W prostokatnym ukladzie wspólrzed¬ nych, którego os odcietych przecina sinu- soide w punktach zwrotnych, istnieje, jak wiadomo, miedzy maksymalna rzedna a krzywej a dwiema dowolnemi rzednemi b oraz c, przesunietymi wzgledem sidbie o - 9 zaleznosc a2 = fe2 + c2, która jest wazna równiez wtedy, gdy a jest przeciwprostokatna, a b oraz c — przypro- stokatnemi trójkata prostokatnego. Mozna wiec rozwiazac trójkat prostokatny w ten sposób, ze strony trójkata zostaja przed¬ stawione jako rzedne sinusoidy, której naj¬ wieksza rzedna odpowiada przeciwprosto- katnej, podczas gdy obydwie przyprosto- katne wyobrazone sa jako rzedne, przesta- wione wzgledem siebie o kat ^ f zas wzgle¬ dem przeciwprostokatnej — o obydwa ka¬ ty ostre trójkata. Jezeli nie ograniczac sie do plaszczyznowego przedstawienia, lecz przejsc do przedstawienia przestrzennegp i nawinac sinusoide na prosty walec kolo¬ wy, aby rzedne a, 6 oraz c lezaly równole-gle dó ósi+ wtedy siniisoida schodzi sie z elipsa pi^eciecia # ^i% ^g^zczyzny z po¬ wierzchnia wiilca, i ote4f?6jkata odpowia¬ daj a lezacym na tworzacych plaszcza wal¬ cowego odleglosciom elipsy ód kola, które powstaje na powierzchni walca przy prze¬ cieciu go plaszczyzna prostopadla do osi, przechodzaca przez srodek elipsy, podczas gdy katami ostremi trójkata sa srodkowe katy przeciecia, odpowiadajace przynalez¬ nym tworzacym walca.Nowe urzadzenie moze byc korzystnie stosowane do dalekomierzy i szybkoscio¬ mierzy. Znane, np.y dalekomierze o lin jach stanowisk, wyposazone w urzadzenia do okreslania wysokosci i odleglosci poziomej celu i zasadzajace sie na okreslaniu para- laktycznego kata celu, podaja okreslane wartosci na podzialkach o nierównych od¬ stepach. Aby jednak bez przerwy obser¬ wowac prostokatne wspólrzedne polozenia ruchomego celu i przenosic z odlegloscio- mierza na inny przyrzad, lub jezeli chodzi o to, aby okreslic zmiany wysokosci i odle¬ glosci poziomej na jednostke czasu, a wiec szybkosc wznoszenia sie lub opadania, ko¬ nieczne jest, aby urzadzenie wskazywalo obydwie wspólrzedne stale i proporcjonal¬ nie do rzeczywistych ruchów celu.Podobna próba rozwiazania powyzsze¬ go zadania w prosty sposób zapomoca umie¬ szczonego na dalekomierzu urzadzenia, które uosabia, tak zwany, trójkat celowy i pozwala z przeciwprostokatnej prostokat¬ nego trójkata, odpowiadajacej odleglosci celu, oraz z kata pochylenia odlegloscio- mierza, odpowiadajacego katowi wysoko¬ sci celu, mechanicznie utworzyc obydwie przyprostokatne, odpowiadajace poszuki¬ wanym wielkosciom, nie daje zadowalaja¬ cego rezultatu, poniewaz urzadzenie mu¬ sialoby byc stosunkowo duze i ciezkie.Wady tej mozna uniknac przy zasto¬ sowaniu powyzszej metody rozwiazywania trójkatów w dalekomierzu wspomnianego rodzaju, który, jak zwykle, sklada sie z obracajacej sie na boki czesci, która dzwi¬ ga czesc, poruszajaca sie odpowiednio do kata wysokosci celu w ten sposób, ze dale- komierz wyposaza sie w dwa urzadzenia z wskaznikami, przesuwaj acemi sie wzdluz podzialki, przyczem urzadzenia te umie¬ szczone sa na czesci dalekomierza, odwra¬ cajacej sie nabok i nieprzyjmujacej udzia¬ lu w nastawianiu wysokosci. Przytem ru¬ chome wskazniki, wzglednie podzialki, sprzezone sa tak z ruchoma czescia daleko¬ mierza, uskuteczniajaca nastawianie para- laktycznego kata celu, ze odchylenia ich odpowiadaja wartosciom wysokosci i po¬ ziomej odleglosci ruchu.Czesc dawkomierza, poruszajaca sie przy zmianach paralaktycztnego kata celu, sklada sie, jak wiadomo, z poruszajacego sie w kierunku osi optycznej klina prze¬ suwnego lub przeciwbieznie obracajacej sie pary klinów obrotowych, która przy nie- zmiennem polozeniu calosci w dalekomie¬ rzu przedstawia zmieniajace sie katy od¬ chylenia jednej z dwóch odtwarzanych wiazek promieni swietlnych. Te ruchome urzadzenia o klinach pomiarowych sa na¬ pedzane z zewnatrz oslony dawkomierza, przyczem naped polaczony jest z wskazni- kowem urzadzeniem dalekomierza.Ruch tego ostatniego urzadzenia przy przyjetem tutaj zalozeniu o jednakowych odstepach podzialek musi podlegac inne¬ mu prawu, niz ruch urzadzenia o klinach pomiarowych. Prawo musi byc urzeczy¬ wistnione przez sprzezenie ruchomej cze¬ sci urzadzenia wskaznikowego, a wiec wskazników, wzglednie podzialek, z urza¬ dzeniem o klinach pomiarowych. Sprzeze¬ nie to moze byc przytem dokonane w roz¬ maity sposób. Mianowicie, urzadzenie o kii- nadh pomiarowych lub wskazniki, wzgled¬ nie podzialki, moga byc w bezposrednim zwiazku z urzadzeniem napednem, i sprze¬ glo, regulujace wzajemny stosunek ruchu, moze otrzymywac ruch urzadzenia naped- nego od bezposrednio napedzanej czesci — 2 —lub bezposrednio od urzadzenia napedne- go, skutkiem czego otrzymuje sie cztery rózne sposoby wykonania. W poprzednich rozwazaniach przyjmowano, ze albo po- dzialki, albo wskazniki .sa nieruchome; jed¬ nakze sa mozliwosci wykonania z jedna- kowemi ruchami nawet wtedy, gdy zarów¬ no wskazniki, jak i podzialki sa ruchome.Przy budowie nowych dalekomierzy nalezy uwazac na to, aby urzadzenie do okreslania wysokosci i poziomej odleglosci, które nalezy ujmowac jako uzupelnienie zbudowanego w zwykly sposób dalekomie- rza, nie czynilo tego przyrzadu nieporecz¬ nym. Nalezy wiec wybierac takie odmiany wykonania, które mieszcza sie w daleko- mierzu, nie zajmujac duzo miejsca. Urza¬ dzenie o klinach pomiarowych winno byc sprzezone z organem, który moze sie prze¬ chylac okolo osi, lezacej w kierunku celu lub prostopadle do tego kierunku. Ten przechylny narzad moze byc wykonany w postaci pierscienia wspólsrodkowego z po¬ zioma osia dalekomierza, skutkiem czego otrzymuje sie nieznaczne poszerzenia przy¬ rzadu, przyczem promienie, odtwarzajace obraz, maja zapewnione wolne przejscie.Najprostsze jest wykonanie, w którem pierscien przechylny ijest niedzielony i za¬ opatrzony w dwa przesuwajace sie wzdluz jego obwodu trzymaki znaczników, które sa prowadzone w dwóch zlobkach promienio¬ wych, wykonanych w otaczajacej prze¬ chylny pierscien kulistej czesci nieprze- chylnej oslony w plaszczyznach prostopa¬ dlych do siebie. Jeden z tych zlobków pro¬ mieniowych posiada skale wysokosci celu, drugi zas — skale odleglosci poziomej. Le¬ piej jest jednak osadzic na przechylnym pierscieniu dwa wzgledem siebie przekre¬ cane w plaszczyznie osi obrotu elementy, wskazujace wysokosc i odleglosc pozioma celu, przyczem elementy te sa prowadzone w dwóch prostopadlych wzgledem siebie plaszczyznach.W dalekomierzach, w których urzadze¬ nie klinów pomiarowych sklada sie ze zn&* nej pary klinów obrotowych, mozna zreali¬ zowac wynalazek w ten sposób, ze jako sprzeglo miedzy przechylnym elementem a para klinów obrotowych zastosowany zo¬ staje mechanizm o zmieniajacym sie we¬ dlug okreslonego prawa stosunku przeklad¬ ni, a wiec, np., para tarcz kciukowych lub mechanizm o krzywych zlobkach.Rysunek przedstawia przyklad wyko¬ nania wynalazku. Fig. 1 przedstawia akso- nometryczny widok walca kolowego, prze¬ cietego ukosna plaszczyzna, celem wy¬ jasnienia zasady przedmiotu wynalazku.Fig. 2 przedstawia rozwiniecie na pla¬ szczyznie linji przeciecia. Fig. 3 i 4 przed¬ stawiaja przyklad wykonania, —¦ daleko^ mierz o linjach stanowisk w rzucie piono¬ wym oraz poziomym. Fig. 5 i 6 przedsta¬ wiaja rzut pionowy oraz poziomy osiowe¬ go przekroju czesci przyrzadu w skali wiekszej. Fig. 7, 8 i 9 — rzut pionowy, po¬ ziomy i boczny postaci wykonania z nape¬ dem bez samohamowania i kolistemi ska¬ lami.Jezeli przeciac walec kolowy o promie¬ niu r = 1 (fig. 1) plaszczyzna prostopadla do osi walca oraz druga plaszczyzna, na¬ chylona pod katem S do pierwszej tak, ze druga plaszczyzna przecina pierwsza wzdluz srednicy walca, to z przeciecia obu plaszczyzn z walcem powstaja na jego po¬ wierzchni kolo i elipsa, majace wspólny srodek. Najwieksza odleglosc, mierzona na tworzacej walca, miedzy obydwiema krzy¬ wemi przeciecia, oznaczona jest litera e.Odleglosc k miedzy obydwiema krzywemi przeciecia wzidluz tworzacej odchylonej od e o kat a równa sie e. cos a, a odleglosc miedzy obydwiema krzywemi przeciecia na tworzacej walca, przesunietej wzgledem odcinka k o cwierc obwodu walca, ozna¬ czona litera h równa sie e. cos (rc— a)= e. sin. a.Rozwiniecie polowy elipsy przeciecia daje przedstawiona na fig. 2 krzywa sinu- — 3 —soidalna. Odcinki a, k oraz h wystepuja w tej krzywej jako rzedne.Przyjmujac, ze e oznacza odleglosc ce¬ lu, a a — kat wzniesienia celu, k oznacza odleglosc pozioma, a h — wysokosc celu, poniewaz, jak wiadomo, dla tych wielkosci wazne sa równania: 2) k = e cos a 3) h = e sin a , Odleglosc pozioma wiec i wysokosc celu moga byc przedstawione jako odcinki two¬ rzacych Walca kolowego o promieniu r, przecietego ukosna plaszczyzna, przyczem dla kata 8 pochylenia tej plaszczyzny istnieje zaleznosc: 4) tg 8= ^.Skutkiem tego zmiany odleglosci e moga byc uwzgledniane przez zmiany kata po¬ chylenia 8.W podobny sposób z bocznego przesu¬ niecia u na jednostke czasu i zmiany odle¬ glosci poziomej v na jednostke czasu moz¬ na otrzymac szybkosc w ruchomego celu oraz kat cp , utworzony przez kierunek ru¬ chu wzgledem kierunku celu, poniewaz, jak wiadomo, wazne sa równania: 5) w2 = u2 + v* 6) '£? = - .Dalekomierz (fig. 3—6), wybrany jako przyklad wykonania wynalazku, posiada rurowa oslone 2, zaopatrzona w tulejke 1 z króccem okularowym V. W oslonie tej u- mieszczone sa, w znany sposób, czesci op¬ tyczne: dwa pryzmaty 3 i 3\ przez które wchodza promienie, dwa objektywy 4 i 4', jeden pryzmat zbierajacy 5 i okular 6. Do kompensacji zmian paralaktycznego kata celu sluzy wlaczona miedzy pryzmat 3 a objektyw 4 para klinów obrotowych 7,7' w oprawach 8, 8', które obracaja sie w o- slonie 9 kompensatora. Oprawy 8, 81 sa za¬ opatrzone w uzebienia stozkowe i zazebia¬ ja sie ze stozkowem kolem zebatem 10.Kolo stozkowe 10 jest zaklinowane na wa¬ le 11, przechodzacym przez oslone 2. Wal 11 jest osadzony z jednej strony w oslo¬ nie 9 kompensatora, z drugiej zas strony — w pochwie 12, otaczajacej oslone 2 i po^ siadajacej komore mechanizmowa 121. Na tej pochwie 12 oraz na drugiej nasunietej na koniec oslony 2 pochwie 13, na której znajduje sie króciec 131 dla wchodzacych promieni, zamkniety szklana plytka, jest osadzona na lozyskach kulkowych 15 i 16 oslona wskaznikowa 14, która moze sie ob¬ racac wokolo osi dalekomierza. Czesc oslo¬ ny 2, zawierajaca pryzmat 3' i objektyw 4', zaopatrzona jest w pochwy 17 i 18 z króc¬ cem 18' dla wchodzacych promieni, jak równiez w oslone 19, która moze sie obra¬ cac na tych pochwach. Oslony 14 i /©po¬ siadaja odsady 14', 19', któremi daleko¬ mierz opiera sie na dzwigarze 20, umie¬ szczonym na plycie lozyskowej 21 i obra¬ cajacym sie okolo pionowej osi slupa 22.Wewnatrz oslony 14 jest umieszczony palajk 23, obrotowo osadzony zapomoca przechodzacych przez oslone 2 czopów 24 i 24', ulbzonych we wspornikach 25 i 25'.Czopy 24 i 24' wsrubowane sa w pierscien 26, zaopatrzony w pierscien przykrywaja¬ cy 26' i posiadajacy przekrój poprzeczny ksztaltu katownika. Na pierscieniu 26 mo¬ ga sie obracac na kulkach 27 dokola osi pierscienia 26 dwa {pierscienie 28 i 29. Kaz¬ dy z tych pierscieni posiada przedluzenie 30, wzglednie 31; przedluzenia te koncza sie promieniowemi cienkiemi sworzniami cylindrycznemi 30', wzglednie 31', na któ¬ rych sa obrotowo osadzone tuleje 33, — 4 —wzglednie 34, zaopatrzone w kreski wskaznikowe 32. Tuleje 33 i 34 posiadaja czworokatne odsady 33' i 34', które slizga¬ ja ede miedzy prowadnemi listwami 35t wz$ednie 36* Listwy prowadne 35 i 36 sa odlane na wewnetrznych sciankach dwóch skrzydlowych wystepów 37 i 38, które sa wzgledem siebie przestawione o 90° i tak rozmieszczone na oslonie 14; ze wystep 37 wskazuje poziomo ku przodowi, wystep zas 38 — pionowo ku górze. Przednia scianka wystepu 38 posiada szczeline po¬ dluzna, która jest zaslonieta paskiem szkla 39 z prostolinijnym podzialem dlugosci. W takiz sam sposób podluzna szczelina w górnej sciance wystepu 37 zaslonieta jest paskiem szkla 40.Palak 23 dzwiga odcinek slimacznicy 41, zazebiajacy sie ze slimakiem 42, umo¬ cowanym na wale 43, który obraca sie w lozysku 44. Wal 43 osadzony jest w oslo¬ nie napedu, która wstawiona jest w oslo¬ ne 2 dalekomierza i sklada sie z otwartej czesci 45 i czesci 45', zamknietej plytka szklana 46. W otwartej czesci 45 osadzony jest na wale 43 walec rowkowany 47, pod¬ czas gdy w drugiej czesci 45' umieszczony jest walec ze srubowo nacieta podzialka odleglosci 48'. Prowadzona w czesci 45' oslony wskazówka przesuwna 49 wchodzi w zlobek 50, wykonany na walcu 48 wzdluz podzialki 48*.Przez komore mechanizmowa 121 prze¬ chodzi oprócz walu 11 fe&zcze równolegly do niego wal 51. Na wale tym osadzona jest tarcza kciukowa 52 oraz kólko zebate 53, które zazebia sie z wycinkiem 54 kola zebatego, przytwierdzonego do pierscienia przykrywajacego 261. Tarcza 52 wspólpra¬ cuje z zaklinowana na wale 11 tarcza kciu¬ kowa 55, która jest przyciskana w kierun* ku strzalki P do tarczy 52 zapomoca spre¬ zyny spiralnej 56, przyczepionej z jednej strony do oslony 121, z drugiej zas stro¬ ny— do walu 11. Granice ruchu odchyla¬ nia na palajka 23 wokolo czopów 24 i 24' sa rozszerzone przez urzadzenie w oslonie 2 zagiec 21.Przy uzyciu nowego dalekomierza sle¬ dzi sie za celem, obracajac dzwigar 20 na slupie 22 oraz przechylajac oslone 2 da¬ lekomierza okolo jego osi podluznej o kat a. Podczas tego rudiu oslona 2 obraca sie w oslonach 14 i 19, przyczem pierscienie 28 i 29 nie biora udzialu w ruchu obroto¬ wym pierscienia 26. Kreski wskaznikowe 32 tulei 33 i 34 wskazuja przytem na skali szklanego paska 39, wzglednie 40, przy wskazaniem na fig. 5 i 6 polozeniu pier¬ scienia 26, górna granice odleglosci pozio¬ mej celu i „zero" wysokosci celu.Zgodne nastawienie obrazów celu, rzu¬ canych przez obydwa objektywy 4 i 4' da¬ lekomierza i widocznych w okularze 6, odbywa sie zapomoca recznego obracania walca rowkowanego 47 wraz z walem 43.Obracanie walca 47 powoduje obracanie sie slimaka 42, a 'wskutek tego przechylanie sie pierscienia 26 wokolo czopów 24, 241.Przechylanie sie tego pierscienia przeno¬ szone jest za posrednictwem przekladni ze¬ batej 54, 53 oraz toczacych sie po sobie tarcz 52, 55 na kola stozkowe 10, 8, 81, skutkiem czego obracane zostaja kliny ob¬ rotowe 7, 71, podczas gdy jednoczesnie wskaznik przesuwny 49 wskazuje na ska¬ li odleglosci 48' kazdorazowo nastawiona odleglosc celu. Podczas przechylania sie pierscienia 26 czworokatne odsady 33' i 34' slizgaja sie po listwach prowadnych 35, wzglednie 36, a kreski wskaznikowe 32 zmieniaja swe polozenie wzgledem podzia- lek na paskach szklanych 39 i 40. Tepaski szklane leza przy zmianach kata wznie¬ sienia agna tworzacych walca, którego promien równa sie odleglosci pasków szklanych od osi dalekomierza.Skale pasków szklanych 39 i 40, wska¬ zujace odleglosc pozioma oraz wysokosc celu, sa prostolinijne. Przy oparciu sie na tym warunku i przyjeciu skali podzialek mozna w znany sposób zapomoca wylicze- — 5 _nia lub eksperymentalnie okreslic prze¬ kladnie, jak równiez ksztalt krzywych tarcz 52, 55, przyczem zaleznosc miedzy polozeniem pierscienia 26 a polozeniem klinów obrotowych 7, T okreslaja równania 8) lgS = c.e, w których cp oznacza kat obrotu klinów obrotowych 7,7', e — odchylenie pary klinów obrotowych 7, T, b — podstawe da- lekomierza, a c — niezmienna wielkosc, za¬ lezna od sikali podzialek, czyli, tak zwana, stala przyrzadu.W wiekszosci wypadków ruch celu jest poziomy, Jesli wiec jest juz ustalona jego wysokosc i odleglosc pozioma, to przy dalszem optycznem sledzeniu za celem zmienia sie tylko ta ostatnia. W tym przy¬ padku najlepiej jest uskuteczniac naped mechanizmu nie przez przekrecanie walca rowkowanego 47, nastawiajacego bezpo¬ srednia odleglosc, lecz przez przechylanie promieniowego czopa 31, mierzacego odle¬ glosc pozioma, W tym celu czop ten jest przedluzony i tworzy raczke 31", wysta¬ jaca z oslony 38 przez szczeline, rozciaga¬ jaca sie od a do b; tak samo czop 30' po¬ siada przedluzenie w postaci raczki (na ry¬ sunku niewidocznej), która wystaje z oslo¬ ny 37. Urzadzenie musi byc przytem tak wykonane, aby czop, na którym znajduje sie znak wysokosci celu, mógl byc zaciska¬ ny w szczelinie, azeby przy nastawionej wysokosci zgodnosc czesciowych obrazów celu, wzglednie znaku pomiarowego, byla utrzymywana podczas optycznego sledze¬ nia za celem jedynie zapomoca nastawia¬ nia kata wysokosci celu, a wiec zapomoca przechylania linji celowej. Poza tern samo- hamowana przekladnia slimakowa 41, 42 musi byc zamieniona niehamujaca prze¬ kladnia z kól stozkowych 41a, 42a [fig. 7, 8, 9), miedzy które wlaczone jest kolo po¬ srednie o podwójnem uzebieniu 42b, 42c.Kolo to jest obrotowo osadzone na promie¬ niowym wale 42d, osadzonym w przechyl¬ nej czesci 2 oslony.Zamiast prostolinijnych podzialek okien¬ kowych 39 i 40 mozna takze zastosowac kolowe w dwóch prostopadlych do siebie plaszczyznach, które stykaja sie mniej wiecej w jednym punkcie, gdzie moze byc umieszczony wspólny znak do odczytywa¬ nia, przymocowany do oslony; W tym przypadku pierscien 28 otrzymuje dwa po¬ ziome czopy 30a, 30a" (fig. 8, 9), na któ¬ rych opieraja sie pólkoliste widelki 57, które sa osadzone w nieprzechylnej czesci 14 oslony na pionowym czopie 57* tak, iz moga sie przekrecac w kierunku poziomym.Na czopie 57' jest umocowane zaopatrzo¬ ne w obrzeze chwytne 58 ramie 58'1 na którem jest umieszczona kolista podzialka wysokosci celu 58"."Azeby zgodnosc cze¬ sciowych obrazów celu, wzglednie znaku pomiarowego, przy nastawionej wysokosci celu otrzymywac tylko przez optyczne sle¬ dzenie za celem, ramie 58' z podzialka mu¬ si byc przytrzymywane zapomoca sruby zaciskowej 14a, umocowanej na oslonie 14.Pierscien 29 posiada tylko jeden czop 3la, który jest skierowany wdol i wchodzi w otwór, wywiercony w pólkolistych widel¬ kach 59, które znów sa zawieszone na dwóch poziomych czopach 59* i 59" w nie¬ przechylnej oslonie 14. Na czopie 59' jest umocowane zaopatrzone w obrzeze chwyt¬ ne 60 ramie 60', na którem znajduje sie ko¬ lista podzialka odleglosci poziomej 60".Nad miejscem stykania sie tej ostatniej po- dzialki z podzialka wysokosci celu 58" jest umieszczona lupa 61, zaopatrzona w pro¬ stopadly do obwodu podzialki znak do od¬ czytywania. Lupa osadzona jest w palaku 61', przymocowanym do oslony 14.Przy takiem urzadzeniu pomiary celu moga byc dokonywane dowolnie 'zapomoca - 6 —uruchomiania walca rowkowanego 47 lub tarcz eh\vytnydh: 58 do nastawiania wyso¬ kosci celu i 60 do nastawiania odleglosci poziomej.W najprostszej postaci wykonania, przedstawionej na fig. 10 w rzucie piono¬ wym, przechylny, w danym przypadku niedzielony, pierscien 26 posiada dwa pro¬ wadzone po jego obwodzie wycinki slizgo¬ we 286, 296, zaopatrzone w czopy promie¬ niowe 306, 31b. Na kazdym z tych czopów jest obrotowo osadzona czesc, zaopatrzo¬ na w znak 336, 34b, która jest prowadzona w zlobku 356 wzglednie 366, wykonanym w oslonie kulistej. Wzdluz zldbka 366, le¬ zacego w pionowej plaszczyznie srodko¬ wej, umieszczana jest kolista podzialka odleglosci poziomej 396, podczas gdy wzdluz zlobka 356, lezacego w poziomej plaszczyznie srodkowej, umieszczona jest podzialka wysokosci celu. Sprzezenie prze¬ chylnego pierscienia 26 z napedem klinów pomiarowych jest takie samo, jak na fig. 5 i 6. PL