Przedmiotem wynalazku jest sposób i urzadzenie do pomiaru prostoliniowosci, zwlaszcza szyn podsuwnicowych oraz innych czesciowo zaslonietych elementów wzdluznych.Zgodnie z dotychczasowym stanem techniki przy dokonywaniu pomiaru prostoliniowosci elementów wzdluznych stosuje sie motode prostej odniesienia z uzyciem teodolitu, którego celowa ustala sie wzdluz badanego elementu i poziomej latki odczytowej, zwanej linialem. Pomiar dokony¬ wany jest poprzez kolejne odczyty kreska pionowa krzyza nitek teodolitu, realizujaca pionowa plaszczyzne odniesienia na poziomo usytuowanej lacie, przykladanej do kolejnych punktów pro¬ stopadle do badanej konstrukcji.Warunkiem wykonania pomiaru prostoliniowosci powyzsza metoda jest uzyskanie wido¬ cznosci luneta teodolitu podzialki laty w kazdym punkcie elementu badanej konstrukcji.Dotychczasowa metoda pomiaru nie pozwala na wykonanie pomiaru prostoliniowosci ele¬ mentów wydluzonych zaslonietych do pewnej wysokosci lub znajdujacych sie pod woda. Dotyczy to zwlaszcza szyn jezdni podsuwnicowych, na których znajduje sie kilka suwnic zaslaniajacych czesciowo widocznosc szyn a takze szyn pochylni rzecznych i morskich w ich czesci podwodnej.Znane jest równiez urzadzenie sluzace do pomiarów prostoliniowoscijezdni szynowych, które sklada sie z dwóch wzajemnie prostopadlych lat oraz uchwytu mocujacego jedna z lat do glówki szyny (patent nr 53476). Urzadzenie powyzsze z uwagi na wymagana dokladnosc pomiaru i zastosowana do pionowania laty pionowej poziomnice, posiada ograniczona wysokosc umieszcze¬ nia laty poziomej, co w rezultacie pozwala jedynie na zastosowanie jego do pomiaru prostolinio¬ wosci szyn widocznych na calej swej dlugosci oraz o nieuszkodzonym, w wyniku eksploatacji ksztalcie glówki.Wszystkie wyzej wymienione wady dotychczasowych metod i przyrzadów pomiarowych eliminuje sposób i przyrzad bedacy przedmiotem wynalazku.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze po zrealizowaniu teodolitem pionowej plaszczy¬ zny celowej wzdluz badanego elementu dokonuje sie kreska pionowa krzyza nitek lunety teodolitu dwóch jednoczesnych odczytów odleglosci wyskalowanej laty pionowej od osi celowej teodolitu, mierzonych na wyskalowanych w jednym kierunku i wzajemnie równoleglych dwóch latach2 124 942 poprzecznych, prostopadlych do laty pionowej, która moze miec dowolne wychylenie poprzeczne.Na tej lacie, mocowanej bezposrednio na badanym elemencie, dokonuje sie odczytu odleglosci poziomej kreski krzyza nitek lunety spoziomowanego niwelatora, ustawionego w dowolnym miejscu, od badanego elementu, mierzonej wzdluz laty pionowej.Obliczenie odleglosci poziomej osi badanego elementu w miejscu przylozenia stopy laty pionowej, od dowolnej plaszczyzny celowej teodolitu dokonywane jest w oparciu o ustalone przed pomiarem wysokosci polozenia lat poprzecznych nad badanym elementem, mierzonych wzdluz laty pionowej oraz odczytanych kreska pionowa krzyza nitek lunety teodolitu wartosci odleglosci laty pionowej od osi celowej teodolitu mierzonych na dwóch latach poprzecznych.Obliczanie odleglosci pionowej badanego elementu, w miejscu przylozenia stopy laty piono¬ wej, od poziomej plaszczyzny celowej niwelatora, ustawionego w dowolnym miejscu, dokonywane jest w oparciu o dokonany kreska pozioma krzyza nitek lunety niwelatora odczyt odleglosci poziomej plaszczyzny niwelatora od badanego elementu mierzonej wzdluz laty pionowej i dokona¬ nych uprzednio pomiarach wysokosci polozenia lat poprzecznych nad badanym elementem mie¬ rzonych wzdluz laty pionowej.Istota urzadzenia wedlug wynalazku polega na tym, ze wyskalowana lata pionowa o dowol¬ nym pochyleniu poprzecznym wyposazonajest w dwie mocowane przestawnie i prostopadle do niej usytuowane równolegle laty poprzeczne wyskalowane w jednym kierunku, a stopa tej laty posiada uchwyt samocentrujacy o ruchomych ramionach, który zaopatrzony jest w wymienne sworznie dociskowe. Na lacie pionowej zamocowana jest przestawnie wychylna podpora oraz poziomnica pracujaca w plaszczyznie podluznej badanego elementu.Dzieki zastosowaniu w rozwiazaniu wedlug wynalazku, dwóch równolegle usytuowanych poprzecznych lat mocowanych przestawnie na lacie pionowej, która posiada uchwyt samocentru¬ jacy, mozliwe jest dokonywanie pomiarów prostoliniowosci niewidocznych lub zaslonietych frag¬ mentów badanego elementu wzdluznego wzgledem zrealizowanej teodolitem plaszczyzny odniesienia oraz na pomiar odleglosci pionowej punktu od poziomej plaszczyzny zrealizowanej niwelatorem.Urzadzenie wedlug wynalazku umozliwia wykonanie pomiarów elementów wzdluznych na calej dlugosci bez potrzeby usuwania lub przesuwania przeszkód na nich stojacych, a takze szyn znajdujacych sie pod woda, co ma miejsce na czesci podwodnej pochylni rzecznych i morskich.Urzadzenie to umozliwia duza dokladnosc pomiaru szyn, których glówki ulegly deformacji pod¬ czas eksploatacji.Zastosowany w rozwiazaniu wedlug wynalazku uchwyt samocentrujacy o ruchomych ramio¬ nach zapewnia ustawienie w osi szyny stopy laty pionowej, przez co nie zachodzi potrzeba dodatkowego wyznaczania osi szyny.Wynalazek zostanie wyjasniony na podstawie rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schemat ideowy rozwiazania, fig. 2 — urzadzenie w widoku od przodu, fig. 3 — to urzadzenie w widoku z boku, fig. 4 — fragment urzadzenia w miejscu zamocowania na lacie pionowej laty poprzecznej w widoku od przodu, a fig. 5 — to samo zamocowanie w widoku z góry, fig. fig. 6, 7 i 8 — uchwyt samocentrujacy laty pionowej w widoku z boku, od przodu i z góry.Urzadzenie do pomiaru prostoliniowosci czesciowo zaslonietych elementów wzdluznych, wedlug przykladu wykonania, stanowi zamocowana na szyjce szyny 1 uchwytem samocentrujacym 2 wyskalowana lata pionowa 3 o dowolnym pochyleniu poprzecznym, wyposazona w dwie prosto¬ padle do niej mocowane przestawnie, wzajemnie równolegle laty poprzeczne 4 i 5 oraz zapewnia¬ jaca w momencie pomiaru stalosc ukladu lat 3, 4, 5 podpore 6 i umozliwiajaca korekte ustawienia laty pionowej 3 w plaszczyznie podluznej szyny 1 poziomnice 7.Uchwyt samocentrujacy 2 stanowia mocowane obrotowo do stopy 8, usytuowanej w osi laty pionowej 3, szczeki 9 i 9/ wyposazone w usytuowane pod katem ramiona 10 i 10* polaczone przegubowo z wzajemnie równiez przegubowo polaczonymi dzwigniami 11,12, z których dzwignia 11 posiada dodatkowo usytuowane katowo ramie 11' polaczone sprezyna 13 z przegubem wiaza¬ cym ramie 10 z dzwignia 12. Dzwignia 11 posiada obrotowo zamocowana raczke operatora 14.Szczeki 9 i 9 wyposazone sa w mocowane nastawnie srubami 15 przedluzacze 16 zaopatrzone na koncach w wymienne sworznie dociskowe 17. Kazda z poprzecznych lat 4, 5 wyposazona jest w124 942 3 prowadnice 18,18', przy czym prowadnica 18 posiada dwustykowy klocek dociskowy 19 ksztaltem dostosowany do bocznej sciany laty pionowej 3, a prowadnica 18' srube zaciskowa 20.Stosujac przedmiotowe urzadzenie sam pomiar przeprowadza sie jednoczesnie niwelatorem i teodolitem.Przed przystapieniem do pomiaru nalezy odpowiednio dobrac rodzaj sworzni 17 do wielkoscii ksztaltu glówki szyny oraz polozenie przesuwnych przedluzaczy 16 i szczek 9, 9', w zaleznosci od rodzaju szyny 1 i jej podluznego pochylenia. Na zamocowana w uchwycie samocentrujacym 2 late pionowa 3 nalezy nalozyc laty poprzeczne 4 i 5, poziomnice 7 i podpore 6 oraz sprawdzic prostopadlosc i wspólosiowosc lat poprzecznych 4, 5 do laty pionowej 3, a ewentualne odchylki usunac regulujac srubami 21 polozenie klocka dociskowego 19 wzgledem rowków prowadzacych 22 laty pionowej 3.Przystepujac do czynnosci pomiarowych nalezy dobrac wysokosc polozenia lat poprzecznych 4 i 5 na lacie pionowej 3 tak, aby laty poprzeczne 4 i 5 byly widoczne nad lub obok ewentualnych przeszkód wystepujacych wzdluz szyny 1, a nastepnie usztywniamy je przy pomocy sruby 20.Polozenie lat poprzecznych 4 i 5 na lacie pionowej 3 okresla sie przez odczytanie najej skali wartosci Ii i h, tj. odleglosci polozenia lat poprzecznych odpowiednio 4 i 5 nad szyna 1, mierzonych wzdluz laty pionowej 3. Dokonane ustalenie polozenia obu lat poprzecznych 4 i 5 na lacie pionowej 3 jest niezmienne w trakcie calego pomiaru prostoliniowosci.W poprzednio wyznaczonych punktach badanych na szynie 1 kolejno przykladamy przedmio¬ towe urzadzenie mocujac go uchwytem samocentrujacym 2 poprzez docisk ramieniem 11' i podpieramy w dowolnym najkorzystniejszym nachyleniu laty pionowej 3 podpora 6. Pionowosc laty pionowej 3 w plaszczyznie prostopadlej do plaszczyzny celowej teodolitu korygujemy zgodnie ze wskazaniami poziomnicy 7.Dysponujac tak przygotowanym urzadzeniem wedlug wynalazku, w kolejnosci wykonuje sie odczyty O i i O2 odpowiednio na latach 4 i 5 bedacymi odleglosciami laty pionowej 3 od osi celowej teodolitu, mierzonymi na latach poprzecznych 4 i 5 kreska pionowa krzyza nitek teodolitu realizujacego prosta odniesienia. Natomiast kreska pozioma krzyza nitek spoziomowanego niwe- latora, ustawionego w dowolnym miejscu w stosunku do szyny 1, dokonuje sie odczytu L, na lacie pionowej 3, bedacego odlegloscia mierzona wzdluz laty pionowej 3 od punktu przylozenia stopy 8 laty pionowej 3 do plaszczyzny poziomej wyznaczonej przez kreske pozioma krzyza nitek niwelatora.Postepujac w podobny sposób przy niezmiennym polozeniu celowej teodolitu realizujacego prosta odniesienia i niwelatora, którego celowa realizuje plaszczyzne pozioma na ustalonych punktach pomiaru na szynie 1, dokonujemy pomiaru polozenia osi badanej szyny 1 wzgledem prostej odniesienia i plaszczyzny poziomej.Na podstawie pomierzonych wartosci okreslamy: — pozioma odleglosc w badanej szyny 1 od prostej odniesienia zrealizowanej celowa teodolitu, wedlug wzoru: O2I1 —Oil2 w = "V(ii-i2)2 + (o1-o2)2, — odleglosc pionowa h glówki szyny 1 od poziomu plaszczyzny niwelatora wedlug wzoru: lhdi-la) h = *V(li- I2)2 + (Oi- 02f Poprzez zastosowanie przedmiotowego urzadzenia oraz sposobu pomiaru prostoliniowosci elementów wzdluznych uzyskuje sie w trudnych warunkach pomiarowych nie tylko znaczne skrócenie samego czasu pomiarowego, ale równiez wydatne zwiekszenie dokladnosci przeprowa¬ dzanych obserwacji. Eliminujac koniecznosc usuwania przeszkód w postaci na przyklad suwnic lub4 124 942 dzwignic uzyskuje sie dodatkowo znaczna obnizke kosztów zwiazanych z przygotowaniem do pomiaru jezdni oraz wydatnie zwieksza bezpieczenstwo pracy zespolu pomiarowego.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób pomiaru prostoliniowosci zwlaszcza szyn podsuwnicowych oraz innych czesciowo zaslonietych elementów wzdluznych, znamienny tym, ze po zrealizowaniu teodolitem pionowej plaszczyzny celowej wzdluz badanego elementu (1), dokonuje sie kreska pionowa krzyza nitek lunety teodolitu dwóch jednoczesnych odczytów (O i) i (O2) odleglosci wyskalowanej laty pionowej (3) od osi celowej teodolitu, mierzonych na wyskalowanych w jednym kierunku i wzajemnie równoleglych dwóch latach poprzecznych (4) i (5), prostopadlych do laty pionowej (3), o dowol¬ nym pochyleniu poprzecznym, która jest zamocowana bezposrednio na badanym elemencie (1) i dokonuje sie na tej ostatniej odczytu (lh) odleglosci poziomej kreski krzyza nitek lunety spoziomo¬ wanego niwelatora, ustawionego w dowolnym miejscu od badanego elementu (1), mierzonej wzdluz laty pionowej (3), a obliczenie odleglosci poziomej (w) osi badanego elementu (1) w miejscu przylozenia stopy (8) laty pionowej (3), od pionowej plaszczyzny celowej teodolitu dokonuje sie w oparciu o ustalone przed pomiarem wysokosci (Ii) i (h) polozenia lat poprzecznych (4) i (5) nad badanym elementem (1) mierzonych wzdluz laty pionowej (3) oraz odczytanych kreska pionowa krzyza nitek lunety teodolitu wartosci odleglosci (Oi) i (O2) laty pionowej (3) od osi celowej teodolitu, mierzonych na dwóch latach poprzecznych (4) i (5), natomiast obliczenie odleglosci pionowej (h) badanego elementu (1), w miejscu przylozenia stopy (8) laty pionowej (3), od poziomej plaszczyzny celowej niwelatora, ustawionego w dowolnym miejscu, wykonuje sie w oparciu o dokonany kreska pozioma krzyza nitek lunety niwelatora odczyt (ln) odleglosci poziomej plaszczy¬ zny niwelatora od badanego elementu (1) mierzonej wzdluz laty pionowej (3) i dokonanych uprzednio pomiarach (li) i (h) wysokosci polozenia lat poprzecznych (4) i (5) nad badanym elementem (1) mierzonych wzdluz laty pionowej (3). 2. Urzadzenie do pomiaru prostoliniowosci zwlaszcza szyn podsuwnicowych oraz czesciowo zaslonietych elementów wzdluznych, znamienne tym, ze wyskalowana lata pionowa (3), o dowol¬ nym pochyleniu poprzecznym, wyposazona jest w dwie, mocowane przestawnie i prostopadle do niej usytuowane równolegle laty poprzeczne (4) i (5) wyskalowane w jednym kierunku ajej stopa (8) posiada uchwyt samocentrujacy (2) o ruchomych ramionach (9, 9/), który zaopatrzony jest w wymienne sworznie dociskowe (17), przy czym na lacie pionowej (3) zamocowana jest przestawnie wychylna podpora (6) oraz poziomnica (7) pracujaca w plaszczyznie podluznej badanego elementu.124942 t 4_ v 3 f; M i"1 - A / W [/¦ F,g2 Fiq 3 19 3 fvv, m kj °*1 o d F.g4 «_ !3_ 21 22 _2_ .20 Jt A.F^.5124942 ,-L \k-/ JH ^#= ?¦ '' //// // / y' JE Fig.6 JL "oni wf Fig.7 T Fi9.8 Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz.Cena 100 zl PL