PL128756B1 - Method of performing field analysis for determining environmental contamination with inorganic and organic toxic substances - Google Patents

Description

Przedmiotem wynalazku jest sposób polowy analizy skazen srodowiska nieorganicznymi i organicznymi substancjami trujacymi. Substancjami trujacymi moga byc toksyczne srodki prze¬ myslowe w rodzaju pestycydów, petrochemikalii, kationów metali,alkaloidów, bojowych srodków trujacych. Badanymi materialami moga byc: gleba, woda, powietrze, artykuly zywnosciowe, odziez, scieki przemyslowe, plyny ustrojowe.Stosowany dotychczas sposób analizy substancji trujacych w warunkach polowych jest oparty na konwencjonalnej technice analizy systematycznej, w której analizowane skladniki zostaja wykryte po przeprowadzeniu szeregu reakcji specyficznych dla poszczególnych indywiduów. Taki sposób postepowania jest pracochlonny, wymaga duzej ilosci materialu próbki, stosowania wielu operacji analitycznych i odczynników.Identyfikacja konwencjonalna technika chromatografii cienkowarstwowej jest równiez nie¬ przydatna. Podstawa tej metody analitycznej jest wyznaczanie wartosci Rf, które wymaga zacho¬ wania stalych wlasnosci fizykochemicznych fazy stacjonarnej i ruchomej oraz zachowania stalej temperatury otoczenia w czasie wykonywania analizy, a zachowanie takich wymogówjest niemoz¬ liwe w warunkach polowych.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze uzyskane z materialów próbki droga ekstrakcji roztwory wieloskladnikowe nanosi sie kazdy na oddzielna plytke do chromatografii cienkowar¬ stwowej w kilka punktów startowych na kazdej plytce i rozwija chromatogramy wzdluz oddziel¬ nych torów fazami ruchomymi dostosowanymi do rodzaju grupy skazenia, po czym na jednej i tej samej rozwinietej plytce przeprowadza sie reakcje charakterystyczne na oddzielnych torach dla wszystkich mozliwych skladników grupy skazenia i identyfikuje poszczególne indywidua w kolej¬ nych opryskach na podstawie róznicy w ich reaktywnosciach z zadanymi odczynnikami i porówna¬ niu wytworzonych barwnych plam z barwnymi wzorcami.Istota sposobu polega na rozwinieciu chromatogramu jednego wieloskladnikowego ekstraktu z badanej próbki na jednej plytce chromatograficznej jedna faza ruchoma i zidentyfikowaniu poszczególnych indywiduów na drodze reakcji charakterystycznych dla tych indywiduów na tej2 128 756 samej plytce. Rozwijanie chromatogramu ma na celu rozdzielanie poszczególnych skladników tak, aby tworzyly oddzielne skupiska na plytce wzdluz drogi migracji fazy ruchomej. Uzyskuje sie równiez oddzielenie róznych domieszek zawartych w próbce, które nie oddzielone wprowadzalyby zaklócenia przy identyfikacji poszukiwanych zwiazków.Jako faze ruchoma stosuje sie rozpuszczalnik dostosowany do rodzaju badanego skazenia.Takwiec w przypadku próbki zawierajacej toksyczne kationy stosuje sie na przyklad chloroform, a przy badaniu materialu na skazenie bojowymi srodkami trujacymi stosuje sie na przyklad miesza¬ nine czterochlorku wegla z acetonem.Identyfikacje poszczególnych indywiduów uzyskuje sie przez wykonanie kilku charakterysty¬ cznych reakcji chemicznych dla badanej grupy zwiazków. Uwidocznienie i rozróznienie produktów reakcji nastepuje na podstawie róznic w zabarwieniu wytworzonych plam. Te same lub rózne odczynniki stosuje sie w róznych sekwencjach zaleznie od ich reaktywnosci z poszczególnymi skladnikami badanej mieszaniny. Kolejnosc stosowanych odczynników odpowiada dozowaniu kilku odczynników do przeprowadzenia jednej reakcji barwnej, badz powoduje powstawanie produktów w kilku kolejnych reakcjach, co przejawia sie zmiana barw lub zanikaniem plam zabarwionych. Róznice w reaktywnosci rozpoznaje sie przede wszystkim z róznicy w zabarwieniu plam, a takze z róznicy szybkosci ich powstawania. Ale równiez podstawa rozróznienia poszczegól¬ nych indywiduów jest miejsce powstawania charykterystycznie zabarwionych plam oraz takze ich ksztalt na plytce chromatograficznej.Do wykonania analizy sposobem wedlug wynalazku sluzy polowy zestaw analityczny, który zawiera niezbedne ilosci potrzebnych rozpuszczalników, odczynników oraz szklo i sprzet pomocni¬ czy do sporzadzania ekstraktów. Materialy chromatograficzne zawarte w zestawie analitycznym stanowia: gotowe plytki chromatograficzne, porcjowane odczynniki, komory chromatograficzne malej objetosci, mikropipetki, mikrostrzykawki. Zestaw analityczny mozna kompletowac z prze¬ znaczeniem do analiz jednej grupy substancji trujacych lub kilku grup zwiazków. Mozna równiez kompletowac zestaw analityczny do badania okreslonego rodzaju próbek na przyklad wody, artykulu zywnosciowego lub scieku.Zalete sposobu wedlug wynalazku stanowi mozliwosc wykrycia w jednej analizie — lub stwierdzenia nieobecnosci — zwiazków tworzacych okreslona grupe w liczbie od kilku do kilkuna¬ stu indywiduów.Sposób eliminuje przy tym wady charakterystyczne dla klasycznych metod analizy w roztwo¬ rach. Na przyklad wplyw rodzaju ekstrahenta na przebieg reakcji detekcyjnej oraz maskowanie produktów tych reakcji przez zanieczyszczenia wyekstrahowane z próbki. Uzyskuje sie takze korzysci bardzo istotne w pracy w warunkach polowych, poniewaz operuje sie niewielkimi ilos¬ ciami badanego materialu, zuzywa niewiele i w niewielkich ilosciach odczynników. Ponadto sposób wykonania analizy jest latwy, trwa krótko i nie wymaga zaplecza laboratoryjnego.Sposób wedlug wynalazku przedstawiono w przykladach wykonania.Przyklad I. Wykrywanie alkaloidów w próbce oranzady. 200 cm3 oranzady doprowadza sie do pH10 dozujac kroplami 0,5 M roztwór Na2C03 i sprawdzajac odczyn papierkiem uniwersalnym, po czym ekstrahuje trzykrotnie chloroformem stosujac kazdorazowo po 5 cm3 rozpuszczalnika. Ekstrakt zateza sie przez odparowanie do obje¬ tosci 0,1-0,2 cm3. Na gotowa plytke chromatograficzna pokryta zelem krzemionkowym na pod¬ lozu z folii nanosi sie w 2 punkty startowe po 20 mm3 zatezonego ekstraktu.Plytke rozwija sie faza ruchoma aceton-etynol 1:4, w której rozpuszcza sie uprzednio sól — azotan amonowy w takiej ilosci, aby stezenie soli wynosilo 0,25mg/cm3 roztworu. Wystarcza rozwiniecie plytki na drodze 7 cm.Plytke wyjmuje sie z komory i rozcina na dwa osobne chromatogramy.Pierwszy chromatogram spryskuje sie 20% roztworem p-dwumetyloaminobenzaldehydu w stezonym kwasie siarkowym. W dolnej czesci chromatogramu pojawiaja sie plamy: pomaranczowa nad startem, wyzej zólto-pomaranczowa, nad nia czerwono-pomaranczowa i nad nimi czerwona.Obrysowuje sie olówkiem kontury plamek i ogrzewa chromatografem w 110°C. Plama czerwona przechodzi w oliwkowa wskazujac na obecnosc kodeiny.Plama czerwono-pomaranczowa zmienia sie równiez w oliwkowa wskazujac na obecnosc morfiny. Plama zólto-pomaranczowa staje sie zielona wskazujac na narceine. Pomaranczowa plama nad punktem startowym zmienia sie na zólta128 756 3 wskazujac na brucyne. Nad plamka brucyny pojawia sie pomaranczowa plama wskazujaca na obecnosc strychniny.Ten sam chromatogram spryskuje sie 1%-owym roztworem siarczanu cerowego w kwasie siarkowym. W górnej czesci chromatogramu pojawia sie fioletowo-brunatna plama wskazujaca na apomorfine. Plama narceiny pozostaje zielona, plama strychniny staje sie czerwono- pomaranczowa, a plama brucyny pomaranczowo-zólta. Po ogrzaniu chromatogramu w 110°C fioletowo-brunatna plama apomorfiny i zielona narceiny pozostaja niezmienione, natomiast plamy strychniny i brucyny staja sie zólte.Nastepny, odlozony dotad chromatogram spryskuje sie 1% roztworem wodnym kwasu pikry- nowego i porównuje z pierwszym chromatogramem. Na wysokosci odpowiadajacej plamie apo¬ morfiny pojawia sie zielona plama potwierdzajaca obecnosc tego alkaloidu. Nastepnie drugi chromatogram spryskuje sie odczynnikiem Marquisa (1% aldehydu mrówkowego w stezonym kwasie siarkowym). Plama apomorfiny przybiera barwe fioletowa, równiez na wysokosciach odpowiadajacych kodeinie i morfinie pojawiaja sie plamy fioletowe, a na wysokosci odpowiadaja¬ cej brucynie pojawia sie plama czerwona. Chromatogram ogrzewa sie w 110°C. Plama apomorfiny pozostaje nadal fioletowa, plama kodeiny zabarwia sie na granatowo, a plama morfiny na szaro.Na wysokosci odpowiadajacej narceinie pojawia sie plama koloru szarego, a na wysokosci odpo¬ wiadajacej strychninie plama koloru amarantowego. Plama brucyny pozostaje nadal czerwona.W próbce wykryto: apomorfine, kodeine, morfine, narceine, strychnine i brucyne.Przyklad II. Wykrywanie srodków toksycznych w próbce gleby.Próbke gleby (ok. 20 g) ekstrahuje sie na lejku Schotta chloroformem do uzyskania 3 cm3 wycieku. Ekstrakt zateza sie do objetosci 0,1-0,2 cm3 i nanosi na gotowa plytke chromatograficzna z zelem krzemonkowym na podlozu z folii po 20 mm3 tego ekstraktu w 2 punkty startowe. Plytke umieszcza sie w naczyniu wysyconym parami metanolu (np. w sloiku wyscielonym zwilzona metanolem bibulka) i przetrzymuje 2,5 min, po czym natychmiast przenosi sie plytke do komory chromatograficznej i rozwija mieszanine czterochlorek wegla - metanol 2: 1 na dystansie7cm.Rozwinieta plytke rozcina sie na dwa chromatogramy. Pierwszy chromatogram spryskuje sie 5% roztworem tioketonu Michlera w benzenie. Tlo plytki przybiera barwe brunatna. W górnej czesci chromatogramu pojawia sie stozkowa plama barwy wisniowej wskazujaca na obecnosc czteroetyloolowiu. W dolnej czesci chromatogramu pojawia sie owalna plama barwy zielonej wskazujaca na obecnosc aminopieliku. Chromatogram ogrzewa sie w 110°C, przy czym tlo plytki staje sie bezowe. Nad konturem plamy czteroetyloolowiu pojawia sie granatowa plama przecho¬ dzaca w jasnoniebieska, wskazujac na obecnosc enolofosu. Nad konturem plam aminopieliku pojawia &ie równiez granatowa plama przechodzaca w biala, która wskazuje na obecnosc metasystoxu R.Drugi chromatogram spryskuje sie nasyconym roztworem wodnym AgNC3 i ogrzewa w 110°C. Porównuje sie obydwa chromatogramy.Na drugim chromatogramie pojawienie sie brunat¬ nej plamy odpowiadajacej ksztaltem i polozeniem plamie czteroetyloolowiu potwierdza jego obecnosc w próbce. Pod plama czteroetyloolowiu pojawia sie okragla czerwona plama wskazujaca na obecnosc t^ylotiomocmka/ W glebie wykryto; enolofos, czteroetyloolów, fenylotiomocznik, metasystoxR, aminopieliku Przyklad III. Wykrywanie bojowych srodków trujacych w próbce tkaniny mundurowej* Próbke tkaniny mundurowej o powierzchni okolo 100 cm2 rozdrabnia sie nozyczkami i wklada pinceta do lejka Schotta. Na próbke w lejku Schotta nanosi sie porcjami mieszanine ekstrakcj^nametanol-heksan-chloroform (1:1: l) ztakim wyliczeniem,aby po wycisnieciu próbki korkiem otrzymac okolo 5 cm3 ekstraktu. Ekstrakt zateza sie strumieniem powietrza do objetosci okolo 0,2cm3. Na plytke chromatograficzna pokryta zelem krzemionkowym nanosi sie w trzy punkty startowe po 20mm3 zatezonego ekstraktu. Chromatogram rozwija sie w komorze Sand- wich w mieszaninie czterochlorek wegla: aceton 4:1. Rozwiniety chromatogram rozcina sie na trzy paski, wzdluz drogi migracji, otrzymujac trzy tory, kazdy zawierajacy jeden punkt startowy.Jeden z torów spryskuje sie odczynnikiem anizydynowym, a nastepnie roztworem K2CO3. Uwidoczniaja sie plamki zabarwione na kolor — od pomaranczowego do brazowego. Piamka na wysokosci okolo 0,25 drogi migracji swiadczy o obecnosci w badanej próbce estru izopropylowego kwasu metylofluorofosfonowego, Plamka na wysokosci okolo 0,40 drogi migracji swiadczy o obecnosci estru pinakolinowego kwasu metylofluorofosfonowego.4 128 756 Nastepny tor plytki rozcina sie w poprzek na wysokosci polowy drogi migracji. Górna czesc toru spryskuje sie roztworem kompleksu ketonu Michlera z chlorkiem rteci. Pojawienie sie wis¬ niowo zabarwionej plamy jest dowodem obecnosci siarczku 2,2-dwuchlorodwuetyhowego.Dolna czesc tego toru spryskuje sie roztworem tioketonu Michlera. Powstanie zielonej plamki w poblizu punktu startu zmieniajacej kolor na pomaranczowy z karminowym srodkiem po nastepnym oprysku kwasem siarkowym dowodzi obecnosci w próbce 2-chlorowinylodwuchloro- arsyny. Powstanie zielonej plamki lub smugi w srodkowej strefie tej czesci toru, której kolor pod wplywem oprysku kwasem siarkowym zmienia sie na szary, jest dowodem obecnosci w próbce dwufenyloaminochloroarsyny. Ostatni trzeci tor plytki przecina sie takze w poprzek na wysokosci polowy drogi migracji.Górna czesc toru opryskuje sie roztworem m-dwunitrobenzenu i tlenku benzofurazanu, a nastepnie wodorotlenkiem potasu. Powstanie wisniowej plamki swiadczy o obecnosci chloroaceto- fenonu. Powstanie powyzej niej plamki fioletowej dowodzi obecnosci 2-chlorobenzylidenomalo- nonitrylu. Dolna czesc tego toru opryskuje sie odczynnikiem Marquisa. Powstanie turkusowej plamki nad punktem startowym swiadczy o obecnosci w tkaninie estru 3-chinuklidynowego kwasu benzilowego.W próbce wykryto: ester izopropylowy kwasu metylofluorofosfonowego, ester pinakolinowy kwasu metylofluorofosfonowego, siarczek 2,2'-dwuchlorodwuetylowy, 2-chlorowinylodwuchlo- roarsyne, dwufenyloaminochloroarsyne, chloroacetofenon, 2-chlorobenzylidenomalononitryl i ester 3-chinuklidynowy kwasu benzilowego.Przyklad IV. Wykrywanie bojowych srodków trujacych w próbce wody.Próbke wody o objetosci okolo 0,5 dm3 ekstrahuje sie przy pomocy 8 cm3chloroformu przez 5 minut. Po rozdzieleniu sie warstw oddziela sie warstwe chloroformowa, osusza bezwodnym siarczanem sodu i zateza do objetosci okolo 0,2cm3. Na plytke chromatograficzna pokryta zelem krzemionkowym nanosi sie w trzy punkty startowe po 20 mm3 zatezonego ekstraktu. Chromato- gram rozwija sie na dystansie 15 cm w pelnoszklanej komorze nasyconej parami fazy ruchomej.Faza ruchoma jest mieszanina toluen: benzen 9: 1.Chromatogram po rozwinieciu rozcina sie na trzy czesci wzdluz drogi migracji, kazdy zawiera¬ jacy jeden punkt startowy. Kazdy z tych trzech torów rozcina sie nastepnie w poprzek na polowie wysokosci drogi migracji.Jedna z dolnych czesci torów spryskuje sie buforowym roztworem cholinoesterazy o aktyw¬ nosci 20j.a./cm\ a nastepnie odczynnikiem mieszanym zawierajacym 125 mg jodku butyrylotio- choliny i 3 mg hydrolu Michlera w 25 cm3 roztworu, zgodnie ze zgloszeniem patentowym nr P—202 204. Powstanie niebieskiej plamki w poblizu punktu startowego dowodzi obecnosci estru dwuizop- ropyloaminoetantiolowego kwasu etoksymetylofosfonowego. Niebieska plamka w srodkowej stre¬ fie tej czesci plytki swiadczy o obecnosci estru izopropylowego kwasu metylofluorofosfonowego.Plamka barwy niebieskiej w górnej strefie tej czesci plytki wskazuje na obecnosc estru pinakolino- wego kwasu fluorometylofosfonowego.Druga z dolnych czesci torów spryskuje sie odczynnikiem Dragendorffa. Powstanie pomaran¬ czowej plamy w poblizu punktu startowego dowodzi obecnosci estru 3-chinuklidynowego kwasu benzilowego w badanej próbce wody.Trzecia z dolnych czesci torów spryskuje sie roztworem dwufenylotiokarbazonu. Powstanie zóltej plamki w poblizu punktu startu, której kolor po opryskiwaniu kwasem siarkowym zmienia sie na niebieski, dowodzi obecnosci 2-chlorowinylodwuchloroarsyny. Obecnosci dwufenyloami¬ nochloroarsyny dowodzi powstanie zóltej plamki lub smugi w srodkowej strefie tej czesci plytki, której kolor zmienia sie na czerwony po oprysku kwasem siarkowym.Jedna z górnych czesci torów opryskuje sie roztworem mieszanym jodoplatynianu sodowego ze skrobia. O obecnosci w badanej wodzie siarczku 2,2'-dwuchlorodwuetylowego w srodkowej strefie tej czesci toru swiadczy pojawienie sie fioletowej plamy. Druga z górnych czesci torów opryskuje sie roztworem m-dwunitrobenzenu i wodorotlenku potasu. Powstanie wisniowej plamy posrodku tej czesci toru dowodzi obecnosci 2-chloroacetofenonu.Trzecia z górnych czesci torów opryskuje sie roztworem nitroprusydku sodu i wodorotlenku sodu. Powstanie czerwonej plamy swiadczy o obecnosci 2-chlorobenzylidenomalononitrylu.W próbce wykryto: ester dwuizopropyloaminoetantiolowy kwasu etoksymetylofosfonowego, ester izopropylowy kwasu metylofluorofosfonowego, ester pinakolinowy kwasu fluorometylofos-128756 5 tonowego, ester 3-chinuklidynowy kwasu benzilowego, 2-chlorowinyloatsyne, siarczek 2?2'- dwuchlorodwuetylowy, 2-chloroacetofenon i 2-chlorobenzylidenomalononitryl.Przyklad V. Wykrywanie toksycznych kationów w próbce scieków.Próbke scieku okolo 200 cm3doprowadza sie przy pomocy wodorotlenku sodowego do pH 10, dodaje winianu sodowo-potasowego i roztwór dwuetylodwutiokarbaminianu sodowego. Po wymieszaniu i odczekaniu 5 minut ekstrahuje sie próbke trzykrotnie porcjami po 5 cm3 chloro¬ formu. Ekstrakty laczy sie i odparowuje do objetosci okolo 0,2 cm3. Do pozostalej po ekstrakcji w srodowisku zasadowym próbki dodaje sie kompleksonu III (EDTA), zakwasza próbke przy pomocy kwasu octowego do pH5 i po 5 minutach trzykrotnie ekstrahuje porcjami po 5 cm3 chloroformu.Ekstrakty ze srodowiska kwasnego laczy sie i odparowuje do objetosci okolo 0,2 cm3. Obydwa zatezone ekstrakty — ze srodowiska alkalicznego i kwasnego — nanosi sie na przygotowana plytke chromatograficzna pokryta zelem krzemionkowym w dwa punkty startowe. Chromatogram roz¬ wija sie benzenem w komorze typu Sandwich. Rozwiniety chromatogram rozcina sie wzdluz drogi migracji na dwa tory.Tor,na którym rozwijany byl ekstrakt ze srodowiska alkalicznego opryskuje sie roztworem ditizonu w chloroformie. Pojawienie sie w górnej czesci toru plamy rózowej dowodzi obecnosci cynku, a plamy pomaranczowej obecnosci rteci. W srodkowej czesci toru powstanie rózowej plamki swiadczy o obecnosci olowiu, szarej — talu i pomaranczowej kadmu.Nastepnie tor ten opryskuje sie roztworem jodku potasu i kwasnego roztworu tioacetamidu.Po kazdym oprysku plamki zmieniaja zabarwienie zgodnie z ponizsza tabela, co utwierdza o obecnosci poszczególnych kationów.Tor alkaliczny ditizon KJ tioacetamid kation rózowy karminowy karminowy Zn 2* pomaranczowy pomaranczowy czarny Hg 2+ rózowy rózowy brazowy Pb T szary zielony zólty Tl 1* pomaranczowy pomaranczowy pomaranczowy Cd T Tor, na którym rozwijany byl ekstrakt ze srodowiska kwasnego opryskuje sie roztworem ditizonu w chloroformie. Pojawienie sie w górnej czesci toru plamy o zabarwieniu zóltym wskazuje na obecnosc selenu. W srodkowej czesci toru powstanie plamy o zabarwieniu zóltym dowodzi obecnosci antymonu, pod nia o zabarwieniu takze zóltym — obecnosci arsenu. W dole toru plama o zabarwieniu niebieskim swiadczy o obecnosci chromu.Nastepnie tor ten opryskuje sie mieszanym roztworem KJO3 i skrobi, a pózniej roztworem tioacetamidu. Po kazdym oprysku plamy zmieniaja zabarwienie zgodnie z ponizsza tabela, co dowodzi obecnosci poszczególnych kationów.Tor kwasny ditizon zólty zólty zólty niebieski KJO3+ skrobia zólty czarny - czarny niebieski tioacetamid zielony zólty zielony niebieski kation Se 4* Sb 3* As 3* Cr6+ W próbce wykryto:Zn, Hg, Tl, Cd, Se, Sb, As,Cr.Zastrzezenie patentowe Sposób polowy analizy skazen srodowiska truciznami nieorganicznymi i organicznymi, pole¬ gajacy na wyodrebnianiu mieszaniny badanych zwiazków chemicznych z materialu próbki za pomoca ekstrakcji, rozdzieleniu mieszaniny i zidentyfikowaniu jej skladników, znamienny tym, ze6 128 756 uzyskane droga ekstrakcji roztwory wieloskladnikowe nanosi sie kazdy na oddzielna plytke do chromatografii cienkowarstwowej w kilka punktów startowych na kazdej plytce i rozwija chroma- togramy wzdluz oddzielnych torów fazami ruchomymi dostosowanymi do rodzaju grupy skazenia, po czym na jednej i tej samej rozwinietej plytce przeprowadza sie reakcje charakterystyczne na oddzielnych torach wszystkich mozliwych skladników grupy skazenia i identyfikuje poszczególne indywidua w kolejnych opryskach na podstawie róznicy w ich reaktywnosciach z zadanymi odczynnikami i porównania wytworzonych barwnych plam z barwnym wzorcem.PracowniaPoligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz.Cena 100 zl PL

Claims (1)

1. Zastrzezenie patentowe Sposób polowy analizy skazen srodowiska truciznami nieorganicznymi i organicznymi, pole¬ gajacy na wyodrebnianiu mieszaniny badanych zwiazków chemicznych z materialu próbki za pomoca ekstrakcji, rozdzieleniu mieszaniny i zidentyfikowaniu jej skladników, znamienny tym, ze6 128 756 uzyskane droga ekstrakcji roztwory wieloskladnikowe nanosi sie kazdy na oddzielna plytke do chromatografii cienkowarstwowej w kilka punktów startowych na kazdej plytce i rozwija chroma- togramy wzdluz oddzielnych torów fazami ruchomymi dostosowanymi do rodzaju grupy skazenia, po czym na jednej i tej samej rozwinietej plytce przeprowadza sie reakcje charakterystyczne na oddzielnych torach wszystkich mozliwych skladników grupy skazenia i identyfikuje poszczególne indywidua w kolejnych opryskach na podstawie róznicy w ich reaktywnosciach z zadanymi odczynnikami i porównania wytworzonych barwnych plam z barwnym wzorcem. PracowniaPoligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz. Cena 100 zl PL