Do rozrzadzania silnikami elektryczne- mi zarówno na prad staly, jak i na prad zmienny, czyli do uruchomiania ich zapo- moca opornika lub do przelaczenia uzwo¬ jenia z polaczenia gwiazdowego na polacze¬ nie trójkatowe, do regulowania liczby obro¬ tów przez wlaczanie oporników do uzwoje¬ nia wirnika lub takze przez przelaczanie biegunów stosuje sie regulatory walcowe, tak zwane nastawniki lub przelaczniki z gwiazdy w trójkat i tym podobne przyrza¬ dy. Gdy chodzi o to, aby silnik obracal sie w jednym lub w drugim kierunku, wykony¬ wa sie dotychczas nastawnik w szczególny sposób i wlacza przy uzyciu przelacznika z gwiazdy w trójkat osobny przelacznik na- wrotny, zapomoca którego przestawia sie bieguny pod zaciskami silnika.Gdy okresy czasu, w których silnik pra¬ cuje w jednym kierunku obrotu, sa stosun¬ kowo krótkie i gdy czesto nastepuja po so¬ bie okresy czasu, w których obrót odbywa sie w kierunku odwrotnym (np. przy dzwi¬ gach) wykonywa sie nastawnik w znany sposób z walcem, który na kazdej polowie plaszcza posiada grupe wycinków nastaw¬ nych do kazdego kierunku obrotu silnika, a przy rozrzadzaniu silnika odpowiada kazdemu z kierunków obrotu silnika jeden kierunek obrotu walca. Zmiane osiaga sie wiec przez odwrócenie kierunku obrotu walca, zaopatrzonego w dwie grupy wycin-ków nastawnych. Gdy silnik ma pracowac w jednym z dwóch kierunków obrotu przez *dluzszy pkres czacu, jak np. silniki kolejo¬ we, ustawia sie dotychczas oprócz glówne¬ go walca do rozrzadzania silnika drugi wa¬ lec pomocniczy, zapomoca którego przela¬ cza sie silnik na poczatku okresu robocze¬ go do pozadanego kierunku obrotu. Ten walec pomocniczy nazywa sie walcem na- wrotnym. Gdy chodzi o regulowanie liczby obrotów przez przelaczanie biegunów, wa¬ lec pomocniczy zostaje wyposazony do te¬ go przelaczania uzwojenia, a glówny walec sluzy do regulowania oporu.Przyrzady nawrotne z jednym walcem maja dwie prawie równe grupy wycinków nastawnych, umieszczonych na plaszczu jedynego walca, który zatem przy tej sa¬ mej dlugosci ma wieksza srednice, niz mial przelacznik walcowy do jednego kierunku obrotu silnika. Gdy do nawrócenia uzywa sie osobnego walca pomocniczego, moze wprawdzie walec glówny miec takie same wymiary, jak w przyrzadzie do jednego kierunku obrotu silnika, walec pomocniczy powieksza jednak caly przyrzad, kompli¬ kuje go i czyni drozszym tak samo, jak w przypadku stosowania jednego walca o wiekszej srednicy z dwoma grupami wy¬ cinków.Przedmiotem wynalazku jest przyrzad nawtotny, w którym uzyty jest jeden tyl¬ ko walec z jednym systemem wycinków na¬ stawnych do obu kierunków obrotu sil¬ nika, a wiec stosowanie osobnego wal¬ ca nawrotnego lub osobnego walca do przelaczania biegunów jest zbedne. Na¬ wracanie lub przelaczanie uzwojenia na inna liczbe biegunów odbywa sie w ten sposób, ze przesuwa sie caly walec ze wszystkiemi wycinkami nastawnemi al¬ bo tylko czesc z pewnemi wycinkami w kierunku osi walca. Przyrzad jest wskutek tego znacznie prostszy, mniejszy i tanszy.Zasada rozwiazania jest uwidoczniona na przykladzie wykonania w zastosowaniu do zwyklego przelacznika z gwiazdy w trój¬ kat, którego zasada i cel sa znane.Sluzy on mianowicie do rozruchu trój¬ fazowych silników asynchronicznych. Na poczatku rozruchu przylacza sie zapomoca niego uzwojenie statorowe w polaczeniu gwiazdowem do sieci; gdy silnik zostal uru¬ chomiony, przelacza sie uzwojenie na pola¬ czenie trójkatowe i w takiem polaczeniu silnik obraca sie z pelna liczba obrotów i przy pelnem obciazeniu.- Gdy silnik ma sie obracac w kierunku odwrotnym, laczy sie przelacznik z gwiazdy w trójkat z prze¬ lacznikiem dzwigniowym, zapomoca które¬ go przestawia sie doplywy do dwóch faz silnika, odwracajac w ten sposób kierunek obrotu. To samo dzialanie moznaby rów¬ niez osiagnac zapomoca jednego walca z dwoma ukladami wycinków nastawnych i podwójna liczba kontaktów, jak przy zwy¬ klym przelaczniku. Odwrócenie biegu o- siagaloby sie przez odpowiednie polaczenie kontaktów, mianowicie kazdy z obu ukla¬ dów wycinków i kontaktów odpowiadalby jednemu kierunkowi obrotu silnika. Taki przyrzad bylby jednak znacznie wiekszy i wiecej skomplikowany niz zwykly prze¬ lacznik do jednego kierunku obrotu silni¬ ka.Przez wykonanie przelacznika wedlug wynalazku osiaga sie oba kierunki obrotu silnika zapomoca przyrzadu o tej samej wielkosci jak zwykly przelacznik gwiazdo- wo-trójkatowy. Rysunek przedstawia sche¬ mat przyrzadu wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia plaszcz walca z wycinkami na¬ stawnemi po rozwinieciu na plaszczyznie i polozenie kontaktów. Przewody sieci trój¬ fazowej 1, 2, 3 przylacza sie do kontaktów 4, 5, 6. Przestawione na obwodzie plaszcza o 180° przeciwlegle kontakty 7, 8, 9 sa po¬ laczone z poczatkami faz 10, 11, 12 uzwoje¬ nia silnika, których konce sa przylaczone do kontaktów 13, 14, 15. Przy polozeniu czesci, przedstawionem na fig. 1, silnik jest wylaczony. Obracajac walec w kierunkustrzalki w ten sposób, ze wycinek 17 zwie¬ ra kontakty 7, 8, 9, a wskutek tego takze poczatki faz, pary kontaktów 4 — 15, 5 — 13, 6 — 14 lacza sie równoczesnie zapoino- ca wycinków 16. Uzwojenie silnika jest przylaczone do sieci w polaczeniu gwiazdo- wem. Silnik rozpoczyna sie obracac. Przez dalsze obracanie zesuwa sie wycinek 17 z kontaktów 7, 8, 9, a trójramienne wycinki 16 lacza po trzy kontakty 4 — 15 — 7,5 — 13 — 8, 6 — 14 — 9; uzwojenie silnika jest polaczone w trójkat, a silnik pracuje z pel¬ na liczba obrotów i przy pelnem obciaze¬ niu.Chcac odwrócic kierunek obrotu silnika, przesuwa sie w prawo w wylaczonem polo¬ zeniu czesc walca z dwoma wycinkami 16 srodkowym i prawym (fig. 2). Przez obró¬ cenie walca w tym samym kierunku, jak w pierwszym przypadku, laczy sie silnik przy równoczesnem przylaczeniu do sieci kolej¬ no w polaczenie gwiazdowe i trójkatowe.Przytem sa jednak doplywy do dwóch faz wzajemnie przemienione, wskutek czego silnik obraca sie w kierunku odwrotnym.Na rysunku jest przedstawiony przy¬ klad wykonania przedmiotu wynalazku na przelaczniku z gwiazdy w trójkat. W ten sam sposób, czyli z jednym tylko walcem i jednym ukladem wycinków nastawnych, z których czesc lub wszystkie sa przesuwa¬ ne w kierunku osi walca, mozna równiez wykonac inne przyrzady, np. nastawniki nawrotne do regulowania liczby obrotów silnika przez wlaczanie oporników do wir¬ nika, lub nastawniki nawrotne do regulo¬ wania liczby obrotów przez przelaczenie biegunów uzwojenia. Odpowiednie wyko¬ nanie wycinków nastawnych i rozmieszcze¬ nie kontaktów sa jednak niezbedne. PL