Przedmiotem wynalazku jest srodek powierzchniowo czynny, który obok typowych skladników w postaci roz¬ puszczalnika, wypelniacza, nosnika lub substancji stoso¬ wanych zwykle w tego rodzaju srodkach, zawiera nowy syntetyczny detergent bedacy pochodna polioksyetyleno- wanych alkoholi tluszczowych i alkilofenoli.Szeroko znane i stosowane jako srodki powierzchnio¬ wo czynne sq polioksyetylenowane alkohole i alkilofenole.Znane sa równiez ich pochodne uzyskane na przyklad na drodze siarczanowania, fosforylowania czy reakcji z kwasem chlorooctowym. Srodki tego typu znajduja róz¬ norodne zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki, a ich znaczenie ciagle rosnie.W literaturze opisane sa równiez pochodne polioksy¬ etylenowane bedace symetrycznymi estrami poliglikoli.Uzyskuje sie je albo w wyniku bezposredniej estryfikacji poliglikoli kwasami tluszczowymi, albo w procesie poli- oksyetylenowania kwasów tluszczowych, gdzie stanowia wówczas niepozadany produkt uboczny. Dotychczas pro¬ dukty tego typu nie znalazly wiekszego zastosowania, co glównie zwiazane jest z trudnosciami ich otrzymywania w stanie czystym. Polioksyetylenowane pochodne charak¬ teryzuja sie bowiem duza wrazliwoscia na podwyzszona temperature i juz w temperaturze 150 do 170°C ulegaja termicznemu rozkladowi. Stad uzyskane produkty sa ciemne, co ogranicza mozliwosc ich zastosowania.Obecnie stwierdzono, ze nowe estry polioksyetylenowa- nych alkoholi tluszczowych i polioksyetylenowanych al¬ kilofenoli o ogólnym wzorze 1, w którym Ft, oznacza resz¬ te alkilowa nasycona lub nienasycona, prostolancuchowa 10 15 20 25 30 lub rozgaleziona zawierajaca od 4 do 30 atomów wegla; albo reszte alkilofenylowa, której alkil prostolancucho- wy lub rozgaleziony, nasycony lub nienasycony zawiera 1 do 18 atomów wegla; R2 oznacza reszte alkilowa nasycona lub nienasycona, prostolancuchowa lub roz¬ galeziona, zawierajaca od 1 do 30 atomów wegla; n — liczbe calkowita od 1 do 30, nadaja sie jako skladniki do srodków powierzchniowo czynnych zwlaszcza dysper- gatorów i emulgatorów, lub tez same albo w miesza¬ ninie z innymi znanymi srodkami powierzchniowo czyn¬ nymi moga wchodzic w sklad róznego rodzaju prepara¬ tów dla zmiany ich napiecia powierzchniowego. Zwiazki o ogólnym wzorze 1 przeciwdzialaja korozji metali, a uzyskane przy ich pomocy emulsje chlodzaco-smarujace sa znacznie mniej korozyjne od stosowanych dotychczas przy obróbce metali.W srodku powierzchniowo czynnym wedlug wynalazku nowe estry polioksyetylenowanych alkoholi tluszczowych lub estry polioksyetylenowanych alkilofenoli moga byc stosowane pojedynczo, albo w mieszaninach zawieraja¬ cych równoczesnie kilka tych zwiazków, jak równiez w mieszaninie z produktami stosowanymi zwykle w tego rodzaju srodkach. W mieszaninie z innymi znanymi nie¬ jonowymi substancjami powierzchniowo czynnymi, takimi jak etoksylaty alkoholi tluszczowych lub tez w mieszani¬ nie z anionowymi srodkami powierzchniowo czynnymi wywoluja one silny efekt obnizenia pienistosci. Ponad¬ to substancje o ogólnym wzorze 1 moga byc stosowane w mieszaninie z rozpuszczalnikami organicznymi lub wo¬ da, albo z substancjami stalymi, na przyklad z pigmen- 110547110 547 tami, lub tez z rozpuszczalnymi substancjami takimi jak barwniki, sole. wypelniacze stosowane w proszkach do prania, jak równiez z olejami zawierajacymi dodatko¬ wo takie substancje czynne jak srodki owadobójcze, bak¬ teriobójcze lub grzybobójcze.Zwiazki o wzorze 1 moga byc tez stosowane wraz z 43xigterialami sciernymi albo substancjami stosowanymi do uszlachetniania lub konserwowania powierzchni.Nowe estry o ogólnym wzorze 1, stanowiace syntetycz¬ ny detergent wchodzacy w sklad srodka powierzchniowo czynnego wedlug wynalazku, wytwarza sie przez estry- fikacje polioksyetylenowych alkoholi i alkilofenoli o ogól¬ nym wzorze 2, w którym Rj oraz n maja wyzej podane znaczenie, za pomoca jednokarboksylowych kwasów o ogólnym wzorze 3, w którym R2 ma wyzej podane zna¬ czenie. Estryfikacje te najkorzystniej jest prowadzic w srodowisku redukcyjnym na przyklad w obecnosci kwasu fosforowego jako katalizatora w temperaturze 100 do 250°C, zwlaszcza 200°C oraz w atmosferze gazu obojet¬ nego, zwlaszcza azotu. Estryfikacje prowadzi sie korzyst¬ nie przy stosunku molowym pochodnych polioksyetyle- nowanych do kwasów równym 5:1 do 1:10. Dodatek kwa¬ su fosforowego wynosi 0,2 do 5% wagowych w stosun¬ ku do substratów estryfikacji. Estryfikacja zachodzi w czasie od 0,5 do 48 godzin. Reakcje estryfikacji mozna prowadzic bez rozpuszczalnika.Uzyskany detergent ma stopien estryfikacji powyzej 95% i rna jasna barwe. Rozpuszcza sie on latwo w ole¬ jach, a z woda tworzy stabilne emulsje.Przyklad I. W kolbie trójszyjnej zaopatrzonej w termometr, doprowadzenie i odprowadzenie azotu umieszczono 100 g (0,16 m) Rokanolu L-10 (addukt al¬ koholu laurylowego z 10 molami tlenku etylenu „EtO"), 10 15 20 25 30 45,5 g (0,16 m) kwasu stearynowego oraz 1,45 g kwa¬ su fosforowego. Mieszanine utrzymywano w temperatu¬ rze 200°C, przepuszczajac przez nia azot z szybkoscia 15 dm3/h przez okres 6 godzin. Uzyskano detergent o stopniu estryfikacji 96%, który w temperaturze pokojo¬ wej ma postac wosku o barwie jasnozóltej.Przyklad II. Postepowano analogicznie jak w przy¬ kladzie I z ta róznica, ze zamiast kwasu fosforawego uzyto jako katalizatora 1,45 g kwasu p-toluenosulfono- wego, a estryfikacje prowadzono w atmosferze powietrza w temperaturze 160°C w ciagu 12 godzin. Uzyskano pro¬ dukt o barwie ciemnobrazowej i stopniu estryfikacji 91%.Przyklad III. W analogicznych warunkach jak w przykladzie I przeprowadzono syntezy wychodzac z Ro¬ kanolu 0-18 (addukt alkoholu oleinowego+18 EtO), Rokanolu 0-3 (alkohol oleinowy+3EtO), Rokanolu IT-5 (alkohol izotridecylowy+5 EtO), Rokafenolu N-6 (nony- lofenol+6 EtO), Rokafenolu N-10 (nonylofenol + 10 EtO) oraz kwasów: stearynowego, oleinowego i destylowa¬ nych kwasów tluszczowych. Uzyskane wydajnosci estry¬ fikacji wynosza odpowiednio jak to podano w tablicy 1.Przyklad IV. 0,4 g stearynianu Rokanolu IT-5 roz¬ puszczono w 4 cm3 oleju parafinowego, nastepnie mie¬ szajac mechanicznie dodano w temperaturze pokojowej 16 cm3 wody. Uzyskano trwala emulsje typu O/W, która przechowywana w temperaturze pokojowej, jak i w 40°C jest trwala przez okres kilku miesiecy.Przyklad V. W analogicznych warunkach jak w przykladzie IV sporzadzono emulsje oleju parafinowego oraz ksylenu w wodzie, przy stosunku objetosciowym faz równym 1:4 i 4:1 przy uzyciu róznych emulgatorów jak to podano w tablicy 2.Substraty kwas oleinowy kwas stearynowy kwasy tluszczowe destylowane Tablica 1 Rokanole 0-18 94 96 95 0-3 96 99 98 IT-5 96 96 95 L-10 95 96 97 Rokafenol N-6 95 97 97 e N-10 96 96 98 Skladniki emulsji ksylen :woda 1:4 obj. olej parafinowy:woda 1:4 obj. olej parafinowy:woda 4:1 obj. 1 abl i ca 2 Rokanole 0-18 a I III I b I III I c I III I 0^3 a II III III b II III III c II III III L-10 a I I III ' b I III I c I I II IT-5 a I I I b I II II c I I I Rokafenole N-6 a II II III b I I I c I II III N-10 a I I III b I I III c I I III110 547 W tablicy podano trwalosc emulsji po okresie prze¬ chowywania przy czym: I oznacza emulsje trwala, II 1!! oraz a b c smietankowanie, rozdzial calkowity ' ester kwasu stearynowego, ' ester kwasu oleinowego, ' estry destylowanych kwasów tluszczowych.Przyklad VI. 0,1 g oleinianu Rokanolu 0-18 roz¬ puszczono w 20 cm3 ksylenu, po czym dodano 3 g bieli cynkowej i wytrzasnieto. Stwierdzono obnizenie objetosci sedymentacyjnej pigmentu o 60% w stosunku do slepej próby bez dyspergatora. Jednoczesnie wydzielony osad latwo ulega redyspersji i dlugo utrzymuje sie w zawiesinie.Przyklad VII. W analogiczny sposób jak w przy¬ kladzie VI sporzadzono dyspersje przy uzyciu róznych dyspergatorów, uzyskujac podane wartosci wzglednego obnizenia objetosci serymentacyjnej podane w tablicy 3. 10 15 20 Przyklad IX. Sporzadzono proszek do prania przez zmieszanie nastepujacych skladników: dodecylobenzenosulfonian sodu 6% wagowych, mydlo 3% wagowych, trójpolifosforan sodu 20% wagowych, weglan sodu 20% wagowych, krzemian sodu 3% wagowych, wybielacz optyczny 0,2% wagowych, karboksymetyloceluloza 1,2% wagowych, kompozycja zapachowa 0,2% wagowych, nadboran sodu 6% wagowych, siarczan sodu 40,6% wagowych.Roztwór tej mieszaniny o stezeniu 5 g/l wykazywal pie- nistosc 9 cm piany wedlug metody Ross-Milesa w tem¬ peraturze 25°C.Dla porównania sporzadzono mieszanine pioraca we¬ dlug powyzszego skladu, w której zamiast mydla za¬ stosowano ester Rokafenolu N-10 (addukt nonylofeno- lu + 10 czasteczek tlenku etylenu) z kwasem stearyno¬ wym, równiez w ilosci 3%.Tablica 3 R o k a n o I e 0-18 a 60 b 60 c 60 0-^3 D 55 b 60 c 60 L-10 a 50 b 50 c 50 Rokafenole N-6 a 55 b 55 c 60 N-10 a 40 b 40 c 40 IT-5 a 50 b 60 c 50 Litery a, b i c maja to samo znaczenie jak w przy¬ kladzie V.Przyklad VIII. 4,5 g oleinianu Rokafenolu N-6 roz¬ puszczono w 25 g oleju maszynowego nr 3 (baza oleju CM bez dodatków), po czym dodano 70 g wody wa¬ piennej nasyconej w temperaturze 20°C, mieszajac me¬ chanicznie. W emulsji zanurzono wygladzone plytki ze stali 45, o wymiarach 80X20X1,5 na przeciag jednego tygodnia w temperaturze pokojowej.W analogicznych warunkach otrzymano emulsje dla stearynianu Rokafenolu N-6 oraz oleinianu i stearynia¬ nu Rokafenolu N-10. Wartosci wskazników korozji wyra¬ zone ubytkiem masy próbki w g/m2 sa znacznie mniejsze dla emulgatorów otrzymanych wedlug wynalazku niz dla wyjsciowych pochodnych polioksyetylenowanych jak rów¬ niez znanego produktu handlowego przeznaczonego dla tego typu emulsji jakim jest olej emulgujacy Emulgol S.Oleinian Rokafenolu N-6 0,30 g/m2 Stearynian Rokafenolu N-6 0,23 g/m2 Oleinian Rokafenolu N-10 0,50 g/m2 Stearynian Rokafenolu N-10 0,32 g/m2 Roztwór tej mieszaniny o stezeniu 5 g/l wykazywal bar- 35 dzo mala pienistosc wynoszaca 1 cm piany wedlug me¬ tody Ross-Milesa w temperaturze 25°C.Wlasnosci piorace obydwu mieszanin byly identyczne. 40 45 50 55 Rokafenol N-6 Rokafenol N-10 Emulgol S 0,54 1,22 0,91 Zastrzezenie patentowe Srodek powierzchniowo czynny zawierajacy przynaj¬ mniej jeden z typowych skladników w postaci rozpusz¬ czalnika, wypelniacza, nosnika lub substancji stosowa¬ nych zwykle w tego rodzaju srodkach, znamienny tym, ze jako skladnik czynny zawiera co najmniej jeden nowy ester o ogólnym wzorze 1, w którym R^ oznacza reszte alkilowa nasycona lub nienasycona, prostolancuchowa lub rozgaleziona zawierajaca 4 do 30 atomów wegla, albo reszte alkilofenylowa, której alkil prostolancuchowy lub rozgaleziony, nasycony lub nienasycony zawiera 1 do 18 atomów wegla, R2 oznacza reszte alkilowa na¬ sycona, lub nienasycona prostolancuchowa lub rozgale¬ ziona zawierajaca od 1 do 30 atomów wegla, n oznacza liczbe calkowita 1 do 30.110 547 Ri-0-(CHz-CH2-0)n-0-C-Rz W2ÓT A hzót 2 R2-COOH wzór3 Cena 43 i\ PL