Wynalazek niniejszy dotyczy ukladów opornosci pozornych, które moga byc za¬ stosowane z powodzeniem np. w linjach telefonicznych lub telegraficznych do nada¬ wania wielokrotnego, przyczem uklad opor¬ nosci pozornych wedlug wynalazku ma miedzy innemi na celu rozdzielanie pra¬ dów o róznych czestotliwosciach czyli róz¬ nych szybkosciach rozchodzenia sie. W li¬ njach ze wzmacniakami posredniemi uklad opornosci pozornych wedlug wynalazku moze byc uzyty w celu unikniecia zjawi¬ ska odbicia fali podczas przylaczania dwu¬ przewodowego wzmacniaka do linji.Uklad opornosci pozornych wedlug wynalazku mozna uwazac za zespól dwóch filtrów, które posiadaja jednakowe zakre¬ sy czestotliwosci czyli wstegi czestotliwo¬ sci o jednakowej szerokosci i które sa po¬ laczone jedna strona (wejsciowa lub wyj¬ sciowa) ze soba tak, iz posiadaja wspólna czesc, przyczem jeden filtr jest wlaczony wspomniana strona miedzy zacisk wej¬ sciowy i zacisk wyjsciowy calego ukladu, t. j. wlaczony jest w jedna galaz ukladu, a czwórnik drugiego filtru, posiadajacego wspólna czesc z pierwszym filtrem, jest wlaczony jedna para zacisków miedzy punkt symetrji pierwszego filtru a druga galaz ukladu. Obie polaczone w szereg o- pornosci pozorne pierwszego filtru, mie¬ dzy któremi znajduje sie punkt symetrji,stanowia jednoczesnie równolegle galezie szeregowej, opornosci pozornej drugiego filtru, przyczem oba filtry; sa obliczone tak, iz ich opornosci falowe na zwróconych do sidbie parach zacisków sa wzajemnie od- wrotnemi funkcjami czestotliwosci, t. j. iloczyn obu wspomnianych opornosci falo¬ wych jest staly. Pierwszy filtr, t. j. filtr, wlaczony jedna strona do jednej z galezi ukladu, powinien posiadac najlepiej z wy¬ mienionej strony uklad w ksztalcie litery n i zaczynac sie bocznikowa opornoscia pozorna, której punkt srodkowy jest pola¬ czony z czwórnikiem drugiego filtru, nato¬ miast wymieniony drugi filtr posiada z od¬ powiedniej strony uklad w ksztalcie lite¬ ry T i zaczyna sie szeregowa opornoscia pozorna, która zawiera obie jednakowe polówki bocznikowej opornosci pozornej pierwszego filtru, jako równolegla galaz.Uklad opornosci pozornych, zlozony z dwóch filtrów, posiada naogól cztery pary zacisków, a mianowicie dwie pary zaci¬ sków, które stanowia koncowe punkty obu galezi ukladu, nazywane w dalszym ciagu opisu „glównemi parami zacisków" ukla¬ du oraz wolne pary zacieków obu filtrów, t. j. pary zacisków na niepolaczonych ze soba stronach filtrów. Uklad opornosci po¬ zornych wedlug wynalazku przedstawia zlozony ustrój filtrujacy, w którym mozna osiagnac rozmaite dzialanie filtrujace, o- bierajac cztery pary zacisków w róznych kombinacjach parami, jako zaciski wej¬ sciowe lub wyjsciowe.Opis, podany ponizej, oraz rysunek wyjasniaja blizej wynalazek. Na rysunku fig. 1 przedstawia schematycznie zasadni¬ czy uklad opornosci pozornych, fig. 2 i 3 przedstawiaja osobno dwa filtry, jakie za¬ warte sa w ukladzie opornosci pozornych wedlug fig. 1, fig. 4 przedstawia uklad opor¬ nosci pozornych, podobny do ukladu opor¬ nosci pozornych wedlug fig. 1, lecz syme¬ tryczny, fig. 5 — dwa filtry, przez pola¬ czenie których otrzymuje sie uklad opor¬ nosci pozornych wedlug wynalazku, fig. 6 — dwa odpowiadajace sobie zestawie¬ nia czesciowych opornosci pozornych w obu filtrach, przedstawionych na fig. 5, fig. 7 — odmiane zestawienia czesciowych opornosci pozornych wedlug fig. 6, fig. 8 — odmiane ukladu opornosci pozornych we¬ dlug wynalazku z transformatorem rózni¬ cowym, fig. 9 — schematycznie uklad wzmacniaka dwukierunkowego, zaopatrzo¬ nego w uklady opornosci pozornych we¬ dlug wynalazku, fig. 10 — czesc wzmac¬ niaka dwukierunkowego w ukladzie we¬ dlug wynalazku, stosowanym w praktyce, fig. 11 — 15 przedstawiaja rózne postacie wykonania ukladu opornosci pozornych wedlug wynalazku, fig. 16 — uklad pola¬ czen urzadzenia nadawczego i urzadzenia odbiorczego, pracujacych zapomoca sygna¬ lów wielkiej i malej czestotliwosci; wymie¬ niony uklad polaczen zawiera pewna licz¬ be ukladów opornosci pozornych wedlug wynalazku, polaczonych kaskadowo, fig, 17 przedstawia przyklad wykonania polacze¬ nia wedlug wynalazku miedzy linja dwu¬ przewodowa a linja czteroprzewodowa spupinizowana, przyczem poszczególne ga¬ lezie ukladu czteroprzewodowego sa uzyte do przenoszenia pradów telefonicznych w kierunkach przeciwnych, wreszcie fig. 18 przedstawia odmiane ukladu wedlug fig. 17, w którym obie linje ukladu czteroprzewo¬ dowego sa polaczone równolegle, tworzac razem pojedynczy obwód telefoniczny.Uklad opornosci pozornych wedlug fig. 1 jest wykonany w postaci zbocznikowanego ukladu T i zawiera dwie jednakowe opor¬ nosci pozorne 11, 12, wlaczone w szereg w galaz a ukladu, bocznikujaca opornosc pozorna, zlozona z opornosci pozornej wej¬ sciowej i wyjsciowej czwórnika 78 oraz bocz¬ nikowa opornosc pozorna, laczaca punkt sy- metrji P miedzy opornosciami pozornemi 11A 12 z przeciwlegla galezia b ukladu, a utwo¬ rzona z opornosci pozornej wejsciowej i wyjsciowej drugiego czwórnika 17, i która — 2 —jest przylaczona równolegle do dwóch o- pornosci pozornych 11, 12. Pod wzgledem elektrycznym uklad opornosci pozornych sklada sie z dwóch filtrów A, B, które za¬ wieraja wspólne czlony w postaci oporno¬ sci pozornych 11 i 12 i sa przedstawione osobno na fig. 2 i 3. Jak uwidoczniono na rysunku wspólne obu filtrom opornosci po¬ zorne 11, 12 moga byc traktowane jako równolegle polaczone galezie szeregowej opornosci pozornej w filtrze A oraz jako szeregowo polaczone polówki bocznikowej opornosci pozornej filtru B, wlaczonej mie¬ dzy zaciski e, f czwórnika 18. Aczkolwiek opornosci pozorne ii, 12 na fig. 1 sa przy¬ laczone bezposrednio do punktu symetrji P, to oczywiscie mozna przypuscic, ze przeciwlegle konce wymienionych opornosci pozornych sa polaczone w jeden wspólny zacisk c (fig. 2), przyczem drugi zacisk stanowi po tej samej stronie filtru A za¬ cisk d czwórnika 17 i zacisk ten na fig. 1 jest polaczony z galezia b. Przeciwlegla pare zacisków filtru A stanowia wolne za¬ ciski 7, 8 czwórnika 17. W podobny spo¬ sób druga pare zacisków filtru B stanowia wolne zaciski 5, 6 czwórnika 18. Do wspo¬ mnianych wolnych par zacisków 7, 8 oraz 5, 6 moga byc przylaczone pozorne opor¬ nosci koncowe czyli aparaty R± wzglednie R2, np. aparat nadawczy i odbiorczy.Uklad opornosci .pozornych, zlozony z fil¬ trów A i B, jest zaopatrzony w zaciski wejsciowe 3, 4 i zaciski wyjsciowe /, 2 na koncach galezi a i b. Jak uwidoczniono za* ciski 1, i 3 ukladu, nalezace do kazdej z par zacisków 1, 2 oraz 3, 4, zlewaja sie z para zacisków e, f filtru B.W praktycznem wykonaniu wynalazku pklad opornosci pozornych jest zazwyczaj przylaczony zapomoca obu glównych par zacisków 1, 2 i 3, 4 do linij lub aparatów, których opornosci pozorne sa sobie równe i przytem najlepiej stale.W celu obliczenia wartosci wejsciowej opornosci pozornej ukladu opornosci po¬ zornych, np. na zaciskach 3, 4, po przyla¬ czeniu koncowej opornosci pozornej K (fig. 1) do przeciwleglej pary zacisków glównych 1, 2 mozna rozumowac w sposób nastepujacy. Niech np. napiecia na parach zacisków 3, 4 oraz 1, 2 beda oznaczone za¬ pomoca wyrazen V3.4 = V + v V1#2 = V - v przyczem wymienione napiecia uwaza sie za dodatnie, jezeli posiadaja kierunek strzalek, przedstawionych na fig. 1, w prze¬ ciwnym zas razie uwaza sie jeza ujemne.Wyrazenia na prady wejsciowe i wyjscio¬ we beda mialy wówczas podobna postac matematyczna, a mianowicie: h* = / + i h.2 = 1-1 wobec czego prad, plynacy od punktu sy¬ metrji P do galezi b, jest równy 2 7. Stan elektryczny ukladu opornosci pozornych moze byc wiec uwazany jako wynik na¬ kladania sie dwóch rozdzialów pradu, a mianowicie symetrycznego rozdzialu pradu, wywolanego jednakowemi napieciami V z obu stron ukladu opornosci pozornych oraz drugiego rozdzialu pradu, wywolanego przez napiecia -— v i -\~v.Poza tern wprowadzono oznaczenia na¬ stepujace: X1 — opornosc pozorna filtru A miedzy zaciskami c i d, X2 — opornosc pozorna filtru B miedzy zaciskami e i f, przyczem oczywiscie obie opornosci pozor¬ ne Xv X2 sa zalezne od koncowych ppor- nosci pozornych R± i R2I przylaczonych do par zacisków 7, 8 wzglednie 5, 6.Gdy oba napiecia V, równe sobie i zwrócone wgóre, dzialaja tylko same w ukladzie opornosci pozornych wedlug fig. 1, to z obu stron ukladu opornosci pozornych zostaja wytworzone jednakowe prady / przyczem / = -?- 2Xi — 3 -Jesli zas na parach zacisków 3, 4 lub 1, 2 dzialaja przeciwnie skierowane napie¬ cia -\~v i —v, to w obu stronach ukladu be¬ da plynely jednakowe, lecz przeciwnie skierowane prady i, przyczem *=—v^ = _ v- 1 —i V 2Xt W podobny sposób moze byc wyrazo¬ na wejsciowa opornosc pozorna ukladu o- pornosci pozornych na zaciskach 3, 4. 7=V+p= V +» v ^ 7+f _V , 2v_~ V 1 . 2 2Xt "•"' X2 u ' 2X, "•" X2 Po wyeliminowaniu z obu równan wy- . . V . . . , razenia — otrzymuje sie równanie naste¬ pujace: Obierajac koncowa opornosc pozorna # tak, aby otrzymuje sie z równania 1) y _ ^ Xl \X! / Zi „ — jji — K 4 (Xx + K) + £-. -* 1 Wskutek symetrji ukladu opornosci po¬ zornych opornosc pozorna wyjsciowa ukla¬ du opornosci pozornych na zaciskach 1, 2 jest wtedy równa K, uklad zas opornosci pozornych zostaje tern samem zapomoca koncowej opornosci pozornej K zamkniety w sposób, zapobiegajacy uwydatnianiu sie u Koncowa opornosc pozorna K, przyla¬ czona do zacisków wyjsciowych 1, 2, moze byc wyrazona zapomoca równania V V 2v ~ _V 1 2_ X2 v 2Xi X2 zjawiska odbicia fali. Na podstawie po¬ wyzszego mozna równiez stwierdzic, ze je¬ zeli obydwa filtry sa tak obliczone i za¬ mkniete, iz srednia geometryczna J/ Xi . X2 jest równa wartosci K dwóch równych so¬ bie opornosci pozornych, przylaczonych do zacisków wejsciowych 3, 4 i wyjsciowych 1, 2, to w przylaczeniach do obu wymie¬ nionych par zacisków nie wystepuje zjawi¬ sko odbicia fali.Jak zaznaczono wyzej wynalazek ni¬ niejszy ma na celu stworzenie ukladu o- pornosci .pozornych, który dzialalby jako filtr, a oprócz tego posiadalby stale, t. j. niezalezne od czestotliwosci, opornosci po¬ zorne: wejsciowa i wyjsciowa. Pozadany wynik moze byc np. otrzymany przez ta¬ kie obliczenie filtru, aby jego opornosci falowe Z± i Z2 na zaciskach c, d i e, f byly odwrotnemi funkcjami czestotliwosci oraz przez zastosowanie koncowych opornosci pozornych Rlf i?2, które sa równe oporno¬ sciom falowym filtru na parach zacisków 7, 8 wzglednie 5, 6. Poniewaz opornosci po¬ zorne X19 X2 sa wówczas identyczne z opor¬ nosciami falowemi Zlf Z2 mozna wiec na¬ pisac równanie Przyklad kombinacji filtrów A, B, czy- niacy zadosc równaniu 4), jest przedstawio¬ ny na fig. 5. Kazdy z filtrów sklada sie z kilku jednakowych czlonów, przyczem filtr A posiada na zaciskach c, d uklad w ksztal- - 4 —cie litery T, natomiast filtr B posiada na zaciskach e, f uklad w ksztalcie litery n.Filtr A, liczac od zacisków c, d, zaczyna sie od szeregowej opornosci pozornej x4, na¬ tomiast filtr B zaczyna sie od bocznikowej opornosci pozornej y4, liczac od zacisków e, f, przyczem wspólne czlony filtrujace 11, 12 tworza z jednej strony czesc opor¬ nosci pozornej xA w filtrze A, która zawie¬ ra dodatkowy czlon 22, polaczony szere¬ gowo z czlonami 11, 12, które polaczone sa ze soba równolegle, z drugiej zas strony tworza czesc opornosci pozornej y4 w fil¬ trze B, która to opornosc pozorna y4 za¬ wiera oprócz tego czlon 23, polaczony sze¬ regowo z równolegle ze soba polaczonemi czlonami 11, 12. Opornosci falowe obu fil¬ trów na zaciskach c, d oraz e, /, sa odpo¬ wiednio nastepujace: / X A3 Poza tern zaklada sie, ze czlony obu filtrów dobrano tak, aby }/X,~~Xi = V Y3.Y* = K, 5) gdzie K jest wartoscia stala, oraz aby X* = Y» X3 Y,' które to warunki moga byc spelnione np. wtedy, gdy obie opornosci szeregowe obu filtrów sa wylacznie indukcyjne, a opor¬ nosci bocznikowe — wylacznie pojemno¬ sciowe.Jezeli równanie 2) jest spelnione, to wówczas wejsciowa opornosc pozorna Z na parach zacisków 3, 4 jest równiez stala dla wszystkich czestotliwosci i równa K.Po osiagnieciu powyzszego rezultatu moz¬ na, dodajac na zaciskach 3, 4, odpowiednie opornosci pozorne, otrzymac wejsciowa o- pornosc pozorna, która zmienia sie wraz z czestotliwoscia w dowolny zadany spo¬ sób, tak iz uklad opornosci pozornych mo¬ ze byc przylaczony do linji, której opor¬ nosc falowa zmienia sie wraz z czestotli¬ woscia, bez obawy uwydatnienia sie zja¬ wiska odbicia fali.Jak juz podkreslono wyzej mozna osia* gnac rozmaite dzialanie filtrów, stosujac uklad opornosci pozornych wedlug wyna¬ lazku. Miedzy obu parami zacisków glów¬ nych 3, 4 i 1, 2 ukladu opornosci pozor¬ nych zostaja stlumione wszystkie czesto¬ tliwosci, lezace we wspólnym zakresie cze¬ stotliwosci obu filtrów A i B. Uklad oporno¬ sci pozornych dziala wiec miedzy glówne- mi parami zacisków jalko tak zwany elimi¬ nacyjny filtr wstegowy. Miedzy dowolna para zacisków glównych, np. 3, 4, a która¬ kolwiek z wolnych par zacisków 7, 8 lub 5, 6 filtrów A, B uklad opornosci pozor¬ nych dziala jako filtr tego samego rodzaju co i kazdy z filtrów skladowych A, B, np. jako filtr wstegowy, filtr dolnych czestotli¬ wosci lub filtr górnych czestotliwosci. Mie¬ dzy obu wolnemi parami zacisków 7, 8 i 5, 6 obu filtrów skladowych zostaja stlu¬ mione wszystkie czestotliwosci, wskutek czego napiecie o dowolnej czestotliwosci, przylozone do jednej z wymienionych par zacisków nie wywola zadnego napiecia na drugiej parze zacisków.Uklad opornosci pozornych wedlug wy¬ nalazku moze byc np. stosowany z powo¬ dzeniem w urzadzeniach telegraficznych lub telefonicznych do nadawania wielo¬ krotnego w ten sposób, iz kilka ukladów opornosci pozornych wedlug wynalazku, które wszystkie posiadaja te sama wartosc sredniej geometrycznej y Zr Z2 = K, lecz rózne zakresy czestotliwosci, zostaje pola¬ czonych kaskadowo glównemi parami za- — 5 —cisków, przyczem aparaty nadawcze i od¬ biorcze, które naleza do obwodów telefo¬ nicznych, odpowiadajacych róznym czesto¬ tliwosciom, zostaja przylaczone do wol¬ nych par zacisków 7, 8 i 5, 6 poszczegól¬ nych ukladów opornosci pozornych. Jesli ostatni z ukladów opornosci pozornych, polaczonych kaskadowo, bedzie zaopatrzo¬ ny w; pozorna opornosc wyjsciowa, przy¬ laczona do zacisków wyjsciowych i równa co do wartosci K, to i wejsciowa opornosc pozorna dla calego zespolu ukladów, pola¬ czonych kaskadowo, bedzie równa K dla wszystkich czestotliwosci niezaleznie od liczby ukladów opornosci pozornych, po¬ laczonych kaskadowo. 0 ile wiec linja po¬ laczona jest na stronie wejsciowej pierw¬ szego ukladu opornosci pozornej w szereg z opornoscia pozorna K, to wszystkie drga¬ nia, przychodzace z linji, beda przepu¬ szczane do pierwszego ukladu opornosci pozornych bez zjawiska odbicia fali, nieza¬ leznie od czestotliwosci wymienionych drgan. Czestotliwosci drgan, zawarte we¬ wnatrz zakresu czestotliwosci pierwszego ukladu opornosci pozornych, zostana w tym ukladzie wydzielone i moga byc odebrane w aparatach, przylaczonych do wolnych par zacisków 7, 8 i 5, 6 pierwszego ukladu, na¬ tomiast wszystkie pozostale czestotliwosci zostana przepuszczone bez tlumienia przez pierwszy uklad opornosci pozornych i wej¬ da ido nastepnego zkolei ukladu opornosci pozornych, który wydziela znów czestotli¬ wosci, nalezace do zakresu tego ukladu i t. d.W praktyce moze niekiedy przedsta¬ wiac pewne trudnosci taka konstrukcja opornosci pozornych koncowych Rlf R2, aby Ri + X, Dodajac opornosci pozorne xv yx odra- zu daje sie zauwazyc, ze srednia geome- te opornosci byly dla wszelkich czestotli¬ wosci równe opornosciom falowym filtrów A, B na stronach wyjsciowych. Warunek 2) moze byc jednak spelniony w inny spo* sób. Niech filtry skladaja sie np. z jedna¬ kowej liczby czlonów, jak na fig. 5, i niech czlony w postaci opornosci pozornych jc4, x3, x2 oraz czlony w postaci oporno¬ sci pozornych y4, y3, y2 w obu filtrach A, B beda wzajemnie przeciwne tak, aby \ Xi~Y,- fx^Ys = YX^Y2 = . . = K 6) Poza tern, niech opornosci pozorne kon¬ cowe Rlt R2 maja takie wartosci, aby yii^R2r=K 7) W przeciwienstwie do przypadku, roz¬ patrzonego przy omawianiu fig. 5, poszcze¬ gólne czlony filtru w kazdym z filtrów A, B moga byc w danym przypadku nie¬ równe. Mozna przypuscic, iz oba filtry roz¬ szerza sie stopniowo przez kolejne doda¬ wanie róznych opornosci pozornych x, y do obu opornosci koncowych Rlf R2i dodajac jednak przytem za kazdym razem w tej samej w obu filtrach kolejnosci opornosci pozorne wzajemnie przeciwne; wówczas latwo zauwazyc, iz srednia geometryczna wejsciowych opornosci pozornych obu wzrastajacych stopniowo filtrów bedzie zawsze wynosila K. Dodajac np. najpierw szeregowa opornosc pozorna xx do oporno¬ sci pozornej koncowej R1 oraz bocznikowa opornosc pozorna y1 do opornosci pozor¬ nej koncowej R2 otrzymuje sie nastepuja¬ ca wartosc sredniej geometrycznej obu otrzymanych opornosci pozornych K2 -h K2 tryczna zestawionych opornosci pozornych pozostanie nadal równa K. Wynik ten jest — 6 —oczywiscie niezalezny od liczby dodawa¬ nych stopniowo czlonów filtrów. Przy ze¬ stawieniu w ten sposób obu filtrów A, B nalezy uwazac, aby spelnialy one warunek 2), aczkolwiek opornosci pozorne koncowe Rlf R2 niekoniecznie musza byc równe wyj¬ sciowym opornosciom falowym filtru. Moz¬ na równiez wykazac, ze i warunek 4) zo¬ staje spelniony. W tym celu nalezy wpro¬ wadzic nastepujace nowe oznaczenia: Zj — opornosc miedzy zaciskami c, d przy zwarciu filtru A, Ztl — opornosc miedzy zaciskami c,d przy stanie jalowym filtru A, Z 2 — opornosc miedzy zaciskami e, f przy zwarciu filtru B, Z;2 — opornosc miedzy zaciskami e, f przy stanie jalowym filtru B.Poniewaz opornosci pozorne koncowe R19 R2 musza spelniac tylko warunek, aby J//?!. R2 = K, zatem jedna z wymie¬ nionych opornosci koncowych moze rosnac, zblizajac sie do nieskonczonosci, jezeli dru¬ ga opornosc jednoczesnie maleje, zblizajac sie do zera, przy zachowaniu stalej war¬ tosci iloczynu. W pierwszym przypadku granicznym, jezeli R1 = 0, zas R2 = oo, otrzymuje sie A l ^= Z s 1 1 .A 2 == Z o 2 skad wynika, ze Z. x. Zo2 = Xx , X2 = K2.W drugim zas przypadku granicznym, to jest gdy R± = co, zas R2 = 0, otrzy¬ muje sie X1 = Znl oraz X2 = Zs2, skad wynika, ze Zol.Zs2 = X1.X2 = K2. Po¬ niewaz opornosc falowa filtru równa sie zawsze sredniej geometrycznej opornosci w stanie zwarcia i opornosci w stanie jalo¬ wym otrzymuje sie zatem: V Zsi . Z,i.Z,2.Z.2 = K2 = Zi . Z2 a wiec i warunek 4) jest spelniony.Z równan, otrzymanych z rozpatrzenia warunków dla granicznych wartosci opor¬ nosci pozornych koncowych Rv R2 wyni¬ ka, ze Zs\ ZS2 Zol Z02 Z równania tego wynika, ze w obu fil¬ trach A i B szybkosc rozchodzenia sie fali jest jednakowa, a wiec oba te filtry posia¬ daja ten sam zakres czestotliwosci. Oko¬ licznosc ta, jak juz nadmieniono wyzej, jest podstawowym warunkiem dla obu fil¬ trów, z których sklada sie uklad oporno¬ sci pozornych.Przyklad wykonania wynalazku wedlug fig. 4 jest równowazny przykladowi, przed¬ stawionemu na fig. 1, rózni sie jednak tern, ze obie galezie a i b ukladu opornosci po¬ zornych sa sobie równe, poniewaz filtr B zostal zastapiony dwoma filtrami i), E, wlaczonemi odpowiednio do obu galezi a i b. Kazdy z wymienionych filtrów D, E, podobnie jak filtr B wedlug fig. 1, sklada sie z czwórnika 19 wzglednie 20 wrafc z dwiema równemi opornosciami pozoraemi 13, 14 wzglednie 15, 16, przyczem wymie¬ nione opornosci pozorne sa parami wlaczo¬ ne miedzy zaciski jednej strony czwórni¬ ka. Wolne pary zacisków filtrów D, E, od¬ powiadajace zaciskom 5, 6 na fig. 1, sa oznaczone cyframi 5, 6 oraz 9, 10. Filtr C posiada w tym przypadku czwómik 21, odpowiadajacy czwórnikowi 17, oraz opor^ nosci pozorne 13, 14, 15, 16, z których o- pornosci 13, 14 sa wspólne dla filtrów C i D, opornosci zas 15, 16 — dla filtrów C iE.Podobne rozumowanie, jak przy rozpa¬ trywaniu filtrów wedlug fig. 5, moze byc zastosowane w stosunku do polaczenia kazdej z opornosci pozornych xlt x2 i t. d. oraz kazdej z opornosci pozornych y19 y2 i t. d. Fig. 6 wyjasnia schematycznie spo¬ sób zestawiania poszczególnych opornosci pozornych x i y w celu uczynienia zadosc warunkowi, aby kazdy z iloczynów x1 . ya; x2 .y2; i t. d. byl równy wartosci stalej K. — 7 —Kazde polaczenie szeregowe dwóch cze¬ sciowych opornosci pozornych, np. ax i a2 w opornosci pozornej x, odpowiada równo¬ leglemu polaczeniu dwóch opornosci b1 i b2 w opornosci pozornej y. Jesli czesciowe opornosci pozorne alf a2, bif b2, 63 i t. d. obierze sie odpowiednio w obu opornosciach pozornych tak, aby \ oi . 61 ¦= } a2 . 62 = V a3. 63 = K to wobec tego, ze filtry A, B okladaja sie z opornosci pozornych xlf yx i t. d., latwo stwierdzic, iz srednia geometryczna war¬ tosc opornosci pozornych x, y, dolaczonych w wyzej podany sposób, bedzie równa K.Najprostszy sposób spelnienia podanego warunku przy dolaczaniu x i y jest takie obranie czesciowych opornosci pozornych a, bf aby w kazdej parze czesciowych opor¬ nosci pozornych a19 b± i t. d., jedna opor¬ nosc czesciowa byla wywolana pojemnoscia C, a druga — indukcyjnoscia L, w którym to przypadku lub tez obie opornosci skladowe w kazdej parze opornosci a, b moga byc opornoscia¬ mi omowemi r1 i r2, które obiera sie tak, aby j/77~r7= K.Jesli wszystkie opornosci czesciowe a, b maja postac kondensatorów i cewek induk¬ cyjnych, to musza one przedstawiac mozli¬ wie najmniejsza opornosc, poniewaz ina¬ czej warunek, aby kazdy z iloczynów alf b1 i t. d. byl równy wartosci stalej, nie bylby dokladnie spelniony. Blad, spowodo¬ wany stratami w przyrzadach o wyzej wy¬ mienionych opornosciach, moze byc spro¬ wadzony do bardzo malej wartosci, jesli srednia geometryczna strat w kazdej pa¬ rze opornosci pozornych bedzie równa K, poniewaz wtedy warunek co do wielkosci opornosci pozornych bedzie dokladnie spelniony równiez dla tych czestotliwosci, przy których nastepuje rezonans, a straty najbardziej sie uwydatniaja.Fig. 7 przedstawia dwie, odpowiadajace sobie opornosci pozorne x, y, z których kazda sklada sie odpowiednio z kondensa¬ tora o pojemnosci C x i Cyi z cewki induk¬ cyjnej posiadajacej odpowiednio wspól¬ czynniki samoindukcji Lx\L oraz oporno¬ sci omowej odpowiednio, r r i r . Pomija¬ jac straty w opornikach nalezy kondensa¬ tory i cewki indukcyjne obrac tak, aby a podczas rezonansu x = — 1 y = ry Aby srednia geometryczna wartosci x i y byla równa K równiez w warunkach re¬ zonansu powinno byc Lx V2 Ly Ty . ^ A - Tx .\*x ^x skad TX _ Ty L,X L,y Aby wplyw strat na warunki obliczenia opornosci byl mozliwie maly, katy stratno- sci cewek indukcyjnych o wspólczynni¬ kach samoindukcji Lx, Ly musza byc sobie równe co mozna osiagnac, zaopatrujac np. cewki indukcyjne w jednakowe rdzenie ze¬ lazne i uzwajajac je jednakowo.Fig. 8 przedstawia przyklad wykona¬ nia ukladu opornosci pozornych wedlug wynalazku z transformatorem róznicowym, W wymienionym ukladzie filtr H sklada sie z czwórnika 17 i z pierwotnego uzwg- — 8 —jenia transformatora, róznicowej' Pier¬ wotne uzwojenie wymienionego transfor¬ matora sklada sie z czterech cewek odpo¬ wiednio o wspólczynnikach samoindukcji L19 L29 L3, L4, nawinietych na jednym rdze¬ niu, silnie ze soba sprzezonych magnetycz¬ nie oraz polaczonych parami szeregowo, przyczem kazda para cewek jest wlaczo¬ na do jednej z galezi a, b ukladu oporno¬ sci pozornych, które lacza zaciski wyj¬ sciowe /, 2 z zaciskami wejsciowemi 3, 4.Czwórnik 17 jest wlaczony miedzy srod¬ kowe punkty obu par cewek. Wobec silne¬ go sprzezenia magnetycznego transforma¬ tor nie wprowadza do obwodu ani induk- cyjnosci wlasnej ani strat w zelazie, lecz stanowi tylko niewielka opornosc omowa w filtrze. Filtr / zawiera zarówno pier¬ wotne uzwojenia Lx — L4, jak i wtórne uzwojenie L5 transformatora róznicowego, a oprócz tego czwórnik 18, przylaczony do zacisków uzwojenia wtórnego. Filtr I jest przylaczony poprzez transformator rózni¬ cowy tak samo do galezi a, b ukladu opor¬ nosci pozornych z zachowaniem symetrji polaczenia. Wymieniony uklad moze byc z korzyscia zastosowany we wzmacniakach dwukierunkowych lub podobnych urza¬ dzeniach, przyczem linje lub odcinek linji przylacza sie do zacisków 3, 4 a odpowied¬ nia linje sztuczna w postaci ukladu opor¬ nosci pozornych do zacisków 1, 2. Do ze¬ wnetrznych par zacisków 5, 6 i 7, 8 obu filtrów /, H moze byc na zyczenie przyla¬ czony obwód nadawczy oraz obwód odbior¬ czy lub tez obwody wzmacniajace, odpo¬ wiadajace danemu kierunkowi rozmowy.Fig. 9 przedstawia schematycznie przy¬ klad zastosowania wynalazku do dwukie¬ runkowego wzmacniaka. Do par zacisków g, h oraz i, / moga byc przylaczone linje lub odcinki linji, przyczem odpowiadaja¬ ce wymienionym linjom linje sztuczne sa oznaczone literami N19 N2, Wzmacniaki V19 V2, z których kazdy jest przeznaczony tyl¬ ko dla jednego kierunku rozmowy, sa przy¬ laczone do linji zk posreAmciwetn tratiS* formatorów róznicowych 7\, T2 i filtrów K\, K'\, K\9 K\. Filtry K'\9 K\ tworza razem z transformatorem róznicowym T± uklad opornosci pozornych wedlug wyna¬ lazku, a filtry K\, K"2 tworza razem z transformatorem róznicowym T2 drugi ta¬ ki sam uklad opornosci pozornych. Jak przedstawiono na fig. 9 filtry K'\9 K'2 od strony, zwróconej do transformatora 7\, posiadaja odpowiednio uklad w ksztalcie litery T i n% a po przeciwleglej stronie rów¬ niez uklad w ksztalcie litery T i n. ¦ Oba filtry K\ i K\ po przeciwleglej stronie kazdego wzmacniaka sa wykonane w taki sam sposób. W wymienionym ukladzie oba filtry, np. K\, K"2, posiadaja wiec czlony o róznych opornosciach falowych po obu stronach. Oba filtry posiadaja te sama liczbe polówek filtrów, która to liczba mo¬ ze byc parzysta lub nieparzysta.Fig. 10 przedstawia przyklad praktycz¬ nego zastosowania wynalazku w dwukie¬ runkowych wzmacniakach. Na rysunku przedstawiono tylko te czesci skladowe ukladu opornosci pozornych, które sa ko¬ nieczne dla zrozumienia ukladu opornosci pozornych wedlug wynalazku. Uklad opor¬ nosci pozornych wedlug wynalazku sklada sie z dwóch lamp wzmacniajacych Vi, V2 po jednej dla kazdego kierunku rozmowy.Kierunki rozmowy sa zaznaczone strzal' kami. Obwód anodowy lampy V± i obwód siatkowy lampy V2 sa przylaczone poprzez odpowiednie filtry do transformatora róz¬ nicowego T. Filtr, przylaczony do lampy Vlf posiada prócz transformatora róznico¬ wego T cewke o wspólczynniku samoinduk* cji Lt, polaczona w szereg z wtómem uzwojeniem transformatora róznicowego, a z drugiej strony kondensator o pojemnosci Ca, przylaczony równolegle do pierwotnego uzwojenia transformatora, Do filtru, przy¬ laczonego do lampy wzmacniajacej V2, oprócz wspólnego dla obu filtrów transfor¬ matora róznicowego, jest wlaczona jeszcze — 9 —cewka o wspólczynniku samoindukcjj i^, przylaczona do srodkowego punktu pier¬ wotnego uzwojenia transformatora oraz kondensator o pojemnosci C£% polaczony w szereg z wymieniona cewka. Jesli sprzeze¬ nie magnetyczne obu uzwojen transforma¬ tora róznicowego jest bardzo silne, opor¬ nosc indukcyjna tych uzwojen jest bardzo duza, a opornosc omowa jest niewielka, czyli inaczej mówiac transformator rózni¬ cowy posiada wlasnosci transformatora idealnego, to nie bedzie on wywieral wply¬ wu na elektryczne wlasnosci filtrów. Do .zacisków wejsciowych g, h ukladu opor¬ nosci pozornych przylaczona jest linja, doprowadzona z jednej strony dwukierun¬ kowego wzmacniaka. Do przeciwleglych zacisków ukladu opornosci pozornych przylaczona jest linja sztuczna N. Miedzy lanapa wzmacniajaca V2 a odpowiadaja¬ cym jej filtrem wlaczony jest transforma¬ tor wejsciowy T., którego uzwojenie pier¬ wotne posiada stosunkowo duza opornosc pozorna. Drgania elektryczne, pochodzace z linji, sa doprowadzone poprzez zaciski g, h do transformatora wejsciowego T. poprzez filtr i potencjomierz P, przylaczony do za¬ cisków wyjsciowych filtru. Jak uwidocznio¬ no na fig. 10 filtr, wlaczony miedzy linje a obwód anodowy lampy V1( posiada od strony zacisków koncowych g, h uklad w ksztalcie litery n% ,naiomiast filtr po stro¬ nie przeciwnej posiada uklad w ksztalcie litery T.Jako przyklad praktycznego zastosowa¬ nia ukladu opornosci pozornych wedlug wynalazku podaje sie ponizej obliczenie urzadzenia wzmacniakowego, przedstawio¬ nego na fig. 10. Przyjeto nastepujace ozna¬ czenia.R^ — wewnetrzna opornosc anodowa lampy Vlf Rp — calkowita opornosc potencjomie- rza P, n — przekladnia transformatora rózni¬ cowego T, Sx — opornosc pozorna linji sztucz¬ nej N.Literami L , LA, C . CA oznaczono od- aJ o' a1 ó powiednie indukcyjnosci i pojemnosci ce¬ wek indukcyjnych oraz kondensatorów.Poniewaz filtr, przylaczony do lampy V19 odpowiada filtrowi B na fig. 5, a filtr, przylaczony do obwodu siatkowego lampy V2, odpowiada filtrowi A na tejze figurze, anodowa opornosc wewnetrzna Rn lampy Vt odpowiada w niniejszym przypadku kon¬ cowej opornosci pozornej R2 filtru B, nato¬ miast calkowita opornosc Rp potencjomie- rz^a odpowiada koncowej opornosci pozor¬ nej R1 filtru A wedlug fig. 5 pod warunkiena, ze pierwotne uzwojenie transformatora wej¬ sciowego T\ posiada duza opornosc pozor¬ na. Szeregowe i bocznikowe opornosci po¬ zorne filtrów wedlug ukladu, podanego na fig. 10, sa zwiazane nastepujacemi równa¬ niami: ys =j. <». La 1 y4=-—r~~2 xa =j. w. LK 1 Z równan 6) i 7) wynika zaleznosc Ra.Rf =k =l.k =li/L^ Cr n2 Ca nr Ca. Ce Warunek mozna naj dogodniej spelnic, dobierajac poszczególne wartosci tak, aby o Aby linje sztuczna N dostosowac do li¬ nji, której charakterystyka ma byc prak¬ tycznie niezalezna, od czestotliwosci, opor- - ID -nosc pozorna wymienionej linji sztucznej winna miec wartosc nastepujaca: B1 = VR,.Ra Ostatni warunek moze byc spelniony zawsze dla linij napowietrznych i slabo spupinizowanych linij kablowych, a w in¬ nych przypadkach moze byc spelniony przez odpowiednie przedluzenie linji.Fig. 11 przedstawia przyklad praktycz¬ nego wykonania ukladu opornosci pozor¬ nych, przedstawionego na fig. 1. Filtr B, li¬ czac od zewnetrznych zacisków 5, 6, zawie¬ ra, pojemnosc szeregowa, zlozona z dwóch szeregowo polaczonych pojemnosci Cb19 wtórne uzwojenie LB transformatora T, któ¬ rego uzwojenie pierwotne Lm, podzielone na dwie równe czesci, tworzy wspólna czesc obu filtrów i wreszcie pojemnosc, przylaczona równolegle do pierwotnego uzwojenia Lm transformatora T i skladaja¬ ca sie z dwóch kondensatorów C^2, pola¬ czonych szeregowo. Filtr A, liczac od zaci¬ sków zewnetrznych 7, 8, zawiera konden¬ sator bocznikowy Cax9 transformator TA i kondensator Ca2* polaczony w szereg z pierwoinem uzwojeniem transformatora i wreszcie obie polowy uzwojenia pierwotne¬ go Lm transformatora T w polaczeniu rów- noleglem. Jak uwidoczniono na fig. 11 rów¬ nolegle polaczenie kondensatora i cewki jednego ukladu opornosci pozornych odpo¬ wiada szeregowemu polaczeniu cewki i kon¬ densatora drugiego ukladu opornosci po¬ zornych. Aby otrzymac mozliwie najlepsze wyzyskanie energji uklad opornosci pozor¬ nych jest obliczony tak, aby opornosc po¬ zorna ukladu opornosci pozornych miedzy zaciskami wyjsciówemi 1, 2, jak równiez miedzy zaciskami wejsciowemi 3, 4 byla równa K, miedzy zewnetrznemi zaciskami 5, 6 filtru B wynosila 2K, a miedzy ze¬ wnetrznemi zaciskami 7, 8 filtru A byla K równa 0 . Opornosci pozorne aparatów przylaczonych do zacisków 5, 6 i T, 8, ]**• R winny wynosic wiec odpowiednio 2K i -= • Energja drgajaca o czestotliwosci, zawar¬ tej w zakresie czestotliwosci filtrów, dopro¬ wadzona do zacisków wejsciowych 1, 2 u- kladu opornosci pozornych rozklada sie od¬ powiednio do koncowych opornosci pozo*'- v nych 2K i —, przylaczonych do zewnetrz¬ nych zacisków 5, 6 i 7, 8 obu filtrów, wsku¬ tek czego napiecie miedzy zaciskami wyj¬ sciówemi 3, 4 ukladu bedzie równe zeru dla wymienionego zakresu czestotliwosci. Uklad opornosci pozornych pracuje wiec miedzy zaciskami 1, 2 i 3, 4 jako eliminacyjny filtr wstegowy. Jesli napijcie miedzy zaciskami wyjsciówemi 1, 2 wynosi V, to napiecie miedzy zaciskami 5; 6 bedzie równiez rów¬ ne V, a miedzy zaciskami 7, 8 bedzie równe V — . Scislej mówiac wartosci te bedzie moz¬ na otrzymac dokladnie tylko dla sredniej czestotliwosci danego zakresu i dla prze¬ kladni transformatorów TA i T, równych jednosci.Poniewaz w ukladzie polaczen wedlug fig. 11 pary zacisków 5, 6 i 7, 8 sa od siebie oddzielone, przeto mozna naogól zuzytko¬ wac tylko energje, odebrana na tych ze¬ wnetrznych zaciskach jednego z filtrów A lub 5,-a wiec tylko polowe doprowadzonej energji. Calkowite wyzyskanie energji do* prowadzonej mozna osiagnac w inny sposób wedlug fig. 12, która rózni sie od fig. 11 tern, ze wyjsciowe czlony obu filtrów A, B sa polaczone równolegle, poza tern jednak fig. 11 i 12 sa sobie równowazne. Równole¬ gle polaczenie par zacisków 5, 6 i 7, 8 mo¬ ze byc dokonane bez obawy straty energji, poniewaz przekladnie obu transformato¬ rów sa obrane tak, aby napiecia na wyj¬ sciowych zaciskach transformatorów byly sobie równe. Przekladnia transformatoro¬ wa TA, liczac od zacisków wyjsciowych 7, 8, moze byc np. o polowe mniejsza od prze- — 11 —-kladni transformatora 7\ W Ukladzie za¬ cisków zewnetrznych 5, 6 oraz 7, 8 wedlug fig. 12 pierwotne i wtórne uzwojenia trans¬ formatorów sa uzwojone w tym samym kie¬ runku.Jesli przekladnia fiA transformatora TA jest równa 1 : 2, a przekladnia ju, transfor¬ matora T wynosi 1:1, napiecia wyjscio¬ we kazdego transformatora, np. napiecia na zaciskach 5, 6 i 7, 8, beda równe napieciu zasilania V miedzy zaciskami wejsciowemi 1, 2. Opornosc pozorna ukladu opornosci pozornych miedzy zaciskami, polaczonemi równolegle, wynosi wówczas 2 K . 2 K _ K 2K + 2K Fig. 13 przedstawia uklad opornosci po¬ zornych, wyzyskujacy cala energje, dopro¬ wadzona do zacisków wyjsciowych 1, 2, a rózni sie od ukladu opornosci pozornych na fig. 12 glównie tern, ze filtry A, B sa w tym przypadku polaczone szeregowo. Moz¬ na np. przekladnie transformatorów TA i T obrac w sposób nastepujacy: Va=1:1 =2:1 Opornosc pozorna ukladu opornosci po¬ zornych miedzy zaciskami 5, 6 wynosi w tym przypadku 2^2 Wartosc K opornosci pozornej miedzy zaciskami wyjsciowemi 1, 2 ukladów opor¬ nosci pozornych wedlug fig. 12, 13 jest sta¬ la dla wszystkich czestotliwosci tak samo, jak np. ma to miejsce w ukladzie opornosci pozornych wedlug fig. 11, w którym niema polaczenia miedzy zewnetrznemi zaciskami obu filtrów. Natomiast opornosc pozorna miedzy zaciskami wejsciowemi 3, 4 w ukla¬ dzie opornosci pozornych wedlug fi£. 12, 13 bedzie stala tylko dla czestotliwosci, mie¬ szczacych sie w zakresie czestotliwosci fil¬ trów, co nalezy przypisac temu, ze napiecie miedzy zaciskami 5, 6 oraz napiecie miedzy zaciskami 7, 8 sa wzajemnie przesuniete w fazie o kat 180°. Jesli polaczenia miedzy wymienionemi parami zacisków zostana zmienione na odwrotne, to i warunki zmie¬ niaja sie, to jest opornosc pozorna miedzy zaciskami wejsciowemi 3, 4 bedzie stala dla wszystkich czestotliwosci, natomiast opornosc pozorna miedzy zaciskami wyj¬ sciowemi /, 2 bedzie stala tylko dla czesto¬ tliwosci, znajdujacych sie poza zakresem czestotliwosci filtrów.W niektórych przypadkach, np. przy kaskadowem polaczeniu kilku ukladów o- pornosci pozornych jest bardzo wazne, aby opornosc pozorna, zarówno po stronie wej¬ sciowej, jak i wyjsciowej, pozostawala sta¬ la. W ukladzie opornosci pozornych wedlug fig. 14 osiaga sie to przez polaczenie dwóch ukladów opornosci pozornych /, // z któ¬ rych kazdy jest wykonany wedlug fig. 11.Uklad opornosci pozornych / jest zlozony jakgdyby z dwóch filtrów A, B, a uklad o- pornosci pozornych // — z podobnych dwóch filtrów A', B\ Polaczenie obu ukla¬ dów opornosci pozornych razem jest doko¬ nane zapomoca polaczenia poszczególnych zacisków zewnetrznych 5, 6 i 7, 8 filtrów A, B z odpowiedniemi zaciskami zewnetrzne¬ mi 5', 6' i 7', 8' filtrów A' B\ Cztery filtry A, B, A', B\ stanowiace filtry zlozone, sa obliczone na ten sam zakres czestotliwosci.Jesli energja drgajaca jest doprowadzona do zacisków wyjsciowych 1, 2 ukladu opor¬ nosci pozornych /, to przenosi sie ona w równych czesciach poprzez obie pary zaci¬ sków 5', 6' i 7', 8' do drugiego ukladu opor¬ nosci pozornych, natomiast napiecie miedzy wejsciowemi zaciskami 3, 4 ukladu oporno¬ sci pozornych / bedzie równe zeru. Kierun¬ ki uzwojenia w transformatorach T'A i T' sa obrane tak, aby drgania, dochodzace do — 12 -ukladu opornosci pozornych // z obu stron i przedstawiajace równe ilosci energji, rów¬ nowazyly sie wzajemnie w stosunku do za¬ cisków wyjsciowych V, 2* ukladu opornosci pozornych // tak, by napiecie miedzy wy- mienionemi zaciskami bylo równe zeru, przyczem amplitudy drgan w stosunku do zacisków wejsciowych 3', 4* ukladu oporno¬ sci pozornych // dodaja sie. Poniewaz drga¬ nia przenosza sie z jednego ukladu oporno¬ sci pozornych na drugi zupelnie symetrycz¬ nie w stosunku do zacisków wyjsciowych 1, 2 i wejsciowych 3, 4 ukladu opornosci po¬ zornych /, to opornosc pozorna miedzy za¬ ciskami wymienionych dwóch par zacisków bedzie stala dla wszystkich czestotliwosci.Aby polaczenie róznych filtrów mozna bylo dokonywac bez obawy strat energji, prze¬ kladnie transformatorów TA, T, V , 7\ li¬ czac w kierunku ku zewnetrznym zaciskom filtrów, winny byc obrane tak, aby Pa Pb gdzie \la, ^A i pB, \l£ oznaczaja odpowied¬ nio przekladnie filtrów A, A', B, B'. Aby opornosc pozorna miedzy zaciskami po¬ szczególnych par 1, 2 i 3, 4 byla równa K, a opornosc pozorna miedzy zaciskami 3', 4' byla równa opornosci pozornej K* linji lub aparatów przylaczonych do tych zacisków, przyczem K oraz K' ma byc stale dla wszystkich czestotliwosci, potrzeba, aby by¬ ly spelnione nastepujace zaleznosci 7 K 7« K 2 2 ZB = 2Kt ZB = 2K gdzie ZA, ZA, ZB, ZB oznaczaja opornosci pozorne na wewnetrznych zaciskach fil¬ trów A, A', B, B' dla srednich czestotliwo¬ sci danego zakresu czestotliwosci. Podobny zespól ukladów opornosci pozornych dzia¬ la miedzy zaciskami 1, 2 i 3', 4* oraz miedzy zaciskami V, 2* i 3, 4 lub odwrotnie jako zwykly filtr wstegowy. Miedzy zaciskami 1, 2 i 3, 4 oraz 1, 2 i V, 2', jak równiez 3, 4 i 3', 4* uklad dziala jako eliminacyjny filtr wstegowy dla danego zakresu czestotliwo¬ sci. Poniewaz opornosc pozorna miedzy za¬ ciskami 1, 2 oraz miedzy zaciskami 3, 4 jest niezalezna od czestotliwosci, wiec moz¬ na uklady opornosci pozornych wedlug wy¬ nalazku laczyc kaskadowo bez obawy po¬ wstania wzajemnych szkodliwych wplywów, przyczem wejsciowa i wyjsciowa opornosc pozorna kazdego z ukladu opornosci po¬ zornych jest równa stalej wartosci K.Na fig. 15 przedstawiono inny przyklad wlaczenia zewnetrznych zacisków 5, 6 i 7, 8 obu filtrów ukladu opornosci pozornych.Oba filtry A i B sa wykonane zasadniczo tak samo, jak i w powyzej opisanym ukla¬ dzie opornosci pozornych. Przy uwzglednie¬ niu pewnych srodków ostroznosci jest wy¬ magany tylko jeden uklad opornosci pozor¬ nych dla osiagniecia tych samych wyników co i w ukladzie opornosci pozornych we¬ dlug fig. 14. Uklad opornosci pozornych we¬ dlug fig. 15 sklada sie z dwóch filtrów A, B, obliczonych dla jednego i tego samego zakresu czestotliwosci, przyczem pierwszy posiada przekladnie juA a drugi przekladnie juB, liczac ku zaciskom zewnetrznym filtrów.Przekladnia juBjest równa 4/^f a opornosc pozorna miedzy wewnetrznemi zaciskami jr filtru A wynosi ZA = — , natomiast opór- nosc pozorna miedzy wewnetrznemi zaci¬ skami filtru B wynosi ZB = 2K, gdzie K oznacza opornosc pozorna miedzy zaciska¬ mi 1, 2 i 3, 4 dla sredniej czestotliwosci da¬ nego zakresu czestotliwosci. Wtórne uzwo¬ jenie transformatora róznicowego TA jest podzielone na dwie równe czesci, a punkt srodkowy Q jest polaczony z zaciskiem 6 filtru B. Zamiast przylaczania zacisku 6 do srodkowego punktu Q, wtórnego uzwojenia transformatora mozna wymieniony zacisk — 13 —przylaczyc dt srodka kondensatora C^, który wówczas oklada sie z dwóch konden¬ satorów, polaczonych szeregowo. Obok zaci¬ sków 1, 2 i 3, 4 uklad opornosci pozornych posiada dwie pary zacisków V, 2' i 3\ 4', z których zacisk V jest przylaczony do zaci¬ sku 7, zaciski 2' i 4* — do zacisku 5, a za¬ cisk 3* do zacisku 8. Jesli napiecie V1 o cze¬ stotliwosci, mieszczacej sie w zakresie cze¬ stotliwosci filtru, jest przylozone do zaci¬ sków wyjsciowych /, 2 ukladu opornosci po¬ zornych, to napiecie miedzy zaciskami 5, 6 biedak równe: r* 4 2 a napiecie miedzy zaciskami 7, 8 bedzie równep4. V2. Napiecie miedzy zaciskami 3, 4 i 1\ T jest równe zeru. Napiecie miedzy zaciskiem 8 a punktem 0 wynosi wobec te¬ go ~^—\—\ a napiecie miedzy zaciskami 3f, 4' wynosi juA. Vx.Uklad opornosci pozornych dziala jak zwykly filtr wstegowy zarówno miedzy za¬ ciskami 1, 2 i 3*, 4' jak i miedzy zaciskami 3, 4 i lf, Z. Natomiast miedzy zaciskami 1, 2 \ 3, 4, miedzy zaciskami 1, 2 i V, 2', mie¬ dzy zaciskami V, 2* i 3', 4* oraz miedzy za¬ ciskami 3, 4 i 3', 4' wszystkie prady o cze¬ stotliwosciach, mieszczacych sie w zakresie czestotliwosci filtru, sa tlumione. Przez za¬ miane przewodów, przylaczonych do zaci¬ sków 5, 6, dzialanie filtru wstegowego o- trzymuje sie miedzy zaciskami 1, 2 i V, 2* oaas miedzy zaciskami 3, 4 i 3', 4', a dzia¬ lanie filtru eliminacyjnego — miedzy za¬ ciskami 1, 2 i 3, 4A miedzy zaciskami 1, 2 i 3\ 4', miedzy zaciskami /', 2* i 3', 4* oraz qfri$dzy zaciskami V, T i 3, 4. Jesli uklad opornosci pozornych podobnie, jak w po¬ przednio podanym przykladzie, jest obli¬ czony tak, ze opornosc pozorna miedzy za¬ ciskami wejsciowemi /, 2 i zaciskami wyj¬ sciowemu 3, 4 jest równa K, to opornosc pozorna miedzy zaciskami V, 2' i 3', 4* wy¬ niesie fj? A. K. W mysl wynalazku K jest stale dla pradów wszysitkich czestotliwosci.Na fig. 16 przedstawiony jest uklad o- pornosci pozornych, w którym nadajnik i odbiornik telefoniczny wielkiej czestotliwo¬ sci sa przylaczone do zwyklej linji telefo¬ nicznej. Uklad opornosci pozornych sklada sie z pieciu poszczególnych ukladów opor¬ nosci pozornych /, //, ///, IV, V, polaczo¬ nych kaskadowo. Taki zespól ukladów o- pornosci z jednej strony jest przylaczony miedzy zaciski 3v, 4v, przylaczone do prze¬ wodów wspólnej linji L, a z drugiej strony zakonczony opornoscia koncowa k. Ponie¬ waz opornosc pozorna miedzy zaciskami 3u, 4v jest stala dla pradów wszystkich czestotliwosci, linja L moze byc zakonczona tak, aby przy pradach wszystkich czestotli¬ wosci nie powstawaly odbicia fal. Kazdy z poszczególnych ukladów opornosci pozor¬ nych / — V jest wykonany wedlug fig. 15, a szeregowe polaczenie ukladu opornosci pozornych odbywa sie bez strat energji i bez powstawania odbicia fal, poniewaz opor¬ nosc pozorna miedzy zaciskami wejsciowe¬ mi a wyjsciowemi kazdego poszczególnego ukladu opornosci pozornych jest stala dia pradów wszystkich czestotliwosci. Do za¬ cisków lfy 2), Tn, 2Fl i t. d. sa przylaczone opornosci pozorne Rr, Rrr i t. d. Do zaci¬ sków 3\, 4\ ukladu opornosci pozornych /jest przylaczona linja malej czestotliwo¬ sci LF.Zaciski 3%m 4*fI oraz 3)v, 4\v ukladów opornosci pozornych // i IV sa przylaczo¬ ne do nadajników Sn i SIV sygnalów wiel¬ kiej czestotliwosci, a zaciski 3'r/I, 4\u, 3*v% 4'v ukladów opornosci pozornych /// i V sa przylaczone do odbiorników Mnr i Mv sy¬ gnalów wielkiej czestotliwosci. Jesli kazdy poszczególny uklad opornosci pozornych jest obliczony dla pradów o innym zakresie czestotliwosci, to wedlug wyjasnien, poda¬ nych wyzej, wymienione uklady opornosci pozornych beda mogly pracowac równole- — 14 -gle na tej samej linji L, nie przeszkadzajac sobie wzajemnie. Sygnaly o róznej czesto¬ tliwosci, przychodzace z linji L, sa odbiera¬ ne w odbiorniku. Sygnaly malej czestotli¬ wosci przechodza z niewielkiem tlumieniem przez uklady opornosci pozornych V, IV, III, II i sa odbierane w ukladzie opornosci .pozornych / na zaciskach 3], 4p skad przechodza na linje LF. Sygnaly wielkiej czestotliwosci o róznych zakresach sa od¬ bierane w ukladach opornosci pozornych V, III, przyczem sygnaly, przeznaczone dla ukladu opornosci pozornych ///, przecho¬ dza z niewielkiem tlumieniem przez uklady opornosci pozornych V i IV i nie zaklócaja pracy odbiornika M y. Sygnaly o takich cze¬ stotliwosciach, które nie mieszcza sie w za¬ kresie czestotliwosci któregokolwiek z po¬ szczególnych ukladów opornosci pozornych, przechodza do koncowej opornosci pozor¬ nej k, która je pochlania. Sygnaly o róz¬ nych zakresach czestotliwosci, pochodzace z LF, SJfi Sn, zostaja wyslane na linje L.Sygnaly, przychodzace z linji LF do ukladu opornosci pozornych /, sa skierowane tak, aby przechodzily tylko na prawo przez po¬ zostale uklady opornosci pozornych //, ///, IV i V do linji L, a nie na lewo do oporno¬ sci koncowej k. W podobny sposób sygnaly wielkiej czestotliwosci sa nadawane z na¬ dajników S n i SIV. Sygnal, nadany np, za- pomoca nadajnika SIJf przechodzi przez fil¬ try ukladu opornosci pozornych // poprzez naciski 3J/f 4Ir i poprzez uklady opornosci pozornych ///, IV i V do linji L. Dzialanie kierunkowe lacznie z dzialaniem filtrujacem filtru przyczynia sie do tego, ze zadne pra¬ dy nie przechodza poprzez uklad / na lewo Z wyjatkiem pradów o czestotliwosciach, iiiemie$zczacych sie w zadnym z ukladów opornosci pozornych, a wiec pradów, które winny byc pochloniete przez opornosc kon¬ cowa k.W linji spupinizowanej jest pozadana mozliwie dobra pupinizacja, czyli jest po¬ zadane mozliwie znaczne zwiekszenie opor¬ nosci indukcyjnej linji, aby zmniejszyc tlu¬ mienie linji. Poniewaz jednak czestotliwosc graniczna linji staje sie tern mniejsza, im lepsza jest pupinizacja, wobec tego czesc o- padajaca i wznoszaca sie krzywej., wyraza¬ jacej zaleznosc opornosci falowej spupini¬ zowanej linji od czestotliwosci, przesuwa sie coraz blizej do zakresu czestotliwosci akustycznych. Obszar krzywej, w którym opornosc falowa jest w przyblizeniu stala, zmniejsza sie z chwila zwiekszenia pupini- zacji, wskutek czego porozumiewanie po¬ przez linje pogarsza sie, poniewaz zjawisko odbicia fal uwydatnia sie bardzo silnie dla wszystkich pradów o czestotliwosciach, zbli¬ zonych do czestotliwosci granicznej linji spupinizowanej, w punktach przylaczenia jej do linji napowietrznej albo do aparatu o stalej opornosci falowej, Wobec tego pu¬ pinizacja winna byc dokonana oglednie, W przykladach wykonania wedlug fig. 17 i 18 jest mozliwe znaczne zwiekszenie pupiniza- cji bez pogorszenia porozumiewania sie po¬ przez linje. Osiaga sie to w ten sposób, ze linja spupinizowana sama stanowi filtr lub czesc filtru ukladu opornosci pozornych, przyczem linja lub aparat o stalej oporno¬ sci falowej zostaje przylaczany do zacisków wejsciowych ukladu opornosci pozornych* który miedzy wymienioneini zaciskami po¬ siada równiez stala opornosc pozorna. Wy- mieniona linja napowietrzna lub aparat o stalej opornosci falowej moze byc wiec przylaczony do zacisków wejsciowych taki by nie powstawaly odbicia fal.Wedlug wynalazku najlepiej, gdy uklad opornosci pozornych jest polaczony z trans¬ formatorem róznicowym, którego dwie wza¬ jemnie symetryczne pary zacisków stano¬ wia zaciski wejsciowe ukladu opornosci po¬ zornych albo zaciski linji sztucznej, nato¬ miast jedna z pozostalych par zacisków transformatora róznicowego, np, zaciski U- zwojenia niepodzielonego, sa przylaczone do linji spupinizowanej, a inne zaciski, np. zaczepy srodkowe uzwojenia, sa przylaczom =- 15 -ne do filtru, którego opornosc falowa zmie¬ nia sie wraz z czestotliwoscia odwrotnie niz w linji spupinizowanej. O ile wiec opornosc falowa linji spupinizowanej, stanowiacej je¬ den filtr ukladu opornosci pozornych, wzno¬ si sie, to opornosc falowa drugiego filtru o- pada i odwrotnie. Srednia geometryczna o- pornosci falowych obu filtrów jest wiec we¬ dlug wynalazku stala dla róznych czestotli¬ wosci. Niekiedy oba filtry moga stanowic li- nje spupinizowane, przez co staje sie moz¬ liwe przylaczenie dwóch obwodów spupini- zowanych, polaczonych w czwórke, do ukla¬ du dwuprzewodowego o stalej opornosci fa¬ lowej, bez obawy powstawania fal odbi¬ tych.Przyklad wykonania takiego ukladu o- pornosci pozornych jest przedstawiony na fig. 17, gdzie dwa obwody telefoniczne w polaczeniu czwórkowem sa uzyte do roz¬ mów w dwóch przeciwnych kierunkach, na¬ tomiast w ukladzie wedlug fig. 18 obie linje dwuprzewodowe sa polaczone równolegle i tworza razem zwykly obwód telefoniczny.Linja napowietrzna L i odpowiednia li¬ nja sztuczna N sa przylaczone do obu stron transformatora róznicowego T, sluzacego w znany sposób do polaczenia linji dwuprze¬ wodowej L z linja czteroprzewodowa L\, L\. Do srodkowego zacisku transformatora róznicowego jest przylaczona linja spupini¬ zowana L\, natomiast linja spupinizowana L-2 jest -przylaczona do niepodzielonego u- zwojenia transformatora róznicowego. Linja spupinizowana L\ jest przy transformato¬ rze róznicowym zakonczona odcinkiem, po¬ siadajacym dlugosc, równa calej odleglosci s miedzy dwiema cewkami Pupina, do któ¬ rego jest przylaczona cewka Pupina p, któ¬ rej opornosc indukcyjna jest równa polo¬ wie opornosci indukcyjnej cewek Pupina P na linji. Opisana linja spupinizowana stano¬ wi wiec filtr w ukladzie T, t. j. filtr o cha¬ rakterystyce opadajacej. Druga linja spupi¬ nizowana L\ jest przy transformatorze róz¬ nicowym-'zakonczona - polowa odcinka spu- pinizowanego, to jest odcinkiem o dlugosci c — i stanowi filtr w ukladzie tt1 t. j. filtr o 2 charakterystyce wznoszacej sie. Gdyby obie linje byly jednakowe i spupinizowane za- pomoca jednakowych cewek P, to sred¬ nia geometryczna ich opornosci falowych by¬ laby stala, liczac od transformatora rózni¬ cowego. Srednia geometryczna opornosci fa¬ lowych powinna byc równa opornosci po¬ zornej linji sztucznej N, co mozna osiagnac przez odpowiedni uklad linji. Wejsciowa o- pornosc falowa miedzy zaciskami 1, 2 ukla¬ du, zlozonego z transformatora róznico¬ wego i linji spupinizowanej L\ i L'21 jest w tych warunkach stala i równa opornosci fa¬ lowej linji sztucznej.Obie linje spupinizowane stanowia w ni¬ niejszym przykladzie, w mysl zalozenia, o- sobne obwody telefoniczne w ukladzie czwórkowym i zawieraja osobne wzmacnia- ki Vlf V2 dla kazdego kierunku rozmowy, wlaczone do linji U2 i L\, przyczem kazda z wymienionych linij jest zakonczona przy wzmacniaku tak samo, jak przy transforma¬ torze róznicowym. Linja L\ jest wobec tego zakonczona calym odcinkiem linjowym s oraz cewka Pupina p, posiadajaca polowe normalnej opornosci indukcyjnej, natomiast linja L'2 jest zakonczona polowa odcinka linjowego —.W ukladzie wedlug fig. 17 cewki Pupi¬ na jednej linji ukladu czwórkowego sa roz¬ mieszczone w odstepach, równych polowie dlugosci odcinków linjowych w stosunku do cewek drugiej linji, co jest niedogodne w praktyce i wymaga zwiekszonych kosztów instalacji. Niedogodnosc ta moze byc bez trudu usunieta w ten sposób, ze jedna ze spupinizowanych linij jest zaopatrzona wpo- blizu transformatora róznicowego w prze¬ dluzenie, stanowiace odpowiednie przesu¬ niecie obu linij w stosunku do siebie. Przy¬ klad wykonania takiego ukladu opornosci pozornych jest przedstawiony na fig. 18, — 16 —gdzie cewki Pupina P obu limj spupinizo- wanych sa rozmieszczone nawprost siebie.Linja L\ jest przylaczona do transforma¬ tora róznicowego T w taki sam sposób, jak na fig. 17, np. przy transformatorze rózni¬ cowym jest zakonczona polowa odcinka li- njowego- . Natomiast linja L\ jest zakon- czona polowa odcinka linjowego, który jest zaopatrzony w przedluzenie F. Przedluze¬ nie linji stanowi kondensator bocznikowy C, wlaczony w obwód wpoblizu linji i posiada¬ jacy pojemnosc, odpowiadajaca pojemnosci linjowej polowy odcinka linji oraz cewka indukcyjna p, której opornosc indukcyjna jest równa polowie opornosci indukcyjnej cewki Pupina P. W razie potrzeby przedlu¬ zenie linji moze równiez zawierac szerego¬ wo wlaczone opornosci R, odpowiadajace polowie opornosci omowej odcinków linjo- wych. Przez dodanie przedluzenia F linja L\ dziala w stosunku do transformatora róznicowego dokladnie tak samo, jak linja wedlug fig. 17, t. j. jako filtr w ukla¬ dzie T.Linja czwórkowa jest na przeciwleglym koncu przylaczona w ten sam sposób do drugiej linji napowietrznej V lub do apara¬ tu o stalej opornosci pozornej, przyczem polaczenie jest dokonane za posrednictwem transformatora róznicowego T tego same¬ go rodzaju co i transformator T i zaopa¬ trzone w odpowiednia linje sztuczna N\ Po¬ laczenie obu linij spupinizowanych z trans¬ formatorem róznicowym T jest jednak wy¬ konane w porzadku odwrotnym w porów¬ naniu z przylaczeniem ich do transformato¬ ra T, a mianowicie linja L\ jest zakonczo¬ na przy transformatorze T' przedluzeniem F4 i przylaczona do srodkowego zaczepu transformatora róznicowego, natomiast li¬ nja L\ jest przylaczona bez zadnego prze¬ dluzenia do niepodzielonego uzwojenia wy¬ mienionego transformatora. Czlony C", p, R' przedluzenia Ff odpowiadaja takim samym czlonom przedluzenia F. Obie linje sa za¬ konczone polowa odcinka linjowego —. Na fig. 18 obie linje L\, L\ sa oczywiscie sobie równowazne i moga stanowic wspólnie je¬ den obwód telefoniczny, przyczem przewo¬ dy kazdej linji sa polaczone równolegle' Pomimo, ze cztery przewody sa uzyte do przesylania pradów telefonicznych w jed¬ nym tylko kierunku, to jednak linja zlocona nie jest bardziej kosztowna, niz linja poje¬ dyncza, poniewaz przekrój przewodów li¬ nji zlozonej moze byc równy przekrojowi przewodów zwyklej dwuprzewodowej linji spupinizowanej bez zwiekszenia ogólnego tlumienia lub przesluchu. Wynik ten moze byc uzasadniony rozumowaniem nastepuj a- cem. Tlumienie na kilometr zwyklej linji podwójnej wynosi, jak wiadomo _R_ G^ 2ZT 2 gdzie R jest opornoscia omowa na kilometr, Z — charakterystyczna opornoscia pozorna czyli falowa linji, a G — uplywnoscia na ki¬ lometr.Drugi wyraz z prawej strony równania moze byc pominiety, w najgorszym bowiem przypadku moze wynosic zaledwie okolo 3% calego tlumienia na kilometr, poniewaz G jest znikomo male. Z powyzszego wzoru wyprowadza sie wniosek, ze opornosc R moze byc podwojona bez zwiekszenia tlu¬ mienia /S, jezeli podwoic jednoczesnie Z.Przesluch w przewodach telefonicznych jest, jak wiadomo, zalezny od napiecia V, które zkolei równa sie Z./, gdzie/ jest na¬ tezeniem pradu. Poniewaz w omawianym przypadku natezenie pradu w kazdym prze¬ wodzie jest o polowe mniejsze, zatem opor¬ nosc falowa Z linji mozna zwiekszyc dwu¬ krotnie w porównaniu z normalna warto¬ scia, nie zmieniajac napiecia V, a linje L\, L'2 moga byc spupinizowane w stopniu dwa razy wiekszym, niz to zwykle sie stosuje bez obawy zwiekszenia przesluchu. Po- — 17 —dwajajac wiec R przez zmniejszenie prze¬ kroju przewodów linji do polowy otrzymu¬ je sie ogólny przekrój przewodów taki sam, jak i zwyklej linji. Zwiekszenie liczby ce¬ wek Pupina jest czesciowo wynagrodzone tern, ze wymienione cewki moga byc wyko¬ nane z cienszego drutu i posiadac rdzen o mniejszym przekroju. Opisana linja czwór¬ kowa nie zabierze znacznie wiecej miejsca w kablu niz linja dwuprzewodowa, gdyz moze byc skrecona srubowo. Miejsce, jakie zabiera opisana linja czwórkowa w kablu, nie jest o wiele wieksze od miejsca, jakiego wymagaja zyly, skrecone w czwórke wedlug metody Dieselhorsta i Martina.Linja, wykonana wedlug fig. 18, nadaje sie szczególnie do telefonji dalekosieznej i do przesylania produkcyj muzycznych. PL