Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania soli estrów fosforanowych polioksyetyleno¬ wanych parcjalnych glicerydów wyzszych kwasów tluszczowych, o ogólnym wzorze 1 w którym R oznacza reszte kwasowa kwasu laurynowego, stearynowego, oleinowego lub erukowego n = od 9 do 50, a X oznacza atom sodu, potasu albo czasteczke etanoloaminy. Powyzsze sole sa nowymi zwiazkami chemicznymi o wlasnosciach powierzchniowo-czynnych i znajduja zastosowanie zwla¬ szcza w przemysle wlókieniczym, kosmetycznym i w przetwórstwie tworzyw sztucznych.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze polioksyetylenowane parcjalne glicerydy wyz¬ szych kwasów tluszczowych o ogólnym wzorze 2 w którym R oznacza reszte kwasowa kwasu laurynowego, stearynowego, oleinowego lub erukowego, n = od 9 do 50, poddaje sie fosforylowa- niu za pomoca kwasu polifosforowego o zawartosci pieciotlenku fosforu od 82% wagowych do 84% wagowych, a produkt fosforylowania zobojetnia sie zasada organiczna lub nieorganiczna.Korzystne jest prowadzenie reakcji fosforylowania przy stechiometrycznym stosunku molowym reagentów, w temperaturze od 343 K do 403 K, w atmosferze gazu obojetnego. Wytworzone sposobem wedlug wynalazku sole wykazuja zdolnosc obnizania napiecia powierzchniowego w roztworach wodnych do okolo 40 • 10~3N/m i niewielkie zdolnosci pianotwórcze. Maja ponadto zdolnosc emulgowania olejów mineralnych w wodzie, w temperaturze do 353 K, oraz wykazuja zdolnosc odprowadzania elektrycznosci statycznej z powierzchni tworzyw sztucznych i tkanin z wlókien syntetycznych. Wodny roztwór soli o stezeniu 0,5-1 g/dm3, naniesiony na wlókna polies¬ trowe lub poliamidowe, obniza ich rezystywnosc do 109-10u omometrów.Przedmiot wynalazku jest objasniony w przykladach wytwarzania soli estrów fosforanowych polioksyetylenowanych parcjalnych glicerydów wyzszych kwasów tluszczowych, do syntezy któ¬ rych uzyte sa parcjalne glicerydy olejów roslinnych i paracjalne stearyniany gliceryny.Przyklad I. W kolbie trójszyjnej o pojemnosci 2,0 dm3, zaopatrzonej w mieszadlo, termo¬ metr i doprowadzenie azotu przez belkotke, umieszcza sie 1133,4 g polioksyetylenowanych parcjal¬ nych glicerydów oleju kokosowego, o liczbie moli tlenku etylenu n = 45 i liczbie hydroksylowej równej 148,5, które otrzymuje sie przez przylaczenie 1980,5g tlenku etylenu do 213,8 g parcjalnych glicerydów oleju kokosowego, o liczbie kwasowej równej 262,4 mg KOH/g. Zawartosc kolby2 123 434 ogrzewa sie do temperatury 343 K i mieszajac, dodaje sie porcjami w ciagu okolo 15 minut, 258,0 g kwasu polifosforowego, zawierajacego 82,5% wagowych pieciotlenku fosforu. Nastepnie, miesza¬ jac i doprowadzajac azot przez barbotke, stopniowo podwyzsza sie temperature mieszaniny reakcyjnej do 393 K i utrzymuje sie ja przez okres okolo 2 godzin. Po schlodzeniu otrzymuje sie z wydajnoscia zblizona do teoretycznej, kwasny fosforan polioksyetylenowanych parcjalnych glice¬ rydów oleju kokosowego, w postaci brazowej cieczy o zawartosci 6,60% wagowych fosforu i liczbie kwasowej równej 209,5 mg KOH/g. 500,0g fosforanu umieszcza sie w kolbie jednoszyjnej o pojemnosci 1 dm3 i wkrapla sie, mieszajac, 0,65 dm3 metanolowego roztworu wodorotlenku sodowego o stezeniu 3 M. Nastepnie, pod zmniejszonym cisnieniem odpedza sie metanol, otrzymu¬ jac gotowy produkt w postaci mieszaniny soli sodowej estru fosforanowego polioksyetylenowa¬ nych mono- i dwuglicerydów kwasu laurynowego. Sól ma postac brazowej, mazistej substancji o liczbie kwasowej 11,3 mg KOH/g,zawartosci fosforu 5,52% wagowego i pH = 7,5 dla jednoprocen- towego roztworu wodnego.Przyklad II. Stosujac 1323,5 g polioksyetylenowanych parcjalnych stearynianów gliceryny, o liczbie moli tlenku etylenu n = 9, oraz 258,0 g kwasu polifosforowego o zawartosci 83,5% wagowch fosforu, prowadzi sie reakcje fosforylowania w sposób opisany w przykladzie pierwszym.Otrzymany produkt fosforylowania ma postac substancji o konsystencji wosku barwy ciemnozól¬ tej, zawartosci 5,50% wagowych fosforu i liczbie kwasowej równej, 171,4 mg KOH/g. 500,0 g tego produktu rozpuszcza sie w 2 dm3 benzenu i w sposób opisany w przykladzie pierwszym wkrapla sie 0,55 dm3 metanolowego roztworu wodorotlenku potasowego o stezeniu 3M. Po odpedzeniu metanolu otrzymuje sie zadany produkt w postaci mieszaniny soli potasowej estru fosforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwustearynianów gliceryny. Sól ta jest cialem stalym o konsysten¬ cji wosku, zawartosci 4,30% wagowych fosforu i liczbie kwasowej równej 22,5 mg KOH/g.Jednoprocentowy roztwór wodny soli ma pH = 6,85.Przyklad III. 500,0g stopionego produktu fosforylowania wytworzonego wedlug przy¬ kladu drugiego umieszcza sie w kolbie o pojemnosci 1,5 dm3 i po ogrzaniu do temperatury 333 K mieszajac i utrzymujac temperature do 363 K, wkrapla sie 140,0 g monoetanoloaminy. W wyniku zachodzacej reakcji otrzymuje sie z wydajnoscia zblizona do teoretycznej mieszaniny soli monoeta- noloaminowej estru fosforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwustearynianów gliceryny, majaca postac jasno zóltego wosku, o zawartosci 4,10% wagowych fosforu i liczbie kwasowej 101,3 mg KOH/g. Jednoprocentowy roztwór wodny soli ma pH=7,10.Przyklad IV. Stosujac 612,6g polioksyetylenowanych parcjalnych glicerydów oleju sojo¬ wego, o liczbie moli tlenku etylenu n =30 i liczbie hydroksylowej równej 136,4, oraz 86,0 g kwasu polifosforowego, zawierajacego 82,0% wagowych pieciotlenku fosforu, prowadzi sie proces fosfo¬ rylowania w sposób opisany w przykladzie pierwszym. Produkt reakcji fosforylowania ma postac lepkiej, brazowej cieczy o liczbie kwasowej równej 44,3mg KOH/g i zawartosci fosforu 1,90% wagowego. 500,0 g tego produktu zobojetnia sie metanolowym roztworem wodorotlenku sodo¬ wego w sposób opisany w przykladzie pierwszym, otrzymujac mieszanine soli sodowej estru foforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwuglicerydów kwasu oleinowego. Sól ma postac mazistej brazowej substancji o liczbie kwasowej 7,1 mg KOH/g, zawartosci fosforu 1,60% wago¬ wego i pH = 6,9 dla jednoprocentowego roztworu wodnego.PrzykladV. 500,0 g produktu fosforylowania wytworzonego w sposób opisany w przykla¬ dzie czwartym zobojetnia sie, wkraplajac 160,0g dwuetanoloaminy, mieszajac w sposób ciagly i utrzymujac temperature 353 K. W wyniku reakcji zobojetnienia otrzymuje sie mieszanine soli dwuetanoloaminowej estru fosforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwuglicerydów kwasu oleinowego. Sól ta ma postac jasno brazowej, mazistej substancji o liczbie kwasowej równej 31,2 mg KOH/g, zawartosci fosforu 1,40% wagowego i pH =7,1 dla jednoprocentowego roztworu wodnego.Przyklad VI. Stosujac 1324,5 g polioksyetylenowanych parcjalnych glicerydów oleju rzepa¬ kowego, o liczbie moli tlenku etylenu n = 9 i liczbie hydroksylowej równej 127,1, oraz 258,0 g kwasu polifosforowego o zawartosci 84,0% wagowych pieciotlenku fosforu, postepuje sie w sposób opisany w przykladzie pierwszym. Otrzymany produkt fosforylowania ma postac brazowej cieczy o liczbie kwasowej równej 118,lm KOH/g i zawartosci fosforu 5,70% wagowych. 500,0g tego produktu zobojetnia sie przez wkroplenie 490 ml metanolowego roztworu wodorotlenku sodo-123434 3 wego o stezeniu 3 M. Po odpedzeniu metanolu otrzymuje sie mieszanine soli estru fosforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwuglicerydów kwasu erukowego. Sól ta ma postac mazistej, brazowej substancji o liczbie kwasowej równej 47,1 mg KOH/g, zawartosci fosforu 5,06% wago¬ wego i pH = 6,5 dla jednoprocentowego roztworu wodnego.Przyklad VII. 500,0 g produktu fosforylowania wytworzonego w sposób opisany w przy¬ kladzie szóstym zobojetnia sie za pomoca 162,0g dwuetanoloaminy, w temperaturze 343 K. W wyniku reakcji zobojetniania otrzymuje sie mieszanine sól dwuetanoloaminowa estru fosforano¬ wego polioksyetylenowanych mono- i dwuglicerydów kwasu erukowego. Sól ta ma postac brazo¬ wej mazistej substancji o liczbie kwasowej równej 103,6 mg KOH/g, zawartosci fosforu 3,05% wagowego i pH = 6,95 dla jednoprocentowego roztworu wodnego.Przyklad VIII. Stosujac 1050,6g polioksetylenowanych parcjalnych glicerydów oleju rze¬ pakowego, o liczbie moli tlenku etylenu n=27 i liczbie hydroksylowej równej 191,2, poddaje sie fosforylowaniu w sposób opisany w przykladzie pierwszym, za pomoca 172,0 g kwasu polifosforo- wego. Produkt fosforylowania ma postac brazowej cieczy o liczbie kwasowej 164,3 mg KOH/g i zawartosci fosforu 3,77% wagowego. 500,0 g tego produktu zobojetnia sie w sposób opisany w przykladzie pierwszym. Takwytworzona mieszanina soli sodowej estru fosforanowego polioksye¬ tylenowanych mono- i dwuglicerydów kwasu erukowego ma postac mazistej substancji o barwie brazowej, o liczbie kwasowej równej 28,6mg KOH/g, zawartosci fosforu 3,20% wagowego i pH =7,0 dla jednoprocentowego roztworu wodnego.P r z y k l a d IX. 500,0 g produktu fosforylowania wytworzonego sposobem opisanym w przy¬ kladzie ósmym umieszcza sie w kolbie jednoszyjnej ze szlifem i mieszajac, wkrapla sie 185,0 g dwuetanoloaminy, utrzymujac temperature 353 K. W wyniku reakcji zobojetniania otrzymuje sie mieszanine soli dwuetanoloaminowej estru fosforanowego polioksyetylenowanych mono- i dwu¬ glicerydów kwasu erukowego, charakteryzujaca sie liczba.kwasowa równa 120,1 mg KOH/g i zawartosci fosforu 2,63% wagowych. Jednoprocentowy roztwór wodny tej soli ma pH=7,5.Wlasnosci soli wytworzonych w powyzszych przykladach realizacji wynalazku przedstawia ponizsza tabela.Sól Sodowa Potasowa Metanoloaminowa Sodowa Dwuetanoloaminowa Sodowa Dwuetanoloaminowa R C11H23COO C17H35COO CnHasCOO C17H33COO C17H33COO C21H41COO C21H41COO n 45 9 9 30 30 27 27 Napiecie powierzchniowe 10"3N/m Roztwór wodny 0 1% 45,6 35,8 37,2 45,3 42,7 48,5 49,3 stezeniu 0,1% 54,8 49,2 50,8 52,5 49,9 56,0 62,1 h mm 62,0 58,0 52,0 63,6 65,5 52,0 50,0 Trwaloscpiany % 61,0 55,0 59,5 64,4 62,5 40,0 53,6 h — wysokosc piany wodnego roztworu 0,2-procentowego po 1 minucie, oznaczona metoda Ross-Milesa. h — wysokosc piany wodnego roztworu 0,2-procentoego po 1 minucie, oznaczona metoda Ross- Milesa.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania mieszaniny nowych soli estrów fosforanowych polioksyetylenowa¬ nych parcjalnych glicerydów wyzszych kwasów tluszczowych, o ogólnym wzorze 1 w którym R oznacza reszte kwasowa kwasu laurynowego, stearynowego, oleinowego lub erukowego, n = 9-50, a X oznacza atom sodu, potasu lub czasteczke etanoloaminy, znamienny tym, ze polioksyetyleno^ wane parcjalne glicerydy wyzszych kwasów tluszczowych, o ogólnym wzorze 2 w którym R i n maja powyzej podane znaczenie, poddaje sie reakcji fosforylowania za pomoca kwssu polifosforowego,4 123 434 zawierajacego od 82% do 84% wagowych pieciotlenku fosforu, a nastepnie produkt reakcji fosforylowania zobojetnia sie zasada nieorganiczna lub organiczna. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje fosforylowania prowadzi sie przy stechiometrycznym stosunku molowym reagentów, w atmosferze gazu obojetnego i temperaturze od 343 K do 403 K.CHtO< CHOCCH^flnP-O I /O C^OfCI^CH^P-O x0 4x + CHtOC^ CHOCCHtCHtOfnPH) I „U ° CHtOC^ NZ0R1 2x CH,oc: CHO(CHjMnH CHtOftHjCHjOjnH CH,0C s.CH0(CH2CHt0)nH 0tf WZ0R2 Pracownia Poligraficzna l'P PRL. Naklad 120c:z.Cena 100/l PL PL