Niniejszy wynalazek dotyczy udosko¬ nalen w przyrzadach obrotowych takich, jak silniki, pompy, przyrzady pomiarowe lub temu podobne.Celem niniejszego wynalazku jest u- mozliwienie budowy przyrzadu obrotowe¬ go wspomnianego wyzej typu, laczacego w sobie nastepujace zalety: prosta, mocna i trwala konstrukcje; niezawodne dziala¬ nie; wysoki skutek uzyteczny oraz ko¬ rzystne i stosunkowo nieznaczne koszty produkcji, utrzymania i konserwacji/ Przedmiotem przeto niniejszego wyna¬ lazku jest obrotowy silnik, pompa, przy¬ rzad pomiarowy lub tym podobne, posiada¬ jacy pewna liczbe tloków, toczacych sie na wewnetrznym obwodzie oslony komory ro¬ boczej, których ruch i wzajemna odleglosc w komorze roboczej sa tak regulowane, ze podczas jednego okresu roboczego zacho¬ dzi wzajemne zblizanie sie lub oddalanie sie tych tloków, W obrotowym silniku, pompie, przyrza¬ dzie pomiarowym lub tym podobnym, zbu¬ dowanym zgodnie z niniejszym wynalaz¬ kiem, tarcie pierwszego stopnia, zachodza¬ ce przy poslizgu, zostalo zastapione przez tarcie drugiego stopnia, zachodzace przytoczeniu. Przyrzad moze pracowac przy bardzo tyielkief liczbie obrotów, osiagajac nader równomierna wydajnosc, nawet w przypadku znacznych wahan przeciwci- snienia.Celem latwiejszego zrozumienia dzia¬ lania oraz zasad, na których opiera sie wynalazek, uwidocznione sa na rysunku jedynie tytulem przykladu, konstrukcyjne formy wykonania wynalazku.Na fig. 1 i 2 przedstawiona jest pompa o dwóch tlokach w przekrojach, prostopa¬ dle do osi pompy oraz wzdluz osi pompy.Na fig. 3 przedstawiona jest pompa o trzech tlokach w przekroju, prostopadle do osi pompy.Na fig. 4 i 5 przedstawiona jest pompa o szesciu tlokach w przekroju, prostopa¬ dle do osi pompy i wzdluz osi pompy, przyczem na fig. 5 tloki nie sa uwidocz¬ nione.Na fig. 6 przedstawiona jest pompa z eliptyczna komora robocza z czterema tlokami.Na fig. 7 i 8 przedstawiona jest pompa czterotlokowa, zaopatrzona w urzadzenie, zapobiegajace przesaczaniu sie cieczy przy wale pompy.Na fig. 9 przedstawiony jest przyrzad, sluzacy przy projektowaniu obrotowego silnika do mechanicznego wykreslania pompy, przyrzadu pomiarowego lub tym podobnego wedlug niniejszego wynalazku.W podanym na rysunku przykladzie wykdnania wynalazku dzialanie pompy lub podobnego przyrzadu odbywa sie w sposób nastepujacy. Mimosrodowa tarcza napedzajaca a (fig. 1 i 2) pociaga za soba tloki cylindryczne b, b' i t. d., toczac je wzdluz cylindrycznej powierzchni pierscie¬ niowej komory c, znajdujacej sie w maszy¬ nie pomiedzy kadlubem wzglednie stato- rem d a nieruchoma piasta lub luzno na¬ sadzona tuleja e, umieszczona wspólsrod- kowo wzgledem powyzszej cylindrycznej powierzchni kadluba. W tein urzadzeniu polaczenie napedowe kazdego cylindrycz¬ nego tloka b, b' i t. d. odgrywa role pola¬ czenia korbowego, w którem ramieniem konby jest rzeczywiste ramie, laczace sro¬ dek cylimdryGznegp tloka b, V i t. d. ze srodkiem jego wahliwego czopa /. Ten czop jest osadzony na mimosrodowej tar¬ czy napedzajacej a w taki sposób, ze pod¬ czas ruchu obrotowego tej tarczy w kie¬ runku strzalki x, czop / wyprzedza srodki tloków b, b' i t d, danej maszyny, pracu¬ jacej jako pompa lub tej podobna.Przy projektowaniu podobnej pompy nalezy przedewszystkiem ustalic poloze¬ nie osi wahliwych czopów /, uwzglednia¬ jac wielkosc mimosrodowosci, z jaka ma¬ szyna ma pracowac. Nastepnie nalezy u- stalic dlugosc rzeczywistych ramion korb tloków, to znaczy odleglosc pomiedzy osia¬ mi wahliwych ramion / a srodkami tlo¬ ków. W celu unikniecia zbednego tarcia, odleglosc ta powinna byc wieksza, niz wy¬ zej wspomniana mimosrodowosc, np. jezeli mimosrodowosc wynosi 1, dlugosc ramie¬ nia korby tloka moze byc dogodnie obrana od 1, 2 wzwyz. Wraz z ustaleniem tych dwóch czynników zostaje tern samem usta¬ lone polozenie kazdego tloka b wzgledem osi jego wahliwego czopa / w kazdym okre¬ slonym punkcie jego toru, jak równiez gra¬ nice wzajemnego zblizania sie lub oddala¬ nia sie tloków. Te polozenia oraz granice moga byc ustalone przy pomocy obliczen matematycznych, ponizej jednak bedzie wskazany sposób ich ustalania droga wy- kreslna.Podczas toczenia sie w pierscieniowej komorze roboczej c, cylindryczne tloki 6, b* i t. d. wykonywuja ruch wahadlowy do¬ kola osi wahliwych czopów f, w jedna strone przy wewnetrznej powierzchni g i nastepnie zpowrotem przy powierzchni zewnetrznej h. W ten sposób tloki b, b' i t. d. posuwaja sie w komorze roboczej zapomoca toczenia, a nie poslizgu, co nie- tylko umozliwia szybsze, niz normalnie — 2 -stosowane obroty, lecz takie zwieksza me¬ chaniczny wspólczynnik sprawnosci ma¬ szyny, jako calosci.Podczas kazdego obrotu zespolu tlo¬ ków, jak np. zespolu dwóch tloków, osa¬ dzonych wzgledem siebie pod katem 180°, przedstawiony na fig. 1 i 2, lub zespolu trzech tloków, osadzonych pod katem 120°, przedstawiony na fig. 3, lub zesjpolu czte¬ rech tloków — pod katem 90° — na fig. 6 i 7, lub zespolu szesciu tloków pod katem 60° na fig. 4, wspomniany wyzej ruch wa¬ hadlowy tloków b, b' i t. d. spowoduje ich wzajemne kolejne zblizanie lub oddalanie sie, wskutek czego przestrzen miedzy sa¬ siedniemu tlokami bedzie sie zwiekszala lub malala. Takie zwiekszanie lub zmniejsza¬ nie sie przestrzeni bedzie zachodzilo w odpowiedniej zaleznosci od polozenia wzgledem wlasciwych otworów wlotowych i wylotowych /, k (fig. 1 i 3), które moga byc otwarte albo tez zaopatrzone w za¬ wory.Toczenie sie tloków moze byc jeszcze ulatwione przez budowe, przy której cy¬ lindryczne tloki b, b' i t. d, lub srodkowa piasta e, albo jedne i drugie sa zaopatrzo¬ ne w luzno nasadzone tuleje (fig. 1 i 2).Tak samo mozna zaopatrzyc jedno lub dru¬ gie, albo jedno i drugie w szyjne lozyska kulkowe lub rolkowe. iNa wewnetrznej wal¬ cowej powierzchni kadluba moze równiez znajdowac sie swobodnie osadzona tuleja.Otwory wlotowe i wylotowe ; i k moga znajdowac sie w koncach / i m (fig. 3) lub w bocznych czesciach (fig. 1) tftatora lub kadluba d.W pewnych przypadkach jest pozada¬ ne uniemozliwienie przesaczania sie cieczy przez dlawice walu pompy, gdy np. tlo¬ czona ciecz jest lotna i latwopalna, jak benzyna.Na fig. 718 jest uwidoczniony jeden ze sposobów, zapobiegajacy takiemu przesa¬ czaniu sie. W tym ceht na wale 12 pompy jest wykonany rowek U, mogacy przebie¬ gac po linji srubowej, jak pokazano na ry¬ sunku. Rowek ten jest polaczony z prze¬ strzenia ssaca pompy w taki sposób, ze w przeciwleglych koncach rowka walu wy¬ twarza sie róznica cisnien, dzieki czemu czastki cieczy, któreby sie przesuwaly wzdluz powierzchni walu 12, zostaja zassa¬ ne zpowrotem powyzszym rowkiem 11 do pompy. Powyzsze polaczenie moze byc u- stalone w taki sposób, by dzialalo w chwili, gdy tloki zblizaja sie ku koncowi suwu zasysania.W uwidocznionym na rysunku przy¬ kladzie wykonania rowek U walka 12 pompy moze sie laczyc ze strona ssaca pompy zapomoca rowka pierscieniowego 13, utworzonego na tarczy 15 pomiedzy czolowa plaszczyzna 14 kadluba pompy a tarcza 15, utrzymujaca tloki* Polaczenie to ma miejsce pod koniec suwu zasysania, gdy dwukrotnie zmieniajacy swój kierunek o 90° kanal 16 w kadlubie pompy laczy przestrzen pierscieniowa rowka 13 ze stro¬ na ssaca pompy. Na fig. 7 otwór wlotowy jest oznaczony liczba 17, wylot zas kanalu 16, o 180° zmieniajacego swój kierunek, jest oznaczony liczba 18.Rowek 11 na powierzchni walu pompy moze równiez laczyc sie z rurka smarow¬ nicza 19, dostarczajaca smar do walu pom¬ py, a zatem podawany w taki sposób smar bedzie sie znajdowal pod wplywem wyzej wspomnianej róznicy cisnien. Urzadzenie to sluzy jako dodatkowe zabezpieczenie przeciwko przesaczaniu sie cieczy przez dlawmice, a zarazem ulatwia smarowanie lozysk.Na fig. 6 jest uwidoczniona odmiana silnika, pompy, przyrzadu pomiarowego lub tyra podotejych, którego komofa pier¬ scieniowa 1 ma ksztalt eliptyczny, a umie¬ szczona w srodku czesc 2 posiada taki sam ksztalt, jak zewnetrzna powierzchnia ka¬ dluba eliptycznego, tak ze rolki lrib tfaki 4 tocza sie po srodkowej €ze$ci 2 oraz sa stale w zetknieciu z dliptyczirym k^dlu- — 3 —bem. Stator lub kadlub 3 moze byc zaopa¬ trzony w dwa otwory ssawcze 5, 5 oraz w dwa otwory tloczne 6, 6.Na fig. 5 jest pokazany przyklad osa¬ dzenia walu pedzacego a w lozyskach kul¬ kowych, przyczem widoczna jest prostota konstrukcji, dzieki której osiaga sie znacz¬ na latwosc, z jaka przyrzad moze byc wy¬ konany i zmontowany.Na fig. 2 jest pokazana pojedyncza tar¬ cza napedowa a. Natomiast na fig. 5 jest uwidoczniona para tarcz napedowych a, a, a to celem uzyskania symetrycznego na¬ pedu.Maszyna z symetrycznym systemem cylindrycznych tloków szczególnie nadaje sie do pompowania róznych cieczy. Przy podobnem urzadzeniu mozliwe jest zmniej¬ szenie lub zupelne unikniecie pulsowania cieczy, mogace pociagnac za soba uderze¬ nia wodne wraz z jogo ujemnemi skutkami.Jednoczesnie osiaga sie wzglednie cicha prace przy wielkich szybkosciach, jak np. przy 500 do 4000 obrotach na minute.Regulowanie ilosci obrotów pompy lub jej wydatku moze sie odbywac recznie lub samoczynnie. W tym drugim przypadku moze byc, jako przyklad urzadzenia samo¬ czynnego, wymieniony miarkownik szyb¬ kosci lub inne podobne urzadzenie. Innym bardzo dogodnym sposobem regulowania jest zmiana wielkosci mimosrodowosci wa¬ lu, pedzacego wahliwe glowice. Ta zmien¬ nosc da sie latwo osiagnac przez taka bu¬ dowe cylindra oraz srodkowej tulei, przy której one bylyby tak przestawiane, ze mo¬ glyby zajmowac rózne polozenia wzgledem tego walu.Mozna stosowac kombinacje z kilku jednostek, celem utworzenia jednej insta¬ lacji, laczac np. kilka jednostek jedna za druga, albo tez laczac dwie jednostki, któ- reby albo obie pracowaly jako pompy, al¬ bo tez jedna dzialala jako pompa, druga zas — jako silnik.Niniejszy wynalazek dobrze nadaje sie do zastosowania w charakterze pompy, bezposrednio sprzezonej z silnikiem elek¬ trycznym oraz do uzytku w charakterze rozrusznika, w którym ciecz zastepowala¬ by np. sprezone powietrze.Inna wazna zaleta niniejszego wyna¬ lazku jest moznosc budowy pomp do za¬ nieczyszczonych plynów, ^np. zawieraja¬ cych zwir, których pompowanie zazwyczaj jest nader uciazliwe i klopotliwe, gdyz moze spowodowac znaczne uszkodzenia pomp zwyklych konstrukcyj. Tloki, sluza¬ ce do tego celu, albo tez ich tuleje ze¬ wnetrzne powinny byc pokryte elastycz¬ nym materjalem, np. guma.Równomiernosc, z jajka omawiany przyrzad podaje ciecz, czyni go bardzo od¬ powiednim do uzycia w charakterze przy¬ rzadu pomiarowego przez umieszczenie na nim licznika obrotów. Taki przyrzad, na¬ pedzany mechanicznie, bedzie pracowal jako pompa; moze on tez byc napedzany przez ciecz, przezen przetlaczana.Wedlug niniejszego wynalazku moze równiez kadlub d byc czescia obrotowa, tarcza zas a —¦ czescia nieruchoma.Przy projektowaniu pomp lub tym po¬ dobnych wedlug niniejszego wynalazku, okazalo sie dogodnem i korzystnem wyko¬ nanie urzadzenia, sluzacego do ulatwienia przy projektowaniu kazdej dowolnej pom^ py lub tym podobnych droga mechaniczna lub wykreslna.Zbudowany w tym celu przyrzad do projektowania droga wykreslna uwidocz¬ niony jest na fig. 9. Przyrzad ten posiada srodkowa czesc 30, zaopatrzona w trzy wskazniki lub ostrza, przeznaczone do u- stawiania przyrzadu w srodku pompy lub tej podobnej, przyczem np. dwa ostrza 31 i 32 sa przeznaczone do ustawienia przy¬ rzadu wzdluz linji poziomej, a jedno ostrze 33 — wzdluz linji pionowej. Obie te linje przecinaja sie w srodku ukladu.Srodkowa czesc przyrzadu, która moze miec ksztalt tarczy, posiada pionowa szcze- — 4 -line 34 z podzialkami, w której moze sie przesuwac czop 35, zaopatrzony w ostrze 36. Na czopie 35 sa przegubowo osadzone dwa prety 37 i 38 ze szczelinami wzdluz ich osi i zaopatrzone w podzialki i tak ze soba polaczone, np. przy pomocy nastaw¬ nego urzadzenia nozycowego 39, ze prety le moga byc ustalane pod dowolnym ka¬ tem jeden wzgledem drugiego.Wspomniany wyzej czop 35 ma przed¬ stawiac srodek napedowej tarczy pompy !ub tej podobnej.W szczelinach wspomnianych wyzej pretów 37 i 38 sa wahliwie osadzone dwa zaopatrzone w podzialki prety lacznikowe 40 i 41, przyczem, dzieki szczelinie, punkt ich osadzenia moze byc ustalany w róznych miejscach pretów 37 i 38. W szczelinie pre¬ tów 40 i 41 sa osadzone przesuwne czopy 42 i 43, polaczone prowadzonemi pretami 44 i 45, które sa osadzone obrotowo na tarczy srodkowej 30, przyczem kazdy z nich jest niezalezny od drugiego.Wspomniane czopy 42 i 43 maja przed¬ stawiac srodki tloków pompy lub tym po¬ dobne.Do lewego z pretów prowadzonych 44 jest przymocowany krzywy pret 46, na którego luku mozna odczytywac wahania odleglosci pomiedzy srodkami tloków w danych punktach podczas ruchu przy¬ rzadu.Jezeli dla przykladu przyjac, ze nale¬ zy wykreslic pompe o szesciu tlokach, przyczem objetosc przetlaczanej podczas jednego obrotu cieczy ma wynosic 20% objetosci kadluba, to nalezy postepowac, jak nastepuje.Po przeprowadzeniu przez srodek ukla¬ du linji pionowej oraz poziomej nalezy przyrzad umiescic tak, by ustalajace sro¬ dek ostrza 31 i 32 wzglednie 33 lezaly na linji poziomej, wzglednie pionowej. Na¬ stepnie umieszczamy czop 35, do którego sa przegubowo przymocowane pierwsze z wymienionych pretów 37 i 38, w polozeniu, zaleznem od iadamej mimosrodowosci, po¬ miedzy srodkiem 35 tarczy napedowej a srodkiem ukladu 30a.W przypadku projektowajnia przy sze¬ sciu tlokach nalezy wymienione prety 37 i 38 rozstawic pod katem 60^ przez odpo¬ wiednie zamocowanie urzadzenia nozyco¬ wego 39 tych pretów.Nastepnie jeden ze wspomnianych pre¬ tów, np. 38, ustawia sie swym srodkiem nad lin ja pionowa, w kierunku do góry, poczem odpowiedni pret lacznikowy 41 zamocowuje sie don pod katem np. 45°, w kierunku przeciwnym do obrotów. Pret 41 zostaje zkolei polaczony z pretem 45 przy wlasciwej podzialce tak, by dlugosci pre¬ tów prowadzacego 38 oraz prowadzonego 45 byly równe.Jezeli obecnie zaczac obracac prety prowadzace 37 i 38, to bedzie widocznejn, ze prety prowadzone 44 i 45 sa zabierane przez prety prowadzace przy róznych szybkosciach oraz, ze odleglosc pomiedzy pretami prowadzonemi bedzie sie zwiek¬ szala lub zmniejszala jeden raz podczas kazdego obrotu dokladnie w taki sam spo¬ sób, w jaki beda sie wahaly odleglosci po¬ miedzy tlokami.Róznice pomiedzy zwiekszeniem a zmniejszeniem odleglosci bedzie wykazy¬ wal krzywy pret 46 wzdluz luku, obraca¬ jacy sie wraz z przednim pretem prowa¬ dzonym. Na precie tym, wystajacym poza pret prowadzony, pozostajacy w tyle, zo¬ stanie wykazana najmniejsza oraz naj¬ wieksza odleglosc pomiedzy pretami pod¬ czas jednego obrotu. Otwory wlotowe oraz wylotowy musza byc tak umieszczone, by podczas zwiekszania sie przestrzeni pomie¬ dzy walcowemi tlokami przestrzen ta la¬ czyla sie tylko z otworem wlotowym, na¬ tomiast podczas zmniejszania sie prze¬ strzeni pomiedzy walcowemi tlokami la¬ czyla sie ona tylko z otworem wylotowym.Jezeli wahanie odleglosci, wykazane przez krzywy pret 46, wynosi wzdluz luku kat — 5 —12°, to przy uzyciu szesciu tloków, wydaj¬ nosc pompy wyniesie 12° X 6 = 72°, co stanowi % od 360° czyli 20% objetosci przestrzeni pierscieniowej, zawieraj acej tloki walcowe. PL