Wynalazek niniejszy dotyczy sprze¬ giel wielozaciskowych, przenoszacych jed¬ nokierunkowe momenty obrotowe, luib — jak je czesto nazywaja — sprzegiel wolne¬ go kola, majacych na celu natychmiastowe wlaczanie i 'dostosowanych do wylaczania i ponownego wlaczania w krótkich odste¬ pach czasu.W tym celu sprzeglo wyposazone jest w plytki zaciskowe, nachylone do wspól¬ dzialajacych z niemi powierzchni walco¬ wych tarcz sprzeglowych, prizyczem dlu¬ gosc plytek przewyzsza odleglosc miedzy dwiema wspólsrodkowemi powierzchniami walcowemi wzmiiankowych tarcz sprzeglo¬ wych, miedzy któremi sa umiesizczone plyt¬ ki zaciskowe, ulozone pochylo do kierunku promieniowego i utrzymywane zapomoca sprezynek w tern polozeniu w celu sprze¬ gania tarcz ze soba. Przy niewielkiej jed¬ nak liczbie grubszych plytek, jaka mozna umiescic w przestrzeni, wzmiankowanej powyzej, osiagniecie dostatecznej po¬ wierzchni, któraby wytrzymywala nacisk, powodowany przez naped, bez nadmierne¬ go zuzywania sie i uszkodzenia, okazalo sie izbyt trudne. W celu pokonania tych trudnosci mozna równiez zastosowac sprze-glo wielozacisKowe, zawierajace caly sze¬ reg plytek zaciskowych, gesto ulozonych pomiedzy gladkiemu wspólsrodkowemi po¬ wierzchniami walcowemi tarcz sprzeglo¬ wych. Dzialanie tych plytek powoduje tar¬ cie i zuzycie sie czesci sprzegla, które po¬ waznie wplywa ma dzialanie mechanizmu i jego trwalosc.Przedmiot niniejszego wynalazku sta¬ nowi wlasciwe uksztaltowanie plytek zaci* skowych, majace na celu osiagniecie nale¬ zytego ich dzialania.Konce pilytek, opierajace sie na po¬ wierzchniach dwóch tarcz sprzeglowych, sa uksztaltowane tak,- ze sila, przekazywana przez jedna z tarcz drugiej za posrednic¬ twem plytek, oraz ramie-tej sily w kazdym przypadku pozostaja prawie niezmienne, to jest, ze lin ja dzialania tej sily przecho¬ dzi w mniej wiecej jednakowej odleglosci od osi obrotu sprzegla.W sprzegle wedlug wynalazku momen¬ ty obrotowe, zblizajace plytki zaciskowe do kierunku promieniowego, sa przekazywane plytkom tym z najmniejszem tarciem przy wsizelkich ich ruchach.W sprzegle tern sa zastosowane narza¬ dy sprezynujace, przenoszace nacisk z jednej plytki n,a druga lub z jednej z tarcz sprzeglowych na plytki, w celu utrzymy¬ wania plytek w polozeniu, jak najbardziej zblizónem do kierunku promieni powierzch¬ ni, na których opieraja sie te plytki.Na rysunku uwidoczniono kilka przy¬ kladów wykonania wynalazku, mianowicie: fig. 1 przedstawia sprzeglo wedlug wyna¬ lazku w przekroju poprzecznym do osi ob¬ rotu, fig. 2 — w przekroju wzdluz osi obro¬ tu, fig. 3—18, przedstawiaja rozmaite od¬ miany plytek izaciskowych i sprezynek, u- trzymujacych je w odpowiedniem poloze¬ niu, fig. 19 uwidocznia w powiekszeniu ko¬ niec plytki zaciskowej, przyczem wymiary jego nie sa dokladne, fig. 20 i 26 przed¬ stawiaja inne uksztaltowania konca plytki zaciskowej (wymiary równiez niedoklad¬ ne) wraz ze szczególami wykonania po¬ wierzchni stycznych, fig. 21 uwidocznia plytke zaciskowa w dwóch odmiennych po¬ lozeniach, fig. 22, 23, 24 i 25 przedstawiaja widoki czesci sprzegla w przekrojach po¬ ziomym i pionowym.W sprzegle wedlug wynalazku momen¬ ty obrotowe sa przenoszone z tanczy nape¬ dzajacej na tancze napedzana zapomoca nacisku plytek na walcowe luJb inne po¬ wierzchnie obrotowe, utworzone na jednej lulb obydwóch tarczach sprzegla, przyczem styczna katów, jakie tworzy limija dziala¬ nia sily, przenoszonej przez plytke, z linja, prostopadla do walcowej lulb innej po¬ wierzchni w punkcie zetkniecia sie plytki z temi powierzchniami, nie moze byc wiek¬ sza od wspólczynnika tarcia zastosowa¬ nych tworzyw, poniewaz — w odwrotnym przypadku sprzeglo bedzie sie slizgac. Je¬ zeli z drugiej strony styczna ta bedzie znacznie mniejsza od wspólczynnika tar¬ cia, sprzeglo bedzie nadmiernie sprezyno¬ wac (zbyt czule), a obciazenie kazdej z plytek i stykajacych sie powierzchni przy przenoszeniu takichze momentów bedzie proporcjonalnie zwiekszone i sprzeglo przenosic bedzie niniejszy maksymalny moment obrotowy. Wobec tego tez, aczkol¬ wiek styczna powyzsza musi byc równa lub mniejsza od wspólczynnika tarcia, na¬ lezy uwazac, aby zwiekszenie momentu ob¬ rotowego nie spowodowalo nadmiernego zmniejszenia wzmiankowanego powyzej kata.W przykladzie wykonania wynalazku, przedstawionym na fi,g. 1 i 2, a i b ozna¬ czaja wewnetrzna i zewnetrzna tarcze sprzeglowe, które maja byc laczone i roz^ laczane; jedlna z nich posiada zwrócona ku zewnatrz powierzchnie walcowa d1, druga zas — zwrócona do wewnatrz powierzch¬ nie walcowa H1. Tarcza b jest osadzona na wale c, tarcza zas a opiera sie na walkach 62, ulozonych wiencem na wystepie 63 tar¬ czy b, i posiada przedluzenie a2, zapomoca — 2 —którego moze byc zlaczona np. z walem napedzanym.W tej postaci wykonania wynalazku plytki zaciskowe d, .gesto osadzone, zaj¬ muja przestrzen, mieszczaca sie pomiedzy powierzchniami a1, b1, w której -sa umiej¬ scowione zapomoca dwóch pierscieni e, f, polaczonych sworzniami g, przesunietemi pomiedzy plytkami d. Pierscien e posiada wystep e1, który opiera sie na pierscieniu e2, osadzonym na wystepie &3.Plytki d sa zaopatrzone w wystepy d1, d1, o które sa oparte sprezyny h, osadzone w wycieciach pierscienia / i ustawiajace plytki zaciskowe w polozenia, zblizone do kierunku promieniowego, celem wlaczania sprzegla.Cala przestrzen pomiedzy dwiema tar¬ czami a ib jest wypelniona szeregiem ply¬ tek d, posiadajacych taka tyllko swobode ruchów, iz moiga pokrecac sie nieco pomie¬ dzy sworztniami g, w celu wlaczania lub wylaczania sprzegla. Plytki te moga po¬ siadac jednostajna grubosc na calej swej dlugosci, jak wskazano na fig. 19, 20 ii 26, lub posiadac ksztalt klina, jak to uwidocz¬ niono na fig. 21.Najmniejszy zasieg plytek d, które ma¬ ja dzialac jako zapadki zaciskowe pomie¬ dzy dwiema powierzchniami walcowemi, jest nieco wiekszy od odleglosci pomiedzy temi powierzchniami, wobec czego plytki sa ulozone nieco pochylo do kierunku pro¬ mieni tak, ze kierunek dzialania sily, jaka poszczególna plytka przenosi z jednej po¬ wierzchni na druga, jest styczny do obwo¬ du kola, zakreslonego dookola srodka tarcz promieniem C, przyazem promien tego ko¬ la, przedstawia ramie sily i okresla wiel¬ kosc momentu tej sily.Poniewaz powierzchnia zewnetrznej tarczy sprzeglowej, wispóldzialajaca z plyt¬ kami zaciskowemu, jest wystawiona na dzialanie sily rozciagajacej, odpowiednia zas powierzchnia tarczy wewnetrznej — sily sciskajacej, tworzacych skladowie mo¬ mentu, przenoszonego przez sprzeglo, prze¬ to naprezenie, wzglednie odksztalcenie sie tych dwóch powierzchni oraz plytek zaci¬ skowych zmusi plytki te do zajecia roz¬ maitych polozen w stosunku do promieni tarcz sprzegla, w zaleznosci od wielkosci momentu przenoszonego, jak to uwidocz¬ niono na fig. 21; poniewaz zas jest pozada¬ ne, aby ramiona sil, przenoszonych przez plytki nie zmniejszaly sie, a tern samem sily nie zwiekszaly sie nadmiernie, po¬ wierzchnie konców tych plytek nalezy uksztaltowac odpowiednio zapomoca fre¬ zowania, badz w inny sposób, tworzac je z dwóch lub kilku powierzchni, wobec cze¬ go przy pokrecaniu sie plytek kierunek sily stale bedzie styczny w przyblizeniii do te¬ goz samego kola, zakreslonego wokolo osi obrotu sprzegla. Powierzchnie konców plytek moga byc obrobione tak, iz promien wzlmiankowanego kola bedzie przybieral ustalone zgóry wielkosci, w zaleznosci od wielkosci momentu ipnzendszoneigo.Fig. 19 przedstawia plytke o jednako¬ wej grubosci na calej dlugosci, przydzem powierzchnie jej konców sa uksztaltowane wedlug nizej podanego opisu szczególo¬ wego.Fig, 26 przedstawia plytke zaciskowa, której rozmiary zostaly przesadzone w ce¬ lu wyjasnienia uksztaltowania powieitzchni jej konców. Plytka jest pokazana w polo¬ zeniu posredniem, przyczem zewnetrzna i wewnetrzna tarcze sprzeglowe o promie¬ niach A1 i B1 — sa pod naciskieim plytki rozciagane, wzglednie sciskane. Kierunek sily, przenoszonej przez plytke zaciskowa z jednej tarczy na druga jest oznaczony litera D; linja ta ijest styczna do kola o pro¬ mieniu C, a styczna kata, tworzonego przez nia z promieniami w punktach stycznosci plytek nie powinna byc wieksza, lecz ra¬ czej mniejsza od wspólczynnika tarcia.Krzywe powierzdhnie F i G konców plytki tworzaj w przekroju podluznym li¬ tyje spiralne o wspólnym ognisku w pumk- — 3 —csc E. Przy przenoszeniu momentu przez sprzeglo i przy pewaem odksztalceniu przez zgniecenie plytek polozenie ich, jak równiez i sciskajacych je (powierzchni wal¬ cowych zmienia sie, mianowicie: nachyle¬ nie plytek w stosunku do promieni po- wierztehtii walcowych zmniejsza sie, po¬ wierzchnie walcowe pokrecaja sie w sto¬ sunku do siebie dookola ich osi. Wskutek tego powierzchnie F i G przetocza sie na pewnej ich dlugosci po odpowiednich wal¬ cowych powierzchniach tarcz. Aby uniknac wystepowania wskutek tej zmiany polo¬ zenia plytek zwiekszonych cisnien pomie¬ dzy powierzchniami F i G i powierzchnia¬ mi waloowemi tarcz, powierzchnie F i G maja, przekrój podluzny w postaci spirali takiego ksztaltu, ze stosunek powiekszenia sie odleglosci pomiedzy punktami [zetknie¬ cia sie plytki z powierzchniami walcowemi tarcz do odAeglosci puriktów zetkniecia sie od punktów poprzedniego zetkniecia sie jest równy stosunkowi promienia C do promieni walcowych powierzchni tarcz sprzeglowych. Przy zachowaniu tego wa¬ runku w kazdem nachyleniu plytki do pro- mienia walcowe} powierzchni tarczy pro¬ sta, laczaca punkty zetkniecia sie plytki z powemchniatfai tarca, bedzie styczna do obwodu kola, zakreslonego promieniem C, a tem samem i sila, sciskajaca plytke, po¬ zostanie niezmieniona, jako wyznaczona przez niezlmieniione ramie przy takimze momencie* Plytki o tak uksztaltowanych po¬ wierzchniach styku z powierzchniami tarcz posiadaja najmniejsza grubosc przy danej zdolnosci przenoszenia momentu przez sprzeglo, wobec czego moze byc zastoso¬ wana duza liczba tych plytek.Poza tern bezwladnosc kazdetj poszcze¬ gólne} plytki jest zmniejszona, co umozli¬ wia zastosowanie slabych sprezynek, utrzy¬ mujacych plytki w ich polozeniach wlasci¬ wych i tern samem zmniejsza zuzywanie sie plytek pray jalowym* biegu spnzeigla.Gdy grubosc plytek w porównaniu z ich dlugoscia jest niewielka, stykajace sie po¬ wierzchnie plytek moga posiadac przekrój o ksztalcie luku kola, zamieniajacego spi¬ rale, co fest latwe do wykonania, Luki powyzsze wyznacza sie w ten spo¬ sób, ze prosta HEJ jest przeprowadzona pod prostym katem do limjji D, przecinajac mt punktach H i J promienie tarcz, przecho¬ dzace przez punkty stycznosci, Z punktu J jako srodka jest zakreslo¬ ny luk G az do zetkniecia sie z powierzch¬ nia 'walcowa tarczy wewnetrznej; luk ten bedzie podobny do spirali, to znaczy punk¬ ty jego beda iw przyblizeniu pokrywac sie z punktami spirali. Powierzchnia, zakreslo¬ na tym lukiem, bedlzie stykac sie z po¬ wierzchnia walcowa tarczy sprzeglowej w punktach rozmaitych przy róznych poloze¬ niach plytki. W tenze sposób z punktu H jako srodka zakresla sie lisk F, stykajacy sie z walcowa powierzchnia tarczy ze¬ wnetrznej.Luki o promieniach A i B, zakreslone liajami przerywanemi, pokazane sa celem uwidocznienia wzrostu odleglosci pomie¬ dzy punktami zetkniecia sie plytki z walco¬ wemi powierzchniami tarcz, spowodowane¬ go krzywizna powierzchni konców plytek.Srodki H i J moga byc nieco przesunie¬ te w kierunkach wzajemnie odwrotnych, jak to uwidoczniono na lig. 20, wzdluz pro¬ mieni, na których sie znajduja, bez wiek¬ szego wplywu na dzialanie plytki, jednak blad w lukach, majacych zastapic odcinki spirali wlasciwych, wzrasta zbyt szybko przy rozsufwankt srodków H i J.Wspólne ognisko E spirali moze byc przesuniete dowolnie wzdluz srodkowej liniji plytki, jak to uwidoczniono na fig. 20; w tym przypadku jest ono przesuniete do punktu, vr którym promien A jest w takim samym stostmku do promienia B, jak pro¬ mien A1 do promienia B1.Dlugosci luków F i G beda wówczas w tym samym do siebie stosunku, co dlugo- _ 4 _sci obwodów powierzchni walcowych oby¬ dwóch tarcz spfczeglowydi; przy uzyciu plytek jednakowej gjiubosci na cale} ich dlugosci pomiedzy koncem knzywej G a plaskim bokiem plytki pozostanie odcinek powierzchni K (fig. 20). Odcinek ten kon¬ cowej powierzchni moze byc styczny do krzywej G i nie sluzy do przenoszenia na¬ cisku, gdyz nie dotyka nigdy walcowej po¬ wierzchni tarczy sprzeglowej.Zamiast nadawania plytkom zacisko¬ wym jednakowej grubosci na calej ich dlu- gosci, mozna je wykonywac w postaci kli¬ nów; wówczas wieksza liczba plytek moze byc uniiesizczona w przestrzeni, mieszcza¬ cej sie pomiedzy dwiema tarczami sprze¬ gla; wspólne ognisko spirali obiera sie tak, jak to oznaczono na fig. 20. Plytka d o przekroju klinowym ije®t przedstawiona na fig. 21, w dwóch polozeniach, mianowicie w polozeniu, w którem konce jplytki wcho¬ dza w zetkniecie z powierzchniami wako- wemi tarcz sprzeglowych, oraz w poloze¬ niu, w którem plytki zaciskowe przenosza najwieksze cisnienia. Jak wynika .z rysun¬ ku, linija, przechodzaca przez punkty zetkniecia sie plytki z tarczami, fest w o- bydwóch polozeniach krancowych styczna do malego kola wyobrazonego, zakreslone¬ go dookola osi obrotu sprzegla; toz samo dotyczy wszysitkich polozen posrednich.Na fig. 3 i 4 jest pokazany przyklad zastosowania zamiast pojedynczych spre¬ zynek pierscienia sprezymujaaeigo li1, wzglednie h2. Brzegi plytek sa zaopatrzo¬ ne w wyciecia ukosne w stosunku do polo¬ zenia pierscienia w stanie rozprezonym.Pierscien A1, wzglednie h\ jest po od- powiedniem odgiecia dokonanem przy kazde) plytce oddzielnie, zalozony w wy¬ ciecia plytek i wywiera przy Jednym z pla¬ skich boków plytki nacisk skierowany ku tarczy wewnetrznej, a przy drugim pla¬ skim jej boku nacisk, skierowany ku tar¬ czy zewnetrznej, co wytwarza pozadany jnoniettt, pokrecajacy plytki Aby pierscien sprezynujacy h2 byl wie¬ cej sprezysty, moze on posiadac wygiecia H8, znajdujace sie pomiedzy plytkami d (Kg. 4).Zamiast jednolitego pierscienia sprezy¬ nuj acegof mozna uzyc pierscienia, podzie¬ lonego na dwa, trzy lub kilka odcinków, jak wskazano na fig. 8—18.W przykladlzie, uwidocznionym na fig. 8 i 9, do kazdej m plytek d jest przymoco¬ wany krótki odcinek sprezynki A4, zaha¬ czajacy o koniec odcinka sprezynki na- stepnef. Kazdy z tych odcinków wysta&je koncami swemi poza plytke, 4o której jest przymocowany, przyczem kazdy z konców sprezynki zachodzi za koniec takiegoz od¬ cinka, przymocowanego do nastepnej plytki.Takiz pierscien z odcinków sprezyn jest zastosowany w przykladzie, pokaza¬ nym na fig. 10 i 11, w którym plytki sa od¬ dzielone dltKZszemi od szerokosci plytek walkami k i /, których konce sa umieszczo¬ ne w rowkach tarczy 61 oraz pierscienia /.W injnej odmianie, pokazanej na fig. 12 i 13, plytki posiadaja wyciecia boczne, w których umieszcza sie pier&cien /. Walki g sa oprawione koncami w pierscieniu f. Od¬ cinki sprezyn h4 sa umocowane w wycie¬ ciach plytek. Wyciecia te sa wykonane na wystajacych czesciach tychze boków, na których plytki maja wyciecia na pier¬ scien /.W przykladzie wykonania wynalaizku, przedstawionym na fig. 14 i 15, (zastosowa¬ ne sa dluzsze odcinki sprezyn, umocowa¬ ne jednym koncem w wycieciach wystaja¬ cych czesci boków plytek i opierajace sie o takiez wystajace ozesci kazdej piatej plytki. Odcinek sprezyny, znarjidotfacy sie pomiedzy kazda pierwsza i piata plytka, miesci sie swobodnie w wycieciach bocz¬ nych drugiej, trzeciej i czwartej plytki; tfp. odcinek sprezyny A5 jest umocowany jed¬ nym konoem w wystajacej czesci d7, plytki rf6, indesei sie swobodnie w wydeciach jply* — 5 —tek d8, d10 i cP2; i opiera sie sprezynujac o wystajaca czesc d7 nastepnej frytki c/6.Prizyklad wykonania wynalazku, poka¬ zany na fig. 16 i 17, rózni si^ tylko zasto¬ sowaniem walków k i /, a pokazany na fig- 18 — pierscienia / oraz walków g.W przykladzie wykonania wedlug fig. 5 urzadzenia sprezymuijace tworza plaskie sprezynki h9, umocowane po dwie w wy¬ cieciach pierscienia /, podobnie jak na fig. 1 i 2* Wedlujg fig. 6 sprezynka h, umocowa¬ na w pierscieniu /, opiera sie jedinym kon¬ cem o wystep d1 plytki d, a drugim kon¬ cem o wylstep d1 idrujgiej zkolei plytki d.W tym ukladzie kazda sprezynka h dzia¬ la na kazda pierwsza i trzecia zkolei plyt¬ ke. Fig. 7 przedstawia urzadzenie wedlug fig. I1 i 2 w powiekszonej podzialce.Fig. 22 i 23 przedstawiaja nieco od¬ miennie umocowanie plytek zaciskowych, skladajace sie z dwóch pierscieni m i n, stykajacych sie zrebowemu bokami m1 i n1, oelem ulatwienia ich dopasowywania. Brze¬ gi m2 i n2 pierscieni tych sa oparte na pier¬ scieniach o i o1, osadzonych na wewnetrz¬ nej tarczy sprzeglowej. Plytki d mieszcza sie w wykrojach/ p pierscieni m i n, odpo¬ wiadajacych szerokosci plytki d. Scianki wykrojów p rozszerzaja sie na obydwie strony ku walcowym powierzchniom pier¬ scieni m i n, aby umieszczona w wykroju p plytka d miala odpowiednia swobode ru¬ chu. Pomiedzy wykrojami p w pierscie¬ niach m i n znajduja sie wyciecia, w któ¬ rych sa umocowane iblasizki sprezynowe h naciskajace na plytki d zwezonemu! konca¬ mi (swemi h12. Celem lepszego umocowania blaszki A11 posiadaja po djwa wystepy W13 z kazdej strony, opierajace sie na wystaja¬ cych czesciach m3 i n3 pierscieni m i n. Po zalozeniu blaszek sprezynowych fi11 i ply¬ tek d pierscienie min zostaja ze soba po¬ laczone zapomoca sworzni g1.Fig. 24 i' 25 przedstawiaja odmiane wy¬ konania, rózniaca sie od plowyzszej tern, ze zamiast pierscieni m i n, umieszczonych w srodku pomiedzy tarczami, sa zastosowa¬ ne pierscienie q i r, uimfesizczomfe przy po¬ wierzchni walcowej tarczy ztewnetrzniej. W tym przypadku plytki d i blaszki sprezy¬ nowe h14 sa umieszczone koncami swernii w pierscieniach q i r. Kazda wiec plytka d jest jednostronnie naciskana jedna tylko blaszka sprezynowa li14.Pierscienie, utrzymujace plytki, moga byc równiez umieszczone po stronie po- wieiizchmi walcowej tarczy wewnetrznej.Umocowanie plytek oraz sprezynek moze byc wykonane równiez w innej dowiolnej postaci. PL