Walce kalibrowe, stosowane obecnie w walcowniach zelaza profilowego, miano¬ wicie walce z gleboko wytoczonemi ^ka¬ librami i calkowicie lub prawie równo- leglemi bokami kalibrowemi, wyrabiane sa prawie wylacznie z miekkiego zeliwa. Wal¬ ce kalibrowe z twardszego materjalu lub walce z utwardzona powierzchnia nie sa prawie wcale w uzyciu, poniewaz przy wy¬ taczaniu kalibru nalezy wyciac cala twar¬ da skorupe, przez co zanika cala wartosc utwardzania. Walce z miekkiego zeliwa zuzywaja sie w kalibrach bardzo szybko, przez co otrzymuje sie niedokladny wyrób przedmiotów walcowanych.Próby, skierowane ku odlewaniu utwar¬ dzonych walców z gotowym profilem gle¬ bokiego kalibru i z równoleglemi bokami zawodzily, poniewaz uzywane w tym celu sztywne formy uniemozliwialy powstajacy po odlaniu skurcz walców. Odlewane w takich formach walce pekaly stale na kil¬ ka czesci. Szczególnie czesci w obrebie kalibrów, czyli miedzy dwoma krawedzia¬ mi podlegaly silnie niebezpieczenstwu pek¬ niecia. Przez to stawaly sie walce bez- wartosciowemi i podlegaly ponownemu stapianiu.Istnieje szereg sposobów wyrobu wal¬ ców kalibrowych, w których formy sa rozdzielone w kierunku osi, wobec czego moga one rozszerzac sie w kierunku po¬ przecznym, podczas gdy po za tern sa one calkowicie sztywne. Przy odlewaniu wal¬ ców w takiej formie, nalezy natychmiast przy rozpoczynajacym sie skurczu rozcia-gnac polowy formy, azeby walec mogly skurczac sie swobodnie. Praca tego ro¬ dzaju jest tak niebezpieczna i niepewna, ze zaniechano juz dawno uzycia takich form. Zwykle wykonywano rozciaganie za- pózno juz po peknieciu. Czesto natomiast rozciagano wlewnice za szybko, przez co odlew zapadal sie w stanie jeszcze zbyt rozzarzonym. Sposób ten polega wobec tego nie tylko na bardzo nieekonomicznej pracy, lecz polaczony jest takze z wielkiem niebezpieczenstwem dla pracowników.Inny sposób polega na zastosowaniu zwyklej gladkiej, okraglej, i sztywnej for¬ my, do której umieszcza sie ruchomo pier¬ scienie kalibrowe. Pierscienie kalibrowe, ktpre w porównaniu ze zwykla, zwykle bardzo silna forma posiadaja maly prze¬ krój, rozgrzewaja sie bardzo szybko i za¬ cinaja sie z powodu powstajacego rozsze¬ rzania sie w formie tak silnie, ze nie moga postepowac za skurczem walców. Zwa¬ zywszy, ze masa zelaza jest wlasnie tylko na zewnetrznej powierzchni tak czula, przyznac trzeba, ze najmniejsze zahamowa¬ nie moze stac sie przyczyna pekniecia. Przy znacznem zahamowaniu mozna byc pew¬ nym, ze wyciagnie sie z formy walec w kilku kawalkach. W rdzeniu jeszcze plyn¬ ny materjal i wlasnie tezejaca powierzch¬ nia zewnetrzna nie dopuszczaja zadnego tarcia miedzy pierscieniem i forma; Prócz tego nie zwrócono wcale uwagi w tym spo¬ sobie na skurcz wewnatrz kalibru. Po za tern sposób ten posiada szereg innych wad.W innym sposobie uklada sie zelazne czesci (kamienie) radialne w formie z gli¬ ny, które maja poddawac sie skurczowi w obrebie kalibru. Z powodu wielkiej wagi czesci (kamieni) zelaznych i czesto bardzo slabych krawedzi glinianych formy bardzo trudno z pomoca takich czesci (kamieni) zelaznych zbudowac forme z kilku kali¬ brami. Zbudowac calkowicie skalibrowa- na forme z pomoca takich czesci (kamie¬ ni) zelaznych, jest czesto nawet niemozli- wem. Forma taka jestwogóle nie zdatna do transportowania, poniewaz czesci (ka% mienie) radialne wisza w formie bez sta¬ lego oparcia. Z tej przyczyny stosowano czesci (kamienie) radialne w praktyce tyl¬ ko do kalibru najnizszego w formie, przy- czem z powodu wlozenia kamieni do for¬ my nie osiagano utwardzenia. Otrzymy¬ wano tylko odlew zwarty, lecz nie utwar¬ dzony.Wynalazek niniejszy usuwa wszystkie wady powyzsze i zapewnia przy jak naj¬ prostszej pracy i najprostszemu urzadze- .niu otrzymywanie wyrobów bez zarzutu.Wedlug wynalazku proponuje sie za¬ stosowanie formy sztywnej, poniewaz jest ona najpewniejsza dla dokladnosci kali¬ bru. Sztywna forma moze byc jednak, prócz w kierunku osi takze w kierunku po¬ przecznym, rozdzielona na tyle czesci ile zdaje sie byc potrzebnych, azeby cala bry¬ le walcowa skalibrowac calkowicie i do¬ wolnie. Tak powstajace spoiny podzialo¬ we, wykorzystano na- srodek, zapewniaja¬ cy skurcz Valców we wszystkich kierun¬ kach, szczególnie, w obrebie kalibrów.Kilka wykonan wynalazku uwidocznio¬ no na rysunku, mianowicie na fig. 1, 2 róz¬ nice w ukladach materjalu w starym i no¬ wym walcu zeliwnym; na fig. 3 — w prze¬ kroju podluznym forme odlewnicza wedlug wynalazku; na fig. 4 — przekrój poprzecz¬ ny do fig. 3; na fig. 5 — w przekroju po¬ dluznym inna forma odlewnicza, w której pierscienie formy przytrzymywane sa bocz- nemi sworzniami, umieszczonemi spre¬ zynujaco i ruchomo; na fig. 6 — przekrój po linji 6—6 na fig. 5; na fig. 7 — w prze¬ kroju podluznym — inna forme odlewni¬ cza, w której pierscienie formowe utrzy¬ mywane sa sworzniami zawieszonemi; na fig. 8 — przekrój po linji 8—8 na fig. 7; na fig. 9 — jeszcze wiecej rozdzielona wlewnice w rzucie pionowym, mianowicie po lewej stronie w widoku zewnetrznym, a po prawej w przekroju srodkowym; na fig- — 2 —10 — przekrój po Jinji 10—10 na fig. 9; na fig. 11—13 — szczególy do fig. 9 w po¬ wiekszeniu; na fig. 14 i 15 —. inna kon¬ strukcje formy w przekroju i widoku; na fig. 16 — przekrój po linji 16—16 na fig. 14 i na fig. 17—19 — szczególy do fig. 14 w powiekszeniu. Na fig. 1 i 2 przedsta¬ wiono wykroje odlanych walców wedlug starego i nowego sposobu, przyczem kilka¬ krotnie kreskowane czesci sa strefami u- twardzonemi kalibrów. Jak widac, przy starej formie, w której odlane byly wal¬ ce cylindrycznie a kalibry zostaly wyto¬ czone, sa tylko zewnetrzne czesci odlewu utwardzone, podczas gdy przy nowym spo¬ sobie odlewania rozmieszczona jest strefa utwardzenia równomiernie po calej po¬ wierzchni walców.Forma wedlug fig. 3 i 4 sklada sie z pierscieni kalibrowych 1, osadzonych luzno przesuwnie w plaszczu 2, rozszerzajacym sie ku dolowi. Pierscienie 1 sa polaczone stworzniami 3 i sprezynami 4, przelozone- mi przez dostatecznie wielkie otwory 5 w ten sposób z plaszczem 2, ze kazdy poje¬ dynczy pierscien unoszony jest przed i po odlaniu przez plaszcz 2. Po ukonczonym odlewie i rozpoczeciu skurczu sworznie 3 zostaja, poczawszy od górnego pierscienia, tak dalece obluznione, az wszystkie pier¬ scienie 1 utraca calkowicie swe napiecie.Tak samo plaszcz 2 zostaje troche zluznio- ny w powierzchniach podzialowych 6, aze¬ by ulatwic rozszerzanie sie i przesuwanie pierscieni.Azeby umozliwic skurcz walców w kierunku po osi, przewidziano w pierscie¬ niach formowych 1 miedzy soba, w zalez¬ nosci od dlugosci bryly walcowej, wieksza lub mniejsza gre 7, wobec czego moga sie one poruszac odpowiednio do skurczu wal¬ ców. Azeby ruch ten byl niczem nie hamo¬ wany, spoiny 8 zostaja miedzy poszczegól- nemi pierscieniami, wypelnione masa u-, szczelniajaca, zwykle w odlewniach uzy¬ wana, wobec czego plynne zelazo nie mo¬ ze przy wypelnianiu formy wniknac w te spoiny, natomiast uszczelnienie to jest juz spalone, gdy rozpoczyna sie* skurcz.Z budowy nowej formy wynika, ze zbu¬ dowana jest ona mimo licznych ksztaltów kalibru mozliwie najprosciej i zapewnia skurczanie sie po ukonczonym odlewaniu bez zarzutu. W wykonaniu wedlug fig. 5 przymocowane sa pierscienie formowe 1 za- pomoca sprezynujacych sworzni 3 do draz¬ ków wodzacych 9, laczacych skrzynki czo¬ powe. Dla lepszego umocowania sworz¬ ni 3, opieraja sie sprezyny 4 o wspólna podkladke 10, przymocowana do górnej skrzynki formierskiej. Dolne podkladki 11 spoczywaja na drazku 12, utworzonym z szeregowanych klinów stopniowych, przy¬ trzymywanym klinem plaskim 13, opiera¬ jacym sie o górny kolnierz 14 formy.Przez wbicie klina 13 podnosi sie dra¬ zek 12. Podkladki 11 oddalaja sie pod na¬ ciskiem sprezyn 4 od podkladki 10, przez co sworznie 3 zostaja obluzowane. Odwrot¬ nie osiaga sie przez nacisk wdól drazka 12 przeciagniecie sworzni 3. Sworznie 15 laczace odcinki pierscieniowe (fig. 6) mo¬ ga byc podobna droga przyciagniete i oblu¬ zowane. W formie wedlug fig. 7 uwar- stwowane sa zachwytujace za siebie pier¬ scienie formowe / w plaszczu wodzacym 2 i przytrzymywane sa w niezbednej odleglo¬ sci nasrubkami 16, nasrubowanemi na sworzniach wiszacych 17. Sworznie 17 przy¬ trzymane sa klinami 18 na kolnierzu 19 górnej skrzynki. Przy obluznieniu klinów opadaja sworznie wiszace 17 w wykroje 20 dolnej skrzynki i zwalniaja calkowicie pierscienie formowe 1.Odcinki pierscieniowe sa wedlug fig. 8 zlaczone sworzniami 15, które odryglo- wane bywaja wspólnym drazkiem klino¬ wym 12.Azeby nadac pierscieniom formowym po odryglowaniu wieksza gre radialnie, moga byc one w miejscach oparcia pro¬ wadnicy 9 sciete skosnie (patrz fig. 5), wo-bec czego odsuwaja sie one od swych pro¬ wadnic po obnizeniu. W tym samym celu nadano drazkom wodzacym 9 przy spoi¬ nach odcinków pierscieniowych wedlug fig. ,6 np. ksztalt klina.W wykonaniu wedlug fig. 9—13 roz¬ dzielona jest cala sztywna forma na sze¬ reg pierscieni kalibrowych la, Ib, lc, Id, le, lf, Ig, które ze swej strony moga byc podzielone poziomo oraz na pierscienie 1, H, lk, 11.Poszczególne czesci formy utrzymane sa we wlasciwem polozeniu pazurami od- leglosciowemi 22, nasunietemi na sruby spinajace 23 i zachwytujacemi za wykro¬ je 24 czesci formy. Sruby spinajace 23, które pod gwintem wykonane sa w prze¬ kroju czwórgranu, azeby móc pazury 22 po odlewie obrócic lekko i pewnie, sa w górnej i dolnej skrzynce formowej czo¬ powej 25, 26, — dobrze wodzone. Dolny koniec sruby spinajacej przytrzymany jest w dolnej skrzynce formowej klinami 27, natomiast górny koniec tej sruby zaopa¬ trzony jest w gwint 28 — i przyciska na- srubkiem 29 górna skrzynke 25 do czesci formy. Tym sposobem zostaja wszystkie czesci formy oraz pazury odleglosciowe 22, osadzone w wykrojach 24, i tak silnie sci¬ sniete, jakby forma skladala sie z jednego tylko kawalu.Tym sposobem osiaga sie, ze nawet naj¬ wieksze cisnienie podczas odlewania nie moze wywolac przesuniec czesci formy, przez, co otrzymuje sie bezwarunkowo pew¬ nosc, i najwieksza dokladnosc w odlewie.Wlasnie najwazniejszym momentem przy odlewaniu walców kalibrowych jest naj¬ wieksza dokladnosc, poniewaz przy wal¬ cowaniu wspólpracuja stale dwa, wzgled¬ nie trzy walce, których kalibry musza bardzo dokladnie pasowac ze soba.Po odlaniu i po utworzeniu sie utwar¬ dzonej strefy na zewnetrznej powierzchni walców, odkreca sie nasrubki 29 na górnej skrzynce 25 i przekreca sruby spinajace 23 kluczem 30 o 90° na prawo lub lewo, przez co pazury 22 wydostaja sie z wykroju 24 formy (jak to oznaczono po prawej stro¬ nie fig. 10) i zwalniaja poszczególne cze¬ sci formy, które potem wisza swobodnie na tezejacym korpusie walcowym, i moga go otaczac az do calkowitego zastygniecia.Przez podzielenie moze forma dostoso¬ wac sie do wszystkich ruchów skurczu od¬ lewu bez jakiegokolwiek hamowania.Bardzo waznem jest to wewnatrz glebo¬ kiego i wysokiego kalibru, którego boki od¬ graniczone sa równoleglemi lub prawie równoleglemi krawedziami. W tych wy¬ padkach jest niebezpieczenstwo pekniecia bardzo wielkie. W nowem urzadzeniu, w którem moze byc forma takze w obrebie kalibru dowolnie czesto rozdzielona, nie¬ bezpieczenstwo to jest zupelnie usuniete.W takiej formie mozna odlewac dokladnie i bez zarzutu takze najtrudniejsze profile bez niebezpieczenstwa pekniecia. Na fig. 9 przedstawiono w przekroju kilka wyko¬ nan podzielonych form kalibrowych. Kali¬ ber la jest kalibrem wstepnym dla dzwi¬ garów, zelaza zlobkowego, szyn i t. p. Sred¬ nia czesc kalibrowa ograniczona jest pier¬ scieniem zamykajacym 31, osadzonym luz¬ no w obie czesci formy. Pierscien 31 jest równoczesnie zamknieciem formy ku wnetrzu i umozliwia skurcz kalibru. Ka¬ liber Ib jest kalibrem dla zelaza okragle¬ go. Czesci formy sa takiej budowy, ze opieraja sie wzajemnie wierzcholkami ka¬ libru i rozszerzaja sie na zewnatrz klino¬ wo. Przy powstajacym skurczu (kalibru schodza sie czesci formy nazewnatrz, przez co wewnatrz kalibru powstaje odpowied¬ nio gra. Dla ulatwienia zetkniecia sie wykonane sa te czesci formy z czterech czesci (podzial po osi). Wszystkie inne cze¬ sci moga byc dwudzielne. Oczywiscie mo¬ ze byc kazda czesc formy rozdzielona po .osi na dowolna ilosc czesci.Kaliber lc jest kalibrem dla zelaza ka¬ towego, kwadratowego lub tym podobnych. — 4 —Rozdzial formy jest zestopiriowany, azeby ulatwic osiagniecie uszczelnienia kalibru wzglednie formy, nie hamujac zupelnie moznosci ruchu w obrebie kalibru. Kali¬ ber Id jest kalibrem walcowym dla zelaza plaskiego zlobkowego lub temu podobne¬ go. Rozdzial formy jest i w tym wypadku zestopniowany.Uszczelnienie 32 umieszczone jest po¬ miedzy spoinami kalibru; le jest kalibrem dla podkladów lub podobnych wyrobów.Skurcz kalibrowy zapewniony jest równo- leglemi powierzchniami podzialowemi, któ¬ re zamkniete sa ku wnetrzu formy uszczeU nieniem 32. Kaliber lf—Ig jest kalibrem do szyn. I tu zabezpieczony jest prosta droga skurcz.Dla kalibrów innego ksztaltu mozna z latwoscia znalezc inny rodzaj podzialu.Glównym warunkiem jest to, by miedzy powierzchniami podzialowemi bylo dosyc gry, azeby zapewnic skurcz bryly wzgl. ka¬ libru. Czesci formy zaopatrzone sa na po¬ wierzchniach osiowych (fig. 10) w kolnie¬ rze 33 i polaczone sworzniami srubowemi 3, do których w razie potrzeby mozna dodac, w zaleznosci od odlewanego walca, pod¬ kladane sprezyny 4. Osiowe i poziome spoiny podzialowe wewnatrz formy u- szczelnione sa kitem odlewniczym, wobec czego podnoszace sie zelazo nie moze wnik¬ nac w spoiny. Poniewaz plynne zelazo te¬ zeje szybko na powierzchniach stykowych scian kalibrowych, uszczelnienie to spelnia swe zadanie tylko krótko i moze sie potem stopic lub spalic co zapobiega hamowaniu przy poddawaniu sie formy.W takiej formie mozna wyrabiac walce jak najbardziej dokladnie. Forma posia¬ da podczas odlewania i po odlaniu wielkie dodatnie strony formy sztywnej oraz dodat¬ nie strony formy ruchomej, poniewaz usu¬ nieto wszelka mozliwosc zaczepienia sie.Jezeli ma byc odlany walec wiecej miekki, mozna takze z korzyscia zastosowac formy zelazne. Czesci jej zbudowane sa wten¬ czas wedlug fig. 11 i zaopatrzone w war¬ stewke 34 masy formierskiej z gliny lub in¬ nego odpowiedniego materjalu, której gru¬ bosc zalezna jest od stopnia pozadanego utwardzenia. Mozna takze w takiej for¬ mie odlewac walce, które w kalibrze u- twardzone sa tylko czesciowo przez to, ze tylko czesc odnosnego odcinka formy za¬ opatrzona jest w warstewke 34. Na fig. 12 przedstawiono tego rodzaju wykonanie, w którem kaliber ma byc utwardzony u pod¬ stawy a boki wyklada sie masa formowa dla wiekszej miekkosci. Na fig. 13 przed¬ stawiono taki sam kaliber, lecz dla wyrobu utwardzonych biegów i miekkiej podstawy., Azeby masa formierska przylegala do cze¬ sci formy i mogla ze skutkiem oprzec sie naporowi zelaza, zaopatrzone sa te czesci w zlobki o ksztalcie pletwy. Wykonanie powyzsze podano tylko jako przyklady i mozna w tym celu uzyc róznych srodków.Z powodu wielkiej dokladnosci w dzia¬ laniu formy mozna ja stosowac do odlewu wstepnych walców Oraz walców dla opalek i innych, przy których nie zalezy na rózni¬ cy kilku dziesiatych milimetra w kalibrze, lub gdzie nie zada sie zupelnie czystego i gladkiego profilu kalibru odlewu surowe¬ go. Takie walce, które moga byc zastoso¬ wane z twarda powloka odlewu, sa bardzo nieczule na zuzycie, wobec czego mozna liczyc na ich dlugotrwalosc. Do wyrobu zelaza ornamentowego, fasonowanych li¬ stew, zelaza zebrowego (zelazo betonowe) lub innych wyrobów walcowanych, które na powierzchni posiadaja wypukle lub wglebione figury, zebra lub tern podobne stosuje sie obecnie prawie wylacznie tylko walce ze stali sredniej twardosci, które, jeszcze umozliwiaja rytowanie. Wynalazek umozliwia odlewanie w przyszlosci takich walców czysto i dokladnie w odlewie twar¬ dym. Takie rytowane walce kalibrowe z odlewu twardego sa kilkakrotnie wiecej wytrzymale, niz walce stalowe, podczas gdy wyrób ich jest o wiele tanszy, ponie- — 5 —waz forma wytrzymuje szereg odlewów tego samego walca. Po za tern mozna przez nalane lub wlewane rytowanie odlac równoczesnie zwykle dla uchwycenia przedmiotu walcowanego stosowane zlobki nasiekane w poszczególnych kalibrach wal¬ cowych, o ile nie utrudniaja skurczu w obrebie odnosnego kalibru.W wykonaniu wedlug fig. 14—19 po¬ szczególne czesci formy sa utrzymane za- ostrzonemi srubami 35, osadzonemi we wstawkach 36, we wlasciwem polozeniu.Zamocowanie srub 35 we wstawkach 36 o- siaga sie srubkami 37. Wstawki 36 wlo¬ zone sa do szczeliny srub spinajacych 23, -zlaczonych zawiasa 40 z forma odlewnicza.Polaczenie srub 35 za spoine rozdzielajaca przedstawiono na fig. 17—19. - Natychmiast po ukonczonym odlewie, obluznia sie nasrubki 38 na górnym koncu srub 23 i odchyla sruby, wobec czego wstawki 36 mozna zdjac wraz ze srubami 35. Dla latwiejszego odkrecenia nasrub- ków 38 podsunieto pod nie lozyska kul¬ kowe 39.Wszystkie podane wykonania uwazac nalezy tylko za przyklady. Podzial, spie¬ cie i obluznianie czesci formowych moze byc róznego rodzaju, nie zmieniajac przez to zasady wynalazku. PL