniejsza szybkoscia, wywolujac mniejszy odwodzacy moment obrotowy wzgledem poziomej osi zyroskopu niz przy jednym tylko kanale odslonietym. Ta po¬ stac wykonania, jak równiez postac wyko¬ nania, uwidoczniona na fig. 2 — 4, powo¬ duje przyspieszenie obrotów wirnika zyro¬ skopowego 19 w razie zbyt znacznego wy¬ chylenia zyroskopu. Nastepujaca wówczas zmiana szybkosci obrotowej wirnika jest równiez korzystna, gdyz powoduje zmiane wielkosci reakcji zyroskopu i usiluje za¬ chowac nadiaae mu wychylenie.Jak zaznaczono powyzej, poziomy pret 3 jest polaczony z zyroskopem tak, ze po¬ rusza siie wgóre lub wdól wzgledem pier¬ scienia 45 podczas wznoszenia sie lub opa¬ dania samolotu, a obraca sie lub przechyla whok podczas zmiany kierunku lotu wzgled¬ nie wykonywania ewolucyj powietrznych przez samolot. Przypusciwszy, ze samolot porusza sie w kierunku, zaznaczanym strzalkami na fig. 1 i 8, przyczem przechy¬ la sie przodem wdól i jednym platem wibok, to pret poziomy 3 przyjmie poloze¬ nie, zaznaczone na fig. 9 i 12 linjami prze- rywanemi.W celu osloniecia zyroskopu i ulatwie¬ nia odczytów na podzialkach zyroskopu przy róznych polozeniach samolotu wzgle¬ dem ziemi, przewidziano ztylu drazka po¬ ziomego 3 maske 47, wygieta, najkorzyst¬ niej, w ksztafcie powierzchni kulistej (dla uproszczenia rysunku na fig. 1 maska 47 pokazana jest jakgdyby byla walcowa)/ Maska 47 jest przymocowana do ramy 12, np. przy pomocy wspornika 48 (fi|g. 8), tak ze maska 47 obraca sie wraz z pretem 3, wskutek czego wykluczone jest zdarzenie sie ramienia 4 z podstawa maski 47. Po¬ niewaz maska 47 obraca sie wraz z zyro- - 5 -skopem, przeto sluzyc mo stopnia przechylania zyroskopu- W tym ce¬ lu na wierzchu maski jest przymocowany wskaznik 49 (fig. 8 i 9J, który wystaje do przodu i wdól i uksztaltowany jest na koncu w postaci wskazówki, przesuwaja¬ cej sie wzdluz stopniowalnej podzialki 44 na pierscieniu 45. Wskutek tego, gdy sa¬ molot sie kolysze, wskazówka 49 porusza sie wzdluz podzialki 44, wyznaczajac do¬ kladny kat kolysania samolotu oraz do¬ kladny kat, pad jakim porusza sie pret 3, bez wzgj.edu na kat wznoszenia sie samo¬ lotu. Oprócz tego przewidziano równiez urzadzenie do dokladnego zaznaczania kata wznoszenia sie samolotu. W tym celu ma pnzodzie przyrzadu znajduje sie piono¬ wa podzialka 57a (fig. 12), wykonana, naj¬ korzystniej., z materjalu przezroczystego.Jeden brzeg 52a podzialki 5la dzieli na dwie czesci pret 3 i jest do niego prosto¬ padly przy normalnem polozeniu preta 3 [L j. gdy samolot znajduje sie w polozeniu porikwjieni). Przez odczytanie polozenia górnego brzegu preta 3 wzgledem podzialki 5ia mozna dokladnie okreslic kat wynosze¬ nia sie samolotu bez wzgledu na boczne przechylenie sie preta 4. Podzialka 51a jiast osadzona nastawnie, diraeki czemu moz¬ na ja ustalac kazdorazowo w takiem polo¬ zeniu, aby jej zerowa podziaJka przy roz¬ maitych obciazeniach samolotu znajdowala sie na górnym brzegu preta 3. W tym celu w podstawie aparatu jest osadzony guzik nastawny 53a, polaczony mpemoca walka z mailem kólkiem zebaiem 54, które zazebia sie z zebatka 55, wycieta na jednym brze¬ gu pocWalki Stu tak, ze punkt1 zerowy po¬ dzialki mozna nastawic stosownie do roz- niaitych obciazen samolotu. PL