Wynalazek dotyczy pojazdów silniko¬ wych, wyposazonych w urzadzenia do przejsciowego, czyli czasowego wylaczania glównego sprzegla, laczacego silnik z prze¬ kladnia zebata, ponadto zas wyposazonych w urzadzenie pomocnicze, na które oddzia¬ lywaja obydwa ogniwa sprzegla w taki spo¬ sób, ze ponowne wlaczenie sprzegla glówne¬ go jest niemozliwe dopóty, dopóki obydwa ogniwa sprzegla nie osiagna jednakowej lub w przyblizeniu jednakowej szybkosci ob¬ rotowej. Do chwilowego czyli przejsciowe¬ go wylaczania sprzegla glównego moze byc zastosowane urzadzenie, wprawiane w ruch zapomoca czynnika, znajdujacego sie pod cisnieniem, mechanicznie wzglednie elek¬ trycznie. Zapobieganie ponownemu wlacze¬ niu sie sprzegla uskutecznia isie w znany sposób przez zastosowanie dwu narzadów, pozostajacych pod dzialaniem obydwu o- gniw sprzegla, przyczem zarówno ruchy, jak i dzialanie kazdego z tych narzadów zalezy od szybkosci obrotowej odpowied¬ niej czesci sprzegla. Obydwa wzmianko¬ wane narzady oddzialywaja na specjalny narzad rozrzadczy przejsciowego wylacza-nia sprzegla glównego, wprawiajac go w ruch w celu zwolnienia czesci sprzegla i umozliwienia ponownego wlaczenia sprzegla, skoro tylko oba wzmiankowane narzady osiagna jednakowa lub w przybli¬ zeniu jednakowa szybkosc obrotowa.Samoczynnemu wylaczaniu sie sprzegla (przestawieniu sie na wolny bieg) mozna zapobiec przez zastosowanie specjalnego narzadu, uruchomianego przez kierowce np. zapomoca czynnika, znajdujacego sie pod cisnieniom. Zapomoca takiego samego urzadzenia sprzeglo moze byc ustawiane na wolny bieg wzglednie moze byc umoz¬ liwiane takie nastawianie sprzegla.Przy stosowaniu urzadzen do nasta¬ wiania sprzegla na wolny bieg oraz samo¬ czynnych urzadzen, wylaczajacych sprze¬ glo, zachodzi czesto potrzeba przejscia z wolnego biegu na inny, zwlaszcza w celu wykorzystania tarcia silnika nia pojazdu. Wszystkie urzadzenia znanej dotychczas budowy posiadaja te wade, ze przejscie z wolnego biegu mozliwe jest bez pnzeszkód tylko przy niniejszych szybko¬ sciach jazdy. Natonfiiast przy jezdzie ze znaczna szybkoscia przejscie z wolnego biegu jest niemozliwe bez zastosowania specjalnych srodków. W najlepszym razie móglby miec miejsce silny wstrzas, a w pewnych okolicznosciach mogloby zdarzyc sie polamanie sie czesci mechanizmu nape¬ dowego lub tez skutki tego moglyby wply¬ nac szkodliwie na moznosc kierowania po¬ jazdem. Niedogodnosci te ujawniaja sie na¬ wet w tych znanych konstrukcjach, w któ¬ rych zastosowane sa specjalne srodki do la¬ godnego wlaczania sprzegla.Niniejszy wynalazek odnosi sie do prze¬ kladni wolnobiegowej, stosowanej w poja¬ zdach mechanicznych, i ma na celu umoz¬ liwienie swobodnego przejscia z wolnego biegu n dowolnej chwili, nawet przy najwiekszych szybkosciach jazdy, bez zadnych niedogod¬ nosci. Wedlug wynalazku niniejszego na¬ wet w razie ustawienia urzadzenia, nasta¬ wiajacego mechanizm napedowy na wolny bieg, w polozenie nieczynne, przy którem (jezeli np. urzadzenie powyzsze jest poru¬ szanie zapomoca sprezonego czynnika ro¬ boczego lub innego czynnika roboczego, znajdujacego sie pod cisnieniem) normalna droga czynnika roboczego do wylaczania sprzegla jest zamknieta, sprzeglo glówne, wylaczone poprzednio, zostaje wlaczone ponownie dopiero wtedy, gdy obydwie cze¬ sci sprzegla obracaja sie z jednakowemi w przyblizeniu szybkosciami obrotowemi. W mysl wynalazku niniejszego do powyzsze¬ go celu zastosowane sa dwa narzady roz- rzadcze, na które oddzialywaja dwa inne narzady, których dzialanie jest uzaleznione od szybkosci obrotowych obydwóch czesci sprzegla, podlegajacych polaczeniu.Ponadto wedlug wynalazku niniejszego w razie cofniecia w polozenie nieczynne u- rzadzenia, nastawiajacego mechanizm na¬ pedowy na wolny bieg, narzad, regulujacy doplyw mieszanki paliwowej, ustawia sie samoczynnie przejsciowo w polozenie, od¬ powiadajace w przyblizeniu najwiekszej liczbie obrotów silnika przy biegu jalowym, w zwiazku z ozem sprzeglo zostaje przez urzadzenie wylaczajace zwolnione i wla¬ czone przy jednakowych w przyblizeniu szybkosciach obydwóch czesci sprzegla, podlegajacych sprzezeniu.Jako urzadzenie, zapobiegajace samo¬ czynnemu wlaczaniu sie sprzegla, moze byc zastosowane wahadlo odsrodkowe lub tez odpowiednie urzadzenia elektryczne. W u- rzadzeniu wedlug niniejszego wynalazku zostaly w tym celu zastosowane dwie pom¬ py do cieczy, z których kazda jest nape¬ dzana zapomoca jednego z ogniw sprzegla, przyczem w razie róznicy w liczbie obro¬ tów obydwóch tych pomp wytwarza sie w cieczy pewne cisnienie, uruchomiajace specjalny narzad rozrzadczy, który przy zmniejszeniu sie np. tego cisnienia do zera lub, odwrotnie, w razie osiagniecia przez tocisnienie pewnej okreslonej wartosci zwal¬ nia urzadzenie, wlaczajace sprzeglo. W tym celu np. przewód ssacy jednej pompy (np. sprzezonej z silnikiem) moze byc po¬ laczony z przewodem tlocznym pompy drugiej (w tym przypadku sprzezonej z walem napedzanym]. Wzmiankowany na¬ rzad rozrzadczy jest wprawiany w ruch ci¬ snieniem, gromadzacem sie w przestrzeni, laczacej obie pompy. Dzieki zastosowaniu do tego celu pomp do cieczy osiaga sie nad¬ zwyczaj wielka czulosc urzadzenia ze wzgledu na nieznaczne dzialanie mas, po¬ wodujaca szybkie dzialanie.Przyrzady rozrzadcze, których dziala¬ nie jest uzaleznione od szybkosci obrotowej obydwóch ogniw sprzegla, zaczynaja dzia¬ lac przy szybkosci obrotowej nieco mniej¬ szej od szybkosci obrotowej walu napedza¬ nego, poniewaz liczba obrotów silnika w czasie wlaczania sprzegla w dalszym ciagu nieco wzrasta. To wczesniejsze rozpoczy¬ nanie dzialania wzmiankowanych przyrza¬ dów przyczynia sie do szybszego ukoncze¬ nia wlaczania ogniw sprzegla tak, ze w chwili wyrównania sie szybkosci obroto¬ wych obydwóch czesci sprzegla wzglednie wkrótce po takiem wyrównaniu sie sprze¬ glo jest juz calkowicie wlaczone. W tym celu jedna z pomp napedza sie np. przy za¬ stosowaniu wiekszego stosunku przekladni, lub tez przy zachowaniu jednakowej szyb¬ kosci obrotowej obydwóch pomp jednej z pomp nadaje sie nieco wieksze rozmiary, niz drugiej.W najdogodniejszej odmianie wykona¬ nia przedmiotu wynalazku narzad, regulu¬ jacy doplyw mieszanki paliwowej, jest przesuwany w kierunku zwiekszenia do¬ plywu gazu zapomoca tloka, na który od¬ dzialywa czynnik sprezony lub znajduja¬ cy sie pod cisnieniem tak dlugo, az przy¬ rzad rozrzadczy, którego dzialanie jest u- zaleznione od szybkosci obrotowych ogniw sprzegla, umozliwi1 wlaczenie sprzegla. Na¬ stepnie doplyw mieszanki nastawia sie samoczynnie na mniejsza liczbe obro¬ tów.Do poruszania urzadzenia, wlaczajace¬ go lub wylaczajacego sprzeglo, najwlasci- wiej jest zastosowac dzialanie ssace silni¬ ka.Na rysunku, zwlaszcza na fig. 1, przed¬ stawione jest schematycznie urzadzenie we¬ dlug wynalazku, polaczone z silnikiem o- raz sprzeglem glównem, przyczem dzwignia nozna, rozrzadzajaca doplywem mieszanki paliwowej, jest cofnieta w swe tylne polo¬ zenie. Fig. 2 przedstawia górna czesc urza¬ dzenia wedlug fig. 1 z dzwignia nozna, na¬ cisnieta ku dolowi.Dzwignia nozna 1, rozrzadzajaca do¬ plywem mieszanki paliwowej, jest odcia¬ gana zapomoca sprezyny 2 ku tylowi w po¬ lozenie nieczynne i dociskana do zatrzymu 3. Liczba 4 oznacza dzwignie nozna, sprze¬ zona ze sprzeglem glównem. Kolo zama¬ chowe 5 silnika Af tworzy jednoczesnie jed¬ na czesc sprzegla glównego, podczas gdy przesuwna czesc 7 tego sprzegla osadzona jest na wale napedzanym 6. Sprezyna 8 dazy stale do wlaczenia sprzegla. Sprze¬ glo 5, 7 moze byc wylaczone wbrew dzia¬ laniu sprezyny 8 zapomoca dzwigni 9 i po¬ laczonego z nia tloczyska 10 z tlokiem U, pozostajacym pod dzialaniem niedoprezno- sci. Tlok 11 jest obciazony sprezyna 12, która parzy wlaCzonem sprzegle dazy do przesuniecia tloka w jego drugie polozenie krancowe. Rura ssawcza 13 silnika rozga¬ lezia sie na dwa przewody 14 i 15, w któ¬ rych wytwarza sie niedopreznosc. Przewód 14 prowadzi do zaworu suwakowego 16, którego suwak jest polaczony z dzwignia nozna 1 zapomoca wodzika 17, zaopatrzo¬ nego w otwór podluzny. Suwak zaworu 16 jest wyposazony na koncu, przeciwleglym dzwigni noznej 1, w sprezyne 18, która da¬ zy do przesuniecia suwaka w lewo. Jednak w razie ustawienia dzwigni noznej 1 w po¬ lozenie nieczynne suwak zaworu 16 jest u- trzymywany w swem skrajnem prawem po-lozeniu zapomoca wodzika 17 wbrew dzia¬ laniu sprezyny 18. Przewód 15 prowadzi do zaworu suwakowego 19, którego suwak uksztaltowany czesciowo jako iglica regu¬ lujaca, jest poddany na swym prawym kon¬ cu dzialaniu sprezyny 20, wskutek czego suwak ten jest normalnie przytrzymywany w swem skraj nem lewem polozeniu.Po lewej stronie zaworu suwakowego 19 umieszczona jest oslona, w której mie¬ szcza sie dwie pompy do cieczy, np. pompy obrotowe z kolami zebatemi, tloczacemi ciecz. Pompa 21 jest napedzana zapomoca gietkiego walu 22, slimaka 25 oraz slimacz¬ nicy 24, osadzonej na wale korbowym 23 silnika. Wal 6 napedza pompe 26 zapomo¬ ca slimacznicy 28, slimaka 29 i gietkiego walu 30. W oslonie 31 znajduje sie ciecz, która zasysa pompa 26, dzieki czemu lewy koniec suwaka 19 jest poddany dzialaniu cisnienia tej cieczy. Natomiast pompa 21 zasysa ciecz, znajdujaca sie w przestrzeni, mieszczacej sie pomiedzy obydwoma pom¬ pami.Od zaworu suwakowego 16 prowadzi przewód 32 do zaworu suwakowego 33, przestawianego przez kierowce pojazdu na¬ cisnieciem noga. Do tegoz zaworu 33 pro¬ wadzi równiez przewód 34 od zaworu su¬ wakowego 19. Na dolny koniec suwaka za¬ woru 33 cisnie sprezyna 35. Zawór suwako¬ wy 33 polaczony jest ponadto przewodem 36 z przestrzenia, mieszczaca sie w cylin¬ drze IV po prawej stronie tloka 11.Urzadzenie wedlug wynalazku dziala w sposób nastepujacy.Podczas jazdy kierowca pojazdu naci¬ ska zwykle lewa stopa glówke suwaka za¬ woru 33. Wskutek tego przewód 32 zostaje polaczony z przewodem 36. Gdy kierowca cofa dzwignie nozna 1 z któregokolwiek po¬ lozenia roboczego w polozenie nieczynne, uwidocznione na fig. 1 (bieg jalowy), to w ciagu ostatniej czesci tego przesuwu dzwi¬ gni noznej 1 w polozenie nieczynne, nieco przed osiagnieciem tego polozenia przez po¬ wyzsza dzwignie, suwak zaworu 16 zosta- je przesuniety w prawo zapomoca wodzika 17 w polozenie, uwidocznione na fig. 1, i laczy rure ssaca 13 silnika zapomoca prze¬ wodów 14, 32, 36 z przestrzenia, znajduja¬ ca sie za tlokiem 11, wskutek czego w prze¬ strzeni tej wytwarza sie niedopreznosc, tlok przesuwa sie mimo przeciwdzialania sprezyny 12 w prawo i wylacza zapomoca dzwigni 9 sprzeglo 5, 7 mimo oporu sprezy¬ ny 8.Sprzeglo pozostaje wylaczone, dopóki kierowca nie przestawi ponownie dzwigni noznej 1 w kierunku, zaznaczonym strzal¬ ka, w polozenie II.Jezeli obydwie pompy 21, 26, napedza¬ ne zapomoca silnika M wzglednie walu 6, posiadaja, gdy sprzeglo 5, 7 jest wlaczone, jednakowa szybkosc obrotowa, to w prze¬ strzeni 27, laczacej obydwie pompy ze so¬ ba, nie zwieksza sie cisnienie cieczy, a su¬ wak zaworu 19 jest wobec tego podczas normalnej jazdy (gdy dzwignia nozna 1 jest ustawiana w polozenie robocze) utrzy¬ mywany zapomoca sprezyny 20 w swem krancowem lewem polozeniu (fig. 2). Sko¬ ro jednak sprzeglo zostanie wylaczone wskutek wytworzenia w cylindrze IV nie- dopreznosci po cofnieciu dzwigni noznej 1 w polozenie nieczynne, to liczba obrotów silnika, a przez to i szybkosc obrotowa wa¬ lu pompy 21, obnizy sie do wielkosci, odpo¬ wiadajacej jalowemu biegowi silnika.Wskutek tego w przestrzeni 27, laczacej pompy 21 i 26, wytwarza sie pewne cisnie¬ nie cieczy, poniewaz pompa 26 tloczy ciecz w dalszym ciagu z szybkoscia, odpowiada¬ jaca szybkosci obrotowej, z jaka pompa ta jest napedzana w danej chwili przez wal 6 sprzegla, sprzezony z przekladnia napedo¬ wa pojazdu. Przy wylaczonem wiec sprze¬ gle 5, 7 suwak zaworu 19 zostaje przesu¬ niety w swe prawe polozenie krancowe, przedstawione na fig. 1. Jezeli nastepnie dzwignia nozna 1 zostanie przestawiona w jedno ze swych polozen roboczych, to tlo- — 4 —czek 37, umieszczony na przedluzeniu su¬ waka zaworu 19, zapobiega przesuwaniu sie suwaka zaworu 16 w lewo. Wogóle, gdy liczba obrotów silnika, a wraz z nia i szyb¬ kosc obrotowa napedzanej zapomoca niego pompy 21 sie zwieksza, to cisnienie w prze¬ strzeni 27, mieszczacej sie pomiedzy pom¬ pami 21 i 26 sie zmniejsza. Gdy pompa 21 zasysa ilosc cieczy, jednakowa lub nieco tylko wieksza od ilosci, wytlaczanej przez pompe 26, to cisnienie w przestrzeni 27 zmniejsza sie do zera i suwak zaworu 19 zostaje przesuniety sprezyna 20 w swe le¬ we polozenie krancowe, przedstawione na fig. 2. Wskutek tego suwak 16 moze byc nastepnie przesuniety równiez w lewo pod naciskiem sprezyny 18. Przy ustawieniu za¬ worów w polozenie, uwidocznione na fig. 2, przewód 14 jest zamkniety zapomoca za¬ woru 16, a przewód 32 jest polaczony z o- tworem odpowietrzajacym 38. Wskutók te¬ go przestrzen, znajdujaca sie za tlokiem 11 w cylindrze 11\ zostaje polaczona z powie¬ trzem zewnetrznem przez zawór 33 i prze¬ wód 36, a tlok 11 zostaje przesuniety zapo¬ moca sprezyny 12 w lewe polozenie kran¬ cowe, przyczem dzwignia 9 przesuwa sie w kierunku strzalki i sprzeglo 5, 7 zostaje po¬ nownie wlaczone zapomoca sprezyny 8.Sprzeglo zostaje wiec wlaczone samoczyn¬ nie zapomoca opisanego urzadzenia dopie¬ ro wtedy, gdy liczba obrotów silnika i walu napedzanego stana sie w przyblizeniu rów¬ ne.Jezeli po cofnieciu dzwigni noznej 1 kie¬ rowca pojazdu zdejmie z jakiegokolwiek powodu lewa noge zi glowicy suwaka zawo¬ ru 33 i suwak tego zaworu pod dzialaniem sprezyny 35 przesunie sie do góry w polo¬ zenie, oznaczone na fig. 1 linjami przery- wanemi, to polaczenie przewodu 32 z prze¬ wodem 36 zostaje przerwane, hiedoprez- nosc zostaje usunieta i sprzeglo zostaje wlaczone. Poniewaz jednak wlaczenie to powinno odbywac sie tylko wtedy, gdy o- bydwie czesci 5, 7 sprzegla posiadaja jed¬ nakowa w przyblizeniu szybkosc obrotowa, wobec tego urzadzenie powyzsze jest tak wykonane, iz przy wzsniankowanem polo¬ zeniu suwaka zaworu 33 przewód 36 jest polaczony przewodem 34 przez zawór 19 i przewód 15 z arura ssaca silnika. Dzieki te¬ mu, nawet gdy kierowca pojagdu zdejmie lewa noge z glowicy suwaka zaworu 33, w przestrzeni za tlokiem 11 ujawnia sie w dalszym ciagu dzialanie ssace* czyli niedo- preznosc, i sprzeglo nie wlacza sie. Dopie¬ ro, gdy kierowca otworzy ponownie doplyw gazu, zachodza opisane powyzej zjawiska i sprzeglo zostaje wlaczone przy jednako¬ wej w przyblizeniu szybkosci obrotowej o- bydwóch laczacych ze soba czesci sprzegla.Przy wlaczonem sprzegle 5, 7 i przesunie¬ tej w ipolozenie czynne dzwigni noznej 1 przewód 34 jest polaczony z powietrzem zewnetrznem przez otwór odpowietrzajacy 39, jak to przedstawia fig. 2, przy ustawie¬ niu suwaka zaworu 19 w lewe polozenie krancowe.Sprzeglo 5, 7, jak to przedstawiono na rysunku, jest wylaczane niezaleznie od po¬ lozenia tloka 11 przez nacisniecie noga znanej dzwigni noznej 4, poniewaz dzwi¬ gnia 9 jest sprzezona z tloczyskiem 10 zapo¬ moca wodzika 40, zaopatrzonego w otwór podluzny. Dzwignia 4 jednak moze byc pominieta.Przy zastosowaniu powyzszego urza¬ dzenia swobodne przejscie z wolnego biegu na naped zapomoca silnika jest mozliwe przy dowolnej szybkosci jazdy pojazdu. Je¬ zeli pojazd jedzie ze stosunkowo znaczna szybkoscia na wolnym biegu, np. na pochy¬ lej trasie, i kierowca chce nagle przejsc z wolnego biegu na naped zapomoca silnika, aby wykorzystac silnik do hamowania po¬ jazdu, to zdejmujac noge z glowicy suwa¬ ka zaworu 33, powoduje przesuniecie tego suwaka w jego górne polozenie krancowe zapomoca spirezyny 35. Wskutek tego gór¬ na czesc cylindra 45 zostaje polaczona z przewodem 34 zapomoca przewodu 44 i tlok — 5 —46, znajdujacy sie w tym cylindrze, przesu¬ nie sie, dzieki wytworzeniu sie niedoprezno- sci w górnej czesci cylindra, do gary wbrew dzialaniu sprezyny 48. Tloczysko 47 tloka 46 przesuwa przytem ramie V dzwigni noz¬ nej 1 w polozenie II, oznaczone linjami przerywanemi, przy którem liczba obro¬ tów silnika zostaje zwiekszona az do ilo¬ sci, odpowiadajacej najwiekszej jego licz¬ bie obrotów przy biegu jalowym. W zwiaz¬ ku z tern liczba obrotów pompy 21 zostaje zwiekszona, dosiegajac prawie liczby obro¬ tów pompy 26, i sprzeglo 5, 7 zostaje wla¬ czone w sposób opisany wyzej. Jednocze¬ snie Wskutek cofniecia sie suwaka 19 prze¬ rywa, sie przenoszenie sie dzialania ssace¬ go przez przewód 34 i tlok 46, a przestrzen w cylindrze nad tlokiem zostaje polaczona z powietrzem zewnetrznem, wobec czego tlok 46 zostaje przesuniety ponownie ku dolowi zapomoca sprezyny 48, a dzwignia nozna / cofa sie w polozenie nieczynne.Nie wykraczajac poza zakres wynalazku mniejszego, mozna nacisk tloka 46 prze¬ niesc zamiast na ramie V dzwigni noznej 1 równiez bezposrednio na dzwigjnie 49, na¬ stawiajaca przepustnice, lub tez bezposred¬ nio na przepustnice, czyli zawór glówny. PL