Wynalazek niniejszy dotyczy ukladów przekladni samochodowych z kolem wol¬ nego biegu/ W wiekszosci warunków pracy jest nadzwyczaj pozadanem stosowanie wolno¬ biegu, ale nie zawisze. Tak np. zjezdzajac po stromych spadkach, korzystne jest ha¬ mowanie zapomoca silnika przy wlaczo¬ nym biegu bezposrednim, albo którymkol¬ wiek z biegów wolniejszych.Przy ustawieniu przekladni na bieg wsteczny konieczne jest równiez automa¬ tyczne wylaczenie wolnobiegu i naodwrót przy przelaczeniu z biegu wstecznego na przedni wolnobieg powinien sie samoczyn¬ nie wlaczac.Niniejszy wynalazek polega na zaopa¬ trzeniu przekladni samochodowej wspo¬ mnianego wyzej typu w elastyczne srodki do samoczynnego wylaczania wolnobiegu przy przestawieniu przekladni na bieg wstecz, zas przy biegach wprzód — zapo¬ moca odpowiedniego narzadu uruchomia¬ nego recznie.Sprzeglo musi byc uruchomiane ela¬ stycznie ze wzgledu na to, azdby rzeczywi¬ ste wylaczenie wystepowalo dopiero wte¬ dy, gdy na zespól zacznie dzialac moment obrotowy w odwrotnym kierunku.Na rysunku fig. 1 przedstawia pionowy przekrój srodkowy przez skrzynke prze¬ kladniowa, uwidoczniajacy ogólny uklad czesci; fig. 2 — przekrój wedlug linji 2—2, oznaczonej na fig. 1; fig. 3 — przekrój we-cfttfg Imiji 3^3, ozfi&czófoej na fig, 2; fig. ¦"¦ 4 — widok recznego rozrzadu wolnobiegu; * fig/ 5 — przSkrój wedlug linji 5—5, ozna¬ czonej na fig. 2, fig. 6 — schemat ukladu przy wlaczonym wolnobiegu i przekladni ustawionej na bieg naprzód, fig. 7 — sche¬ mat ukladu przy przekladni ustawionej na bieg wstecz, fig. 8 — schemat ukladu przy uruchomieniu rozrzadu recznego i fig. 9 — w powiekszonej skali widok nasuwanego sprzegla, które utrzymywane jest skutkiem tarcia w polaczeniu nawet po wylaczeniu napedu.Przedni koniec skrzynki biegów 10 jest przytwierdzony do tylnego konca silnika spalinowego. W przedniej i tylnej scian¬ kach skrzynki sa umieszczone osiowo na jednej wysokosci otwory dla lozysk.Kolo zebate 11 z ukosnemi zebami jest bezposrednio polaczone z walem sprzegla silnika i jest osadzone obrotowo w lozy¬ skach kulkowych 12 w skrzynce 10 w otwo¬ rze, wykonanym w przedniej sciance tej skrzynki. Kolo zebate 11 o zebach ukosnych jest polaczone bezposrednio z walem sprze¬ gla silnika i osadzone na lozyskach kulko¬ wych 12 wewnatrz skrzynki 10 w otworze, wykonanym w jej przedniej sciance. W okraglym otworze kola 11 jest osadzony przfedni koniec posredniczacego walu 13, zaopatrzonego w wystepy, tak ze sie moze obracac, tylny zas jego koniec jest osadzo¬ ny w lozyskach kulkowych w tylnej sciance skrzynki 10. W dolnej czesci skrzynki jest osadzony równolegle do walu zlobkowane¬ go 13 i obok niego odpowiedni walek przy¬ stankowy ze zmianowym zespolem kól ze¬ batych 16, którego duze kolo o zebach uko¬ snych 17 zazebia sie stale z kolem 11. Na srodkowej czesci narzadu 16 zespolu kól zebatych osadzone kolo zebate napedzajace 18, o ukosnych zebach, do biegów posred¬ nich zazebia sie stale z kolem pedzonem, o zebach ukosnych, do biegów posrednich 19, ósadzonem obrotowo ha wale 13. Do oby¬ dwu kól 11 i 19 (fig. 2) przylegaja pierscie¬ niowe tarcze sprzeglowe 20. Narzad nape¬ dzajacy 21 jest osadzony tak, ze nie moze sie obracac na czesci walu 13 pomiedzy dwiema tarczami sprzeglowemi 19 i 20.Na narzadzie napedzajacym 21, zaopa¬ trzonym z zewnatrz w wystepy jest osa¬ dzona suwliwie wewnatrz rowkowana tuleja sprzegla 22 w taki sposób, ze moze sprze¬ gac sie z którakolwiek z tarcz sprzeglo¬ wych 20 i laczyc wal 13 albo z kolem ze- batem 11 sprzegla celem otrzymania bez¬ posredniego biegu albo wreszcie z kolem zebatem 19 drugiego biegu, celem otrzyma¬ nia bieigu posredniego.Na ruch kola zebatego w lewo nie po¬ zwala narzad napedzajacy 21 (fig. 2), pod¬ czas gdy ruchowi jego w prawo zapobie¬ ga kolnierz 23 (fig. 5). Na wale 13, zaopa¬ trzonym w podluzne wystepy, wyrobiony jest pierscieniowy zlobek 24. Na wal ten nasadzony jest pierscien 23, zaopatrzony równiez w odpowiednie wystepy, przyczem srednica otworu tego pierscienia równa sie srednicy dna rowka 24. Pierscien 23 moze byc przesuwany wzdluz wystepów walu 13 az do miejsca, w którem wykonany jest ro¬ wek 24. W tern polozeniu kolnierz 23 moz¬ na obrócic o pewien tylko kat, gdyz zo¬ staje on zaryglowywany po wykonaniu te¬ go obrotu przez osadzony w wale 13 tlo¬ czek 25, znajdujacy sie pod dzialanfelfl sprezyny i wpadajacy w odpowiednie Wgle¬ bienie w jednym z Wystepów pierscienia 23, uniemozliwiajac tern samem jego obrót po dnie rowka 24 wahl 13. Dla rozlaczenia kolnierza 23 wklada sie przez wykdnany w nim osiowy otwór 26 trzpien i naciska tloczek ku dolowi.Kolo zebate 27 dla drugiego biegu i ko¬ lo zebate napedzajace biegli wstecznego 28 stanowi z narzadem 16 jedna calosc.Kolo biegu wstecznego 28 zazebia sie stale z luznem kolem biegu Wstecznego 29, ha* pedzane zas kolo 30 jfest osadzone na Wa¬ le 13 tak, ze, nie mogac sie obracac, moze sie jednak slizgac pomiedzy lozyskierii 14 — 2 —i kolnierzem 23, przyczem zazebia sie albo z kalem 27, albo z luznem kolem biegu wstecznego 29. Dzieki temu przesuniecie kola zebatego 30 ku tylowi (podlug fig. 1 w prawo) powoduje zazebienie sie z kolem luznem i zmusza wal 13 do pracy ze zmniejszona predkoscia w kierunku biegu wstecznego. Przesuniecie kola 30 ku przo¬ dowi (podlug fig. 1 w lewo) zmusza wal 13 do pracy z mala predkoscia w kierunku do przodu. Do przesuwania kól przekladni biegowej sluzy para zwyklych widelek, przyczem widelki 31 pracuja w odpowied¬ nim rowku w tulei 22, a widelki do biegu wstecznego pracuja podobniez w odpo¬ wiednim rowku w piascie kola zebatego 30. Kazde z tych widelek sa przytwierdzo¬ ne do drazka przesuwajacego 33, osadzone¬ go suwliwie w górnej czesci przekladni, przyczem kazdy z tych drazków wystaje nazewnatrz ze skrzynki tak, ze jest odpo¬ wiednio dostepny dla wykonywania ru¬ chów zwrotnych.Do tylnego konca skrzynki 10 jest przy¬ twierdzona skrzynka 35 tak, ze otacza ko¬ niec zaopatrzonego w wystepy walu 13.Skrzynka 35 stanowi zamkniecie tylnego konca przekladni. Ztylu skrzynki 10 wpu¬ szczona jest plyta 36 i przymocowana do niej nieruchomo. Plyta 36 dochodzi we¬ wnatrz do obwodu lozyska kulkowego 14, zaopatrzonego w rowek kolisty z pierscie¬ niem zatrzaskowym 37. Plyta 36, osadzo¬ na na miejscu, przyciska zewnetrzna czesc pierscienia 37 do tylnej scianki skrzynki 10 tak, ze ruch lozyska kulkowego 14 w kierunku osi jest uniemozliwiony. Aczkol¬ wiek cecha ta nie ma specjalnie waznego znaczenia, to jednak nalezy ona do szere¬ gu cech udoskonalenia, które czynia przed¬ stawiona przekladnie wyjatkowo zwarta, sztywna, tania i zabezpieczona od niepo¬ wolanych manipulacji.Zewnetrzny koniec skrzynki 35 posia¬ da kulkowe lozysko 66, w którem jest osa¬ dzona piasta tarczy 38, stanowiacej jedna calosc z wystajacym do przodu pierscie¬ niem 39, który otacza tylny koniec walu 13 i jest polozony na jednej z nim linji.Aby wal 13 i pierscien 39 stale znajdowaly sie w jednej linji jest w piascie tarczy 38 zaklinowany wal 40, zaopatrzony w wal prowadniczy 41, wystajacy ku przodowi i wchodzacy w otwór w wale 13, przyczeiri laczy wal 40 i pierscien 39 z walem 13 tak, aby mogly obracac sie stale okolo jed¬ nej osi. Na tylnym koncu walu 40 jest za¬ klinowana czesc sprzegla Cardana, pola¬ czona z walem napedzajacym pojazdu tak, ze pierscien 39, wal 40 i czesc sprzegla Cardana moga sie zawsze obracac jako zespól bezposrednio z kolami poja¬ zdu.Zastosowane tu sprzeglo nasuwane jest typu walkowego; posiada ono pierscien z garbami 42, zaklinowany na tylnym koncu walu 13 tak, ze znajduje sie ma jednej osi z tylna czescia pierscienia 39', który posia¬ da szereg wyrobionych w nim garbów, po¬ miedzy któremi a pierscieniem 39 jest u- mieszczony szereg walków 43, polaczonych elastycznie z odpowiadajacemi im garbami zapomoca iszeregu sprezyn 44. Te garby sa tak wykonane, ze gdy silnik napedza wal 13, aby posuwac wóz naprzód, walki te tworza polaczenie napedzajace. Natomiast gdy tylne kola pojazdu staraja sie pedzic wal J3, walki cofaja sie od powierzchni nieokraglych garbów wtyl i pierscien 39 nasuwa sie na pierscien z garbami 42. Tar¬ cza sprzeglowa 45 zaklinowana na wale 13 pomiedzy lozyskiem 14 i pierscieniem z garbami 42 ulatwia rozrzad sprzeglem. Na obwodzie tej tarczy jest wykonany szereg zewnetrznych klów sprzeglowych, które pracuja z szeregiem wewnetrznych klów sprzeglowych, wykonanych w przednim koncu pierscienia 39. Gdy tarcza 45 jest przesunieta w kierunku osiowym w skraj¬ ne tylne polozenie (na prawo na fig. 2), pierscien 39 bedzie sprzezony z walem 13, dzieki czemu zapewniony jest naped W — 3 —kierunkach pomiedzy walem 13 i tylnemi poruszajacemi kolami pojazdu.Jezeli urzadzenie to ma byc napedzane w kierunku wstecznym, to wal 13 musi sie obracac w kierunku odwrotnym, przyczem tarcza sprzeglowa 45 musi byc wlaczona.Bardzo pozadane sa równiez srodki do automatycznego wlaczania sprzegla 45, u- ruchomionego zapomoca drazka do zmiany biegów tak, aby kierowca pojazdu nie po¬ trzebowal wykonywac dodatkowej czyn¬ nosci. To tez widelki do przelaczania na wsteczny bieg 32 wprawiaja w ruch narza¬ dy do uruchomiania nietylko kola 30, lecz i tarczy sprzeglowej 45. Ta ostatnia posia¬ da kolisty rowek dla widelek 46, których ruch zwrotny powoduje -ruch zwrotny tar¬ czy sprzeglowej 45. Do widelek 46 jest przynitowany trzpien 47, przechodzacy w kierunku do przodu przez tylna scianke skrzynki 10 przekladni az do miejsca tuz ztylu za widelkami 32, przelaczajacemi na bieg wsteczny. Jezeli kolo 30 zostanie przesuniete wtyl, widelki opra sie o przed¬ ni koniec trzpienia 47, przelsuwajac go wtyl, aby wlaczyc tarcze 45 i wylaczyc wolnobieg.Przekladnia wedlug wynalazku jest równiez zaopatrzona w srodki do odrecz¬ nego przesuwania tarczy 45 (fig. 2 i 4). Wi¬ delki 46 sa wykonane jako jedna calosc z tuleja 48, przechodzaca w kierunku do przodu przez odpowiedni otwór w skrzyn¬ ce 10 i podtrzymujaca je wraz z. trzpie¬ niem 47 podczas ruchu zwrotnego. Dzieki temu widelki nie moga suwac sie po dnie rowka w sprzegle 45, a stad czas sluzby zespolu zostaje przedluzony. Przedni ko¬ niec tulei 48 jest zwezony i tworzy podsta¬ we dla sciskanej sprezyny 50. W tulei 48 moze przesuwac sie w kierunku osiowym tlok 51 z glowica 52, pracujaca z drugim koncem sprezyny 50. W odpowiedni rowek tylnego konca tulei 48 jest wstawiony roz¬ ciely pierscien zatrzaskowy 53. Po wloze¬ niu tloka 51 w tuleje 48, skoro pierscien 53 wskoczyl na miejsce, mozna tlok prze¬ sunac ku tylowi celem wlaczenia tarczy sprzeglowej 45, a tern samem wylaczenia nasuwajacej sie tarczy sprzeglowej 38.Cofniecie tloka 51 ku tylowi zmusza tarcze sprzeglowa do wlaczenia sie, podczas gdy przesuniecie tloka do przodu wyprowadza tarcze w sposób elastyczny z zetkniecia.Celem ulatwienia kierowcy dogodnego uruchomiania tloka 51, przedni jego koniec jest rozszczepiony, a w tern rozszczepie¬ niu umieszczone jest obrotowo ogniwo 54 z gietkim drutem 55. Do skrzynki 10 jest przymocowana rozbieralnie rura 56 zapo¬ moca nasrubka 57. Rura 56 i drut 55 sa wy¬ prowadzone do góry ku tylowi tablicy roz¬ dzielczej 58 (fig. 4), przyczem górny ko¬ niec rury jest osadzony we wsporniku 59, przymocowanym ztylu dolnej krawedzi ta¬ blicy rozdzielczej. We wsporniku tym osa¬ dzona jest na czopie reczna dzwignia 60 latwo dostepna dla kierowcy; Górny lub krótszy koniec dzwigni jest polaczony prze¬ gubowo z drutem 55 tak, ze, gdy dzwignia znajduje sie w polozeniu, przedstawionem na fig. 4 linjarni pelnemi, tlok 51 znajduje sie w swem przedniem polozeniu i wlacza wolndbieg.Po pociagnieciu raczki do góry do po¬ lozenia, wskazanego linjami przerywanemi, tlok 51 przesuwa sie wtyl, skutkiem czego wylacza sprzeglo.Celem utrzymania tloka 51 nieruchomo mimo przesuniecia widelek 46 wtyl przez widelki biegu wstecznego 32, zostal umie¬ szczony w sciance skrzynki 10 rygiel 62 (fig. 3), dociskany sprezyna 63 do tlo¬ ka 51.Na tloku sa wykonane dwa wyciecia, i tak wyciecie 64 przeznaczone jest dla rygla 62, gdy wolnobieg jest wlaczony, a wyciecie 65, gdy tlok jest cofniety przy od- recznem wylaczaniu wolnobiegu^ Przy wy¬ laczeniu sprzegla zapomoca widelek dla biegu tylnego zostaje sprezyna 50 scisnie¬ ta, poniewaz rygiel 62 utrzymuje tlok w — 4 -jego przedniem polozeniu. Gdy mechanizm bedzie przestawiony zpowrotem w polo¬ zenie obojetne, sprezyna 50 w sposób ela¬ styczny wylaczy sprzeglo 45, aby wlaczyc wolnobieg.Gdyby nie bylo rygla 62, to przy wpra¬ wianiu w ruch sprzegla 45 zapomoca dzwi¬ gni dla biegu wstecznego zostaly pocia¬ gniete wprost tlok 51, drut 55 i raczka 60 w polozenie, przedstawione kropkowanemi linjami na fig. 4. Gdyby przekladnia byla przelozona zpowrotem w polozenie obojet¬ ne, trzebaby dla wlaczenia wolnobiegu wprawiac w ruch raczke 60.Dzialanie urzadzenia jest specjalnie przedstawione na fig. 6 do 8. Na fig. 6 roz¬ maite czesci urzadzenia sa przedstawione schematycznie w polozeniu obojetnem z * wlaczonym wolnobiegiem. W tern poloze¬ niu rygiel 62 wchodzi w wyciecie 64 i glo¬ wica tloka 52 opiera sie on zewnetrznym koncem tulei 48.Azeby przelozyc przekladnie na bieg wsteczny, nalezy przesunac kolo zebate 30 w prawo w polozenie, przedstawione na fig. 7. Wtedy widelki 32 opieraja sie o trzpien 47 i przesuwaja widelki 46 oraz tarcze sprzeglowa 45 wtyl, wylaczajac wolnobieg. Tuleja 48, oczywiscie, porusza sie wraz z widelkami 46, lecz poniewaz ry¬ giel 62 zwalnia tlok 51, to sprezyna 50 zostanie scisnieta. Gdy teraz urzadzenie zo¬ stanie przelozone z biegu wstecznego, to sprezyna 50 przesunie wprost tuleje 48 i tarcze sprzeglowa 45 do przodu i wlaczy tern samem ponownie wolnobieg (fig. 6).Oczywiscie nie uzywa sie podczas powyz¬ szego przekladania raczki uruchomiaja¬ cej 60.Azeby laczyc wolnobieg np. przy zjez¬ dzaniu ze stromych wzgórz, pociaga sie dzwignie 60 wtyl, skutkiem czego tlok 51 przesunie sie wtyl w polozenie, przedsta¬ wione na fig. 8. Glowica 52 opiera sie wte¬ dy bezposrednio o pierscien zatrzaskowy 53 i wlacza sprzeglo 45, a wylacza w ten sposób wolnobieg. Azeby przestawic urza¬ dzenie zpowrotem w polozenie, przedsta¬ wione na fig. 6, przestawia sie dzwignie 60 zpowrotem w polozenie pierwotne, a ona pociaga tlok 51 naprzód, sciska sprezyne 50 i wyprowadza elastycznie tarcze sprze¬ glowa 45 z zetkniecia.Z powyzszego wynika, ze zarówno wi¬ delki biegu wstecznego, jak i reczne urza¬ dzenie wlaczajace sluza do cofania tarczy 45 wtyl, skutkiem czego nastepuje wylacze¬ nie sprzegla. Odwrotnie, gdy obydwa te narzady rozrzadcze sa przelozone, wypro¬ wadzaja elastycznie sprzeglo z zazebienia, a wlaczaja wolnobieg.Naped w odwrotnym kierunku powodu¬ je (fig. 9) przesuniecie sie pierscienia 39 wzgledem tarczy sprzeglowej 45 w polo¬ zenie, wskazane linjami przerywanemi 68 (ruch w kierunku wskazówek zeigara). Wal¬ ki 43 sa tak umieszczone, ze nie napotyka sie zadnego oporu. Gdy jednak moment napedzajacy zostaje wylaczony, to walki zapobiegaja powrotowi zewnetrznego pier¬ scienia, aby przez to obluzowac kly sprze¬ glowe. Znamienna ta cecha zapobiega wy¬ laczeniu tarczy sprzeglowej, aby wlaczyc wolnobieg. Dzieki temu nie napotyka sie zadnych przeszkód zarówno przy przesta¬ wianiu zpowrotem przekladni wstecznego biegu w polozenie obojetne, jak i przy prze¬ sunieciu uruchomiajacej raczki 60 w jej polozenie wlaczone, nawet gdyby tarcza sprzeglowa nie wyszla natychmiast z zaze¬ bienia z pierscieniem 39 nasuwanego sprze¬ gla. W pracy rzeczywistej tarcza sprze¬ glowa nie zostaje przesunieta w polozenie nieczynne dopóty, dopóki przekladnia nie wykona kilku obrotów i moment obrotu nie zostanie przeniesiony na walki w odwrot¬ nym kierunku, przez co tarcza 45 moze wrócic do polozenia nieczynnego. Gdyby dla ruchu tarczy w obu kierunkach istnialo polaczenie czynne, wówczas kierowca nie móglby wlaczyc wolnobiegu dotad, dopóki pojazd nie poruszy sie naprzód. - 5 —Przy umieszczeniu wolnobiegu pomie¬ dzy walem napedowym a przekladnia trzeba do przesuniecia biegów tylko prze¬ zwyciezyc bezwladnosc walu 13 kola ze¬ batego 30 i pierscienia 42, pracujacych z predkoscia walu napedowego. Gdyby wol- nobieg byl umieszczony przed przeklad¬ nia, to przy przekladaniu trzebaby bylo przezwyciezyc bezwladnosc walu wpraw¬ dzie o takich samych wymiarach, ale przy pracy ze znacznie wieksza predkoscia i lacznie z bezwladnoscia przystawki. Ten ostatni uklad spowodowalby zderzanie sie zebów kól zebatych i sprzegiel, podobne do zwyklej przekladni o kolach przesuwa¬ nych. Uklad poprzedni daje nieznaczne tylko zderzenia i pod tym wzgledem nie u- stepuje on przekladniom, zaopatrzonym w kosztowne i zlozone urzadzenia do synchro¬ nizowania zazebienia. Powyzsze wywody sa przytoczone w celu wyjasnienia korzysci z umieszczenia wolnobiegu poza przeklad¬ nia, pomimo ze w tym przypadku potrzeb¬ ny jest dodatkowy rozrzad do wylaczenia nasuwanego sprzegla, gdy urzadzenie jest nastawione na ruch wsteczny. PL