Przedmiotem niniejszego wynalazku jest przyrzad magnesowy, sluzacy do okre¬ slania szerokosci geograficznej zapomoca magnetyzmu ziemi. Ziemia posiada, jak wiadomo, dwa bieguny magnetyczne, w kie¬ runku których ustawia sie igle magnesowa.Biegun na pólkuli pólnocnej jest polozony pod 70°, biegun zas na pólkuli poludnio¬ wej pod 73° szerokosci. Oba bieguny przy¬ ciagaja ku sobie przeciwne bieguny igly magnesowej. Magnetyczna sila tego przy¬ ciagania jest coraz wieksza w miare zbliza¬ nia sie do okolic podbiegunowych i coraz slabsza — blizej równika ziemi. Zwieksza¬ nie sie tej sily przyciagania biegunów magnetycznych w kierunku od okolic równi¬ kowych poczawszy az do biegunów ziemi wykazuje wlasnie przyrzad magnesowy we¬ dlug wynalazku, który posrednio umozliwia okreslanie szerokosci geograficznej.Przyrzad magnesowy, stanowiacy przed¬ miot wynalazku, uwidoczniony je&t sche¬ matycznie na rysunku.Fig. 1 przedstawia przyrzad wedlug wy¬ nalazku w widoku perspektywicznym, fig. 2 — podkladke przyrzadu, fig. 3 — pret magnesowy, przeznaczony do umieszczania w podkladce przyrzadu.Przyrzad sklada sie z ulepszonego kom¬ pasu (fig. 1), specjalnej podkladki kompa¬ sowej na statywie (fig. 2) oraz z prostego preta magnesowego (fig. 3).Kompasowi najkorzystniej jest nadac mozliwie duze rozmiary. Igla magnesowa posiada dlugie i cienkie zakonczenie, bedac osadzona obrotowo ponad zwierciadlanem dnem a kompasu. Na obwodzie kompasu a roiesci sie nonjusz b, na zewnetrznej zas strome tego obwodu znajduje sie podzialka katowa od 0° do 360°. Poczatek nonjusza wskazuje cienka i dluga igielka d. Przy pomiarach obie igly winny sie pokrywac, tojest oko; osoby dokonywajacej pomiar, ^ pierwsza igla, druga igla oraz odbicie w lu- * strze poWiiuiy znajdowac sie na jednej pro¬ stej. Kompas umieszcza sie w specjalnej podkladce, osadzonej kardanowo na dowol¬ nego rodzaju statywie i zaopatrzonej w srodku w zaglebienie g, w które wchodzi kompas. Celem jednakowego zawsze umie¬ szczania kompasu w podkladce, kompas zaopatruje sie w dwie wypustki c, podklad¬ ke zas — w odpowiednio rozmieszczone rowki na te wypustki. Naprzeciw tych miejsc kompasu, w których podzialka wy¬ kazuje 0° i 180° podkladka e posiada dwa rowki / w celu niezmiennego zawsze umie¬ szczenia preta magnesowego. Podkladka moze sie obracac wraz z górna czescia, u- mozliwiajac tern samem obracanie magnesu w prawo lub w lewo w celu skierowania igly magnesowej na CP.Na fig. 3 przedstawiony jest prosty pret magnesowy o nasyceniu magnesowem celem wytworzenia jednolitej sily, którego roz¬ miary zaleza od wielkosci kompasu. Wymia¬ ry tego preta, wzglednie pretów tak sie do¬ bieraj aby nie mogly one w zadnym przy¬ padku wywolac odchylenia igly kompasu o kat wiekszy od 90°.Statyw z podkladka ustawia sie w miej¬ scu, w którego otoczeniu niema zelaznych przedmiotów. Po wstawieniu kompasu do zaglebienia w podkladce ustawia sie go do¬ kladnie tak, aby biegun pólnocny igly ma¬ gnesowej zostal skierowany na 0° (pólnoc).W tym celu górna czesc statywu wraz z podkladka i kompasem obraca sie az do chwili, gdy igielka nonjusza pokryje sie calkowicie z cienkim koncem igly magneso¬ wej, tworzac na dnie lustrzanem jedna linje prosta (poczatek nonjusza znajduje sie na 0°), Nastepnie do rowka w podkladce, znajdujacego sie przy 0°, wstawia sie pret magnesowy, zwrócony biegunem jedno- imiennym do bieguna igly, wskutek czego nastepuje odchylenie igly od 0°, poczem pret nalezy przesunac powoli tak, by przy¬ lgnal on do obwodu kompasu. Kat odchy¬ lenia igly osiaga wtedy wartosc najwiek¬ sza i moze byc odczytany po uspokojeniu sie igly, patrzac przytem tak, by igla magne¬ sowa pokrywala sie ze wskaznikiem nonju¬ sza. W róznych miejscowosciach otrzymuje sie rózne wyniki, t. j. rózne katy odchylenia, zaleznie od szerokosci geograficznej danej miejscowosci. Im blizej okolic podbieguno¬ wych, tern kat odchylenia bedzie wiekszy, natomiast bedzie sie on stawal coraz mniej¬ szy w miare zblizania sie do równika. Tam bowiem, gdzie istnieje wieksza sila magne¬ tyczna (okolice biegunowe), nastepuje wieksza neutralizacja tej sily zapomoca preta (przeciwnego biegunowi ziemi). Tam gdzie sila ta jest nieznaczna (równik), be¬ dzie nieznaczna tez i neutralizacja i mniej¬ szy kat odchylenia igly. W miejscowosciach, gdzie juz igla wyraznych róznic nie daje (równik), nalezy uzyc silniejszego preta lub tez dwóch pretów, które w tym przy¬ padku umieszcza sie w równych, lezacych przy 0° i 180° i to o rozmiarach nieco róz nych.Ponizej jest podane zestawienie prób¬ nych eksperymentów w Polsce. Kompas i pret magnesowy zastosowano o takich wy¬ miarach, ze igla magnesowa odchylala sie w Swieciu (szerokosc geograficzna mniej wie¬ cej 53°25') podobnie jak i w Bialostoku o kat +50°.Gdynia: 54°30' = kat odchylenia igly —52° (niemal to samo Orany) Poznan: 52°25'= „ „ „ 49° Kraków: 50°3' = „ „ „ —46° Warszawa: 52°13' = „ „ „ —49° Lwów: 49°48'= „ „ M 45Y2° Stanislawów: 48*55'= „ M „ +44%° — 2 — PL