Przedmiotem wynalazku niniejszego jest bocznikowy silnik rozrzadczy pradu stalego, wyrózniajacy sie tern, ze zmiana kierunku obrotów odbywa isie bez stosowa¬ nia ruchu recznego lub samoczynnego, gdyz zmiany kierunku i szybkosci odbywaja sie wskutek róznic w kierunku i natezeniu strumienia magnesnicy. Magnesnica posia¬ da dwa szeregowo wlaczone uzwojenia o odwrotnych kierunkach, tworzace dwie ga¬ lezie mostku witstonowskiego. Dwie drugie galezie tego mostku stanowi opornik, po którym moze sie przesuwac kontakt, pola¬ czony ze wspólnym punktem dwóch uzwo¬ jen, oraz opór zmienny, szeregowo wlaczo¬ ny z opornikiem; ten opór o zmiennej opor¬ nosci regulowany jest zapomoca silnika.Latwo jest zrozumiec, ze w razie przy¬ padkowej zmiany tej opornosci równowaga mostku jest naruszona, a prady, przeply¬ wajace w uzwojeniach magnesnicy, staja sie nierównemi i wytwarza sie pole, pro¬ porcjonalne do ich róznic, a silnik porusza sie, dopóki zpowrotem nie doprowadzi zmiennej opornosci do jej wartosci pier¬ wotnej.Tak samo, w razie przesuniecia kontak¬ tu ruchomego, zacznie poruszac sie silnik, który zmienia regulowana przezen opor¬ nosc az do chwili, gdy zostanie ustalona równowaga.Ten uklad moze byc stosowany we wszystkich przypadkach, w których po¬ trzebny jest silnik rozrzadczy lub samo--^ czynny regulator, a wiec do sterowania ** statkiem, regulowania pradnic pradu ^ ^zmiennego,, jaworów i t. d. Szczególnie po¬ zadane jest stasowanie tego ukladu do re¬ gulowania lamp lukowych, przyczem luk zastepuje zmienna opornosc; mechanizm, który reguluje odstep miedzy -weglami, jest poruszany zapomoca silnika rozrzadczego.Opis ponizszy oraz rysimki podaja ty¬ tulem przykladu dwa sposoby wykonania wynalazku w zastosowaniu do lampy lu¬ kowej.Fig. 1 przedstawia schemat polaczen, a fig. 2 — schemat specjalnego rozmieszcze¬ nia, stosowanego wtedy, gdy lampa lukowa jest oddalona od jej opornika, powoduja¬ cego ispadek napiecia.W urzadzeniu, przedstawionem na fig. 1, dwa wegle 1 \2 lampy sa przylaczone do zródla pradu 3 za posrednictwem opornika 4 — 5 i wylacznika 6.Silnik, który za posrednictwem prze¬ kladni mechanicznej reguluje odstep mie¬ dzy weglami / i 2, jest typu bocznikowego; posiada on twornik 7 i np. dwubiegunowa magnesnice, zaopatrzona w szeregowo wla¬ czone uzwojenia 8 i 9, nawiniete w tym sa¬ mym kierunku tak, ze dzialania ich sumuja sie oraz uzwojenia 10 i 11, obydwa nawi¬ niete w odwrotnym kierunku niz poprzed¬ nie, wskutek czego dzialania uzwojen 10 i 11 sumuja sie, natomiast wspólne ich dzia¬ lanie odejmuje sie od dzialan uzwojen 8 i 9.Uzwojenia 9 i 10 sa polaczone szerego¬ wo, a od punktu 12 tego polaczenia prze¬ prowadzony jest przewód, przylaczony do kontaktu 13, przesuwajacego sie po oporni¬ ku 4 — 5.Konce uzwojen 8 i 11 sa przylaczone z jednej strony do szczotek silnika, a z dru¬ giej strony do punktu 4 i do wegla /, t. j. do zacisków, doprowadzajacych prad zasi¬ lajacy.Dzialanie jest latwo zrozumiale.Cztery uzwojenia 8, 9, 10 i U sa iden¬ tyczne; gdy plynie przez nie ten sam prad, a wiec gdy do przewodu 12 — 13 wcale prad nie doplywa, uzwojenia te wytwarza¬ ja jednakie strumienie o odwrotnych kie¬ runkach, wskutek czego strumien wypadko¬ wy równa sie zeru i twornik nie porusza sie.Gdy zas odwrotnie, prady, przeplywajace przez uzwojenia 8 i 9, i prady, przeplywa¬ jace przez uzwojenia 10 i //, sa niejedna¬ kowe, strumien wypadkowy otrzymuje pewna •wartosc, proporcjonalna do róznicy natezen tych pradów i silnik zaczyna sie obracac w jednym lub drugim kierunku za¬ leznie od tego, który prad przewaza.Aby prad nie doplywal do przewodu 12 — 13, to znaczy, aby silnik pozostawal nieruchomy, opornosc 4 — 13 z jednej stro¬ ny i opornosc 13 — 5, powiekszona o opor¬ nosc luku, z drugiej strony musza byc jed¬ nakowe. Jezeli przyjac, ze kontakt rucho¬ my 13 znajduje sie w polozeniu, odpowia¬ dajacem temu warunkowi, gdy lampa dziala dobrze, to mozna zauwazyc, ze gdy wegle zuzyja sie, to opornosc luku zwiek¬ szy sie, równowaga zostanie naruszona i silnik zacznie poruszac sie w pozadanym kierunku az do chwili, gdy odleglosc mie¬ dzy weglami zostanie doprowadzona do nalezytej wartosci; wtedy silnik zatrzymu¬ je sie.Poczatkowa regulacja urzadzenia jest bardzo prosta. Silnik odlacza sie od luku i luk ten reguluje sie recznie, a podczas te¬ go silnik obraca sie w jednym lub drugim kierunku z duza szybkoscia. Gdy luk jest juz dobrze uregulowany, przesuwa sie kontakt 13, dopóki silnik nie zatrzyma sie.Wtedy mozna polaczyc silnik z lukiem; od tej chwili silnik stale reguluje luk.Mozna wtedy przerwac prad i znów wlaczyc go bez trudnosci. W chwili, gdy doplyw pradu jest wznowiony, wegle sa rozsuniete, luk nie powstaje i zachowuje sie jak opornosc nieskonczenie wielka: sil¬ nik zaczyna poruszac sie, aby zmniejszyc ten opór, to znaczy, aby zblizyc do siebie — 2 —wegle; Gdy wegle te zetkna sie, opornosc staje sie raptownie bardzo mala i luk za¬ pala sie; wtedy silnik nagle zmienia kieru¬ nek obrotów i rozsuwa wegle dotad, dopó¬ ki nie dojda one do ipolozenia, przy którem dobrze dzialaja.Gdy podczas ruchu nalezy zmienic re¬ gulacje z jakiejkolwiek przyczyny, np. nie- regularnosci w budowie wegli, zmian napie¬ cia i t. d., wykonywa sie to latwo, przesu¬ wajac kontakt 13 zapomoca jakiegokol¬ wiek urzadzenia.Dotychczas w tym opisie przyjmowano, ze opornosc 4—5 byla ta opornoscia, któ¬ ra sluzy do regulowania luku i wytwarza potrzebny spadek napiecia. W pewnych przypadkach, zwlaszcza w zastosowaniu do reflektorów wojskowych, opornosc ta jest umieszczona obok pradnicy, a wiec w duzej odleglosci od lampy lukowej. Wtedy mozna zastopowac urzadzenie wedlug fig. 2, na której te same liczby oznaczaja te sa¬ me czesci. W pudle reflektora jest umie¬ szczony silnik 7 i opornik pomocniczy 14— 15, pracujacy jako potencjometr i odgry¬ wajacy w stosunku do biegu silnika taka sama role, jaka odgrywal przedtem opor¬ nik 4 — 5.Koniec 14 tego opornika jest polaczony zapomoca trzeciego przewodu z koncem 4 opornika 4 — 5; w ten sposób ten ostatni opornik oraz opornik pomocniczy 14 — 15 sa wlaczone równolegle i dzialanie luku nie jest w niczem zaklócone. Pod nazwa „silnik" niekoniecznie ma byc rozumiany narzad, wytwarzajacy ruch obrotowy; sil¬ nik 7, przedstawiony na rysunku tytulem przykladu, mozna, oczywiscie, nie wycho¬ dzac z granic wynalazku, zastapic dowol- nem urzadzeniem, regulujacem odstep mie¬ dzy weglami i uruchomianem wskutek róz¬ nicy miedzy natezeniami pól magnetycz¬ nych, wytwarzanych zapomoca uzwojen o ukladzie przeciwsobnym wedlug zasady po¬ danej powyzej.Nalezy zaznaczyc, ze na regulacje, któ¬ ra zalezy tylko od róznicy potencjalów, nie wplywaja zmiany natezenia pradu, prze¬ plywajacego w luku. Szczególnie pozadane jest stosowanie tego urzadzenia do luków o zmiennem natezeniu, jak np. w reflekto¬ rach. PL