Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do ba¬ dania zdolnosci chlodzacej cieklych i gazowych oraz fluidalnych osrodków hartowniczych z pró¬ bnikiem wykonanym z metalu o dobrym przewod¬ nictwie cieplnym jak np. srebro, miedz, ich stopy itp. w ksztalcie bryly obrotowej, który w swoim wnetrzu wzdluz osi symetrii ma zamoco¬ wana nierozlacznie termopare w sposób zapewnia¬ jacy dobry kontakt cieplny.Urzadzenie przeznaczone jest do badania zdol¬ nosci chlodzacej osrodków hartowniczych rozu¬ mianego badz jako rejestracja tak zwanych krzy¬ wych chlodzenia, badz jako pomiar czasu ochlo¬ dzenia sie srodka próbnika do zadanej temperatury, najczesciej do temperatury poczatku przemiany mertenzytycznej stali, która ma byc obrabiana w osrodku którego zdolnosc chlodzaca jest badana.Nie jest to jedyny sposób zastosowania urzadzenia wedlug wynalazku.Przez zdolnosc chlodzaca osrodków hartowni¬ czych rozumie sie szybkosc chlodzenia, wyrazona w stopniach Celsjusza na sekunde, srodka próbnika nagrzanego do temperatury poczatkowej i zanu¬ rzonego w badanym osrodku hartowniczym.W znanych rozwiazaniach urzadzen do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych, np.. z polskiego opisu patentowego nr 91 349 jak rów¬ niez z publikacji Beck G: Definition et mesure du pouvoir refroidissant des liauides de trempe moyens pour le controle. Publikacja JL/HG-Serv. 10 ii 527-SF 72-08 Oommission des Etudes Metallurgi- ques — 1972. U. Boor: Ein vollautomatisiestes Priifgaret zur Beurteilung der Abschrechfahigheit von Harteólen. Technische Zeitschrift fur prakti- sche Metalbearbeitung 1975 t. 69 nr 9 s. 299-301; próbnik mial ksztalt wypuklej bryly obrotowej, przy czym w znanym próbniku z pracy Kurbatov V.P. Muraviev V.: „Zakalka instrumentalnych sta¬ lej v kipiascem sloje" Mietalloviediebije i termi- ceskaja obrabotka mitallov — 1970 nr 2 s. 46—48, dolna czesc próbnika ma ksztalt walca o kolowym przekroju poprzecznym zakonczonym u dolu od¬ cinkiem kuli. Natomiast w próbniku opisanym w pracy K. H. Kopietz Kontrolle der Abkiihlvirkun von Abschrechemedien „Das Industrie Blaff 57 t. 1957 str. 37—40, dolna czesc próbnika ma ksztalt stozka scietego o wiekszej podstawie polozonej na dole, zakonczonego odcinkiem kuli. Wysokosc od¬ cinka kuli równa jest polowie wysokosci stozka.Przez bryle obrotowa rozumie sie tutaj podobnie jak w geometrii taka bryle obrotowa w której linia prosta laczaca dwa dowolne punkty bryly lezy calkowicie w tej bryle. Bryla która nie jest wypukla jest wklesla. Wykonanie badania zdol¬ nosci chlodzacej wymaga nagrzania próbnika do temperatury poczatkowej zawartej najczesciej w granicach 800—900°C. Stosujac urzadzenia dotych¬ czas znane, próbnik nagrzewa sie do tej tempera¬ tury w jakimkolwiek piecu umozliwiajacym takie 30 grzanie. W badaniach laboratoryjnych sa to spe- 25 110 3083 110 308 4 cjalnie do tego celu przystosowane piece, takie jak na przyklad opisane w polskim opisie patentowym 91349 lub w wyzej cytowanej pracy U. Boor'a.W ruchowych badaniach przemyslowych wykorzy¬ stywano do tego celu piece w których nagrzewano czesci do hartowania.W obu przypadkach wada znanych rozwiazan jest koniecznosc posiadania pieca zezwalajacego na ogrzanie próbnika do zadanej temperatury pocza¬ tkowej. W przemyslowych badaniach ruchowych nagrzewanie próbnika w piecach przemyslowych prowadzilo do zaklócen w toku normalnego pro¬ cesu produkcyjnego.W urzadzeniu wedlug wynalazku próbnik ma ksztalt wkleslej bryly obrotowej, w której wyróznia sie dwie czesci górna i dolna, przy czym kazda z nich jest wypukla bryla obrotowa. Dolna czesc próbnika ma ksztalt dowolnej bryly obrotowej, najkorzystniej ksztalt jednego z dotychczas stoso¬ wanych próbników na przyklad walca o przekroju kolowym. Górna czesc stanowiaca pod wzgledem struktury metalu jednolita calosc z czescia dolna, ma ksztalt walca o dowolnym przekroju poprzecz¬ nym korzystnie kolowym i o osi symetrii pokry¬ wajacej sie z osia symetrii czesci dolnej. Granica . obu_ czesci jest slinia przenikania obu wypuklych bryl obrotowych. Maksymalny wymiar liniowy przekroju poprzecznego górnej czesci próbnika równa sie 1/4H-1/2 maksymalnego wymiaru linio¬ wego najwiekszego przekroju poprzecznego czesci dolnej. Wysokosc górnej walcowej czesci próbnika równa sie 1/4-^3/4 wysokosci czesci dolnej.W urzadzeniu wedlug wynalazku wokól górnej czesci próbnika, wspólosiowo z nia, umieszczony jest element grzejmy. Odleglosc dolnej czesci ele¬ mentu grzejnego od linii przenikania obu czesci próbnika jest nie mniejsza od 5 mm. Taka odleg¬ losc jest minimalna odlegloscia przy której przej¬ scie od wrzenia powlokowego do wrzenia pecherzy¬ kowego jest swobodne hydrodynamicznie. W wy¬ niku tego, przy takiej odleglosci, charakter zmian temperatury wskazywanej przez termoelement za¬ mocowany w próbniku wedlug wynalazku jest taki sam jak charakter zmian temperatur wskazy¬ wanych przez termoelementy zamocowane we¬ wnatrz próbników o ksztalcie dotychczas stosowa¬ nych.Wynalazek zostanie blizej wyjasniony na przy¬ kladach wykonania przedstawionych na rysunku, na którym figura 1 przedstawia schematycznie urzadzenie do badania zdolnosci chlodzacej osrod¬ ków hartowniczych z elektrycznym oporowym ele¬ mentem grzejnym w ksztalcie spirali, figura 2 przedstawia urzadzenie w którym element grzejny jest grubosciennym cylindrem z sypkiego materialu oporowego, figura 3 — urzadzenie w którym ele¬ mentem grzejnym jest gruboscienny cylinder z wegla elektrodowego pokrytego metalem ochron¬ nym, figura 4 przedstawia schematycznie labora¬ toryjny uklad do badania zdolnosci chlodzacych osrodków hartowniczych z zastosowaniem urza¬ dzenia wedlug wytialazku, figura 5 przedstawia N wynik ladania zdolnosci chlodzacej: krzywe cal¬ kowe i jrózniczkowe chlodzenia srodka próbnika.W przykladzie wykonania przedstawionym ha figurze 1 próbnik 1 ma ksztalt wkleslej bryly obro¬ towej w której wyróznia sie górna 3 i dolna 2 czesc. Obie te czesci sa walcami o róznych sredni- 5 cach, ale o tej samej osi symetrii. Obie czesci prób¬ nika pod wzgledem struktury metalu stanowia jednolita i ciagla calosc, tzn. próbnik wykonany jest z jednego litego bloku metalu. Srednice i wy¬ sokosci obu czesci próbnika spelniaja wyzej podane 10 zaleznosci. W próbniku 1 wzdluz jego osi symetrii jest kanalek 4 o kolowym przekroju poprzecznym, którego srednia jest nie wieksza od 1/10 zewnetrz¬ nej srednicy górnej czesci 3 próbnika 1. Odleglosc dna kanalka 4 od dolnej podstawy dolnej czesci 2 próbnika 1 jest nie mniejsza od 0,1 wysokosci dol¬ nej czesci 2 próbnika 1. Do dna kanalka i przymo¬ cowana jest nierozlacznie koncówka termoele- mentu 5. Przewody 6 termoelementu 5 umieszczone w wysokotemperaturowej izolacji elektrycznej 7 sa ¦'• • wyprowadzone poprzez kanalek 4 obudowe 13 i rurke 14, do miernika temperatury. Czesc górna 3 próbnika 1 na powierzchni zewnetrznej ma gwint o dlugosci równej 1,5 grubosci scianki dolnej pod¬ stawy obudowy 13. Najnizsza nitka tego gwintu jest polozona nie nizej niz 9 mm od górnej pod¬ stawy dolnej czesci 2 próbnika 1. Za pomoca tego gwintu próbnik 1 jest polaczony z obudowa 13.Obudowa 13 ma ksztalt wydrazonego wewnatrz walca z polozonymi na osi otworami kolowymi w w kazdej z podstaw. Srednice otworów sa mniejsze od srednicy wydrazenia, a ta jest nie mniejsza od zewnetrznej srednicy elementu grzejnego 8. Obu¬ dowa 13 wykonana jest z dwu czesci polaczonych rozlacznie za pomoca gwintu.W Takie wykonanie obudowy 13 zapewnia latwosc montazu urzadzenia. Wokól górnej czesci 3 prób¬ nika 1 umieszczony jest element grzejny 8 zlozony z wkladki ceramicznej 9 na której umieszczona jest spirala 10 z drutu oporowego, zasilana przewodami 41 11. Przewody 11, poprzez wnetrze obudowy 13 i rurke 14, doprowadzone sa do zewnetrznego zródla pradu elektrycznego. Dolna podstawa wkladki ceramicznej 9 opiera sie o dolna wewnetrzna plasz¬ czyzne obudowy 13. Wysokosc elementu grzejnego 8 49 jest nie wieksza od wysokosci górnej czesci 3 prób¬ nika 1 i nie mniejsza od odleglosci miedzy górna podstawa próbnika 1 i wewnetrzna dolna plasz¬ czyzna obudowy 13. Czesc wewnetrznej przestrzeni obudowy 13 zawarta miedzy dolna wewnetrzna 10 podstawa tej obudowy a miejscem podzialu obu¬ dowy na dwie czesci wypelniona jest izolacja cieplna 12. W górnej podstawie obudowy 13 jest otwór kolowy w którym zamocowana jest rurka 14, zakonczona nieuwidoczniona na tym rysunku, reto¬ rt jescia.W urzadzeniu do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowniczych przedstawionym na figu¬ rze 2 dolna czesc 2 próbnika 1 ma ksztalt stozka scietego o wiekszej podstawie polozonej na dole za¬ konczonego odcinkiem kuli. Wysokosc odcinka kuli równa jest polowie wysokosci stozka. W urzadze¬ niu tym element grzejny 8 sklada sie z pokrywy dolnej 15, cylindra 16, sypkiego materialu oporo- w wego 17 i pokrywy górnej 18. Cylinder 16 pola-XlQ#*8 6 •czony jest z fazowym przewodem zasilajacym' 19, a próbnik 1 z zerowym przewodem zasilajacym 20.Oba przewody sa izolowane i poprzez wewnetrzne wydrazenie w obudowie 13 i rurke 14 sa dopro¬ wadzone do zewnetrznego zródla pradu elektrycz¬ nego. Pokrywa dolna 15 wykonana z materialu elektroizolacyjnego, ma ksztalt plaskiego pierscie¬ nia o srednicy zewnetrznej nie wiekszej od srednicy wewnetrznej obudowy 13 z otworem o srednicy nie mniejszej od srednicy górnej czesci 3 próbnika 1.Blaszany cylinder 16 o grubosci scianki nie wiek¬ szej od 1 mm wykonany jest z metalu o dobrej przewodnosci elektrycznej. Srednica cylindra 16 jest nie wieksza od srednicy wewnetrznego wydra¬ zenia w obudowie 13 i co najmniej o 80°/o wieksza od srednicy górnej czesci 3 próbnika 1. Wysokosc cylindra 16 jest nie wieksza od odleglosci miedzy dolna podstawa wewnetrzmego wydrazenia w obu¬ dowie 13 i górna podstawa górnej czesci 3 prób¬ nika 1.Przestrzen miedzy cylindrem 16 i górna czescia 3 próbnika 1 wypelniona jest sypkim materialem oporowym 17 na przyklad takim jak ziarnisty weglik krzemu. W górnej krawedzi cylindra 16 rozlacznie przymocowana jest pokrywa górna 1S, która ma ksztalt tarczy kolowej. Srednica pokry¬ wy górnej 18 równa sie srednicy cylindra 16.W pokrywie górnej 18 sa otwory, przez które wypro¬ wadzone sa przewód 20 i przewody 6. Taka kon¬ strukcja elementu grzejnego q zapewnia szybsze nagrzewanie próbnika 1, a tym samym skraca czas badania.W urzadzeniu przedstawionym na figurze 3 dol¬ na czesc 2 próbnika 1 ma ksztalt walca o kolowym przekroju poprzecznym zakonczonym u dolu odcin¬ kiem kuli. Wysokosc walca równa sie 2,5 srednicy walca, a wysokosc odcinka kuli równa sie 0,5 sred¬ nicy walca. Srednica kuli z której pochodzi odcinek kuli równa sie srednicy walca. W urzadzeniu przed¬ stawionym na figurze 3 element grzejny 8 o ksztal¬ cie grubosciennej tulei wykonany jest ze spieku badz weglowego, badz z weglika krzemu. Srednica zewnetrzna elementu grzejnego 8 jest nie wieksza od srednicy wewnetrznej obudowy 13. Srednica wewnetrzna elementu grzejnego 8 jest nie mniejsza od srednicy zewnetrznej czesci górnej 3 próbnika 1.Wysokosc elementu grzejnego 8 jest nie wieksza od wysokosci czesci górnej 3 próbnika 1 i nie mniejsza od polowy tej wysokosci. Element grzejny 8 spo¬ czywa na pokrywie dolnej 15 wykonanej z ma¬ terialu elektroizolacyjnego.Wzdluz górnej i dolnej krawedzi elementu grzej¬ nego 8 nalozone sa obejmy: górna 21 i dolna 22.Szerokosc obejmy jest mniejsza od 1/6 wysokosci elementu grzejnego 8. Do obejm tych sa przymo¬ cowane przewody zasilajace: przewód fazowy 19 i przewód zerowy 20. Izolacja 7 jest sypki material elektro- i termoizolacyjny zawierajacy od 20 do 50% wagowych najkorzystniej 30-^15% wagowych wegla najkorzystniej sproszkowanego koksu hut¬ niczego. Dzieki tej domieszce jest zmniejszone zu¬ zycie przez utlenianie elementu grzejnego 8. Za¬ miast stosowac taka ochrone, mozna element grzej¬ ny 8 pokryc w znany sposób warstwa ochronna niobu. Weglowy element grzejny 8 jest latwy do 15 20 23 30 35 45 wykonania. Z elektrody weglowej o srednicy rów¬ nej wymaganej zewnetrznej srednicy elementu grzejnego 8 ucina sie kawalek o dlugosci równej wymaganej wysokosci elementu grzejnego 8 i wy¬ wierca sie w nim na wylot otwór o wymaganej srednicy, tj. srednicy górnej czesci 3 próbnika 1.W sklad urzadzenia wchodzi tez futeral wykonany z materialu o malym przewodnictwie cieplnym.Próbnik w czasie nagrzewania umieszczony jest w futerale.Dzialanie urzadzenia do badania zdolnosci chlo¬ dzacej osrodków hartowniczych jest nastepujace.Dolna czesc 2 próbnika 1 zostaje umieszczona w futerale izolujacym go cieplnie od otoczenia, a ele¬ ment grzejny 8 podlacza sie do zewnetrznego zró¬ dla pradu elektrycznego. Jako futeral moze byc uzyte na przyklad naczynie cylindryczne o sred¬ nicy co najmniej dwukrotnie wiekszej od srednicy dolnej czesci 2 próbnika 1 wypelnione materialem sypkim o zlym przewodnictwie cieplnym i o, tem¬ peraturze topnienia wyzszej o nie mniej niz 50°C od maksymalnej temperatury nagrzewania próbnika i który do chwili ogrzania sie do tej temperatury uie ulega rozkladowi ani tez nie wchodzi w reakcje z metalem z którego wykonany jest próbnik 1. Ma¬ terialem, którym jest wypelniony futeral moze byc na przyklad drobny piasek, ziarnisty weglik krze¬ mu lub elektrokorund.Calkowite obsypanie dolnej czesci 2 próbnika .1 takim materialem w naczyniu o którym mowa wyzej izoluje ja cieplnie od otoczenia w dosta¬ tecznym stopniu. W chwili wskazania przez mier¬ nik temperatury badania wylacza sie zasilanie ele¬ mentu grzejnego 8 i dolna czesc 2 próbnika 1 szybko przenosi sie z futeralu do naczynia w któ¬ rym znajduje sie badany osrodek hartowniczy.Przed zanurzeniem dolnej czesci 2 próbnika 1 do osrodka hartowniczego oczyszcza sie go od sypkie¬ go materialu izolujacego z futeralu na przyklad przez silne wstrzasniecia. Glebokosc zanurzenia dolnej czesci 2 próbnika 1 w cieklym, lub fluidal¬ nym osrodku hartowniczym nie moze byc mniejsza od 5 mm. Przez glebokosc zanurzenia rozumie sie odleglosc miedzy lustrem osrodka hartowniczego, a plaszczyzna górnej podstawy dolnej czesci 2 próbnika 1. Przy badaniu zdolnosci chlodzacej ga¬ zowych osrodków hartowniczych dolna czesc 2 próbnika 1 umieszcza sie tak, aby ta czesc byla omywana strumieniem gazu chlodzonego.Z chwila zanurzenia próbnika 1 do badanego osrodka hartowniczego wlacza sie automatyczna rejestracje zmian wskazan miernika polaczonego z termoelementem 5 w funkcji czasu. W przypadku gdy nie dysponuje sie przyrzadem do automatycz¬ nej rejestracji wyzej wspomnianych zmian, w chwili zanurzenia dolnej czesci 2 próbnika 1 do badanego osrodka uruchamia sie chronometr i ob¬ serwuje zmiany polozenia wskazówki miernika po¬ laczonego z termoelementem 5. Chronometr zatrzy¬ muje sie w chwili gdy wskazówka miernika mija na skali zadana wartosc temperatury. Powtarzajac te operacje dla róznych temperatur uzyskuje sie dane do wykreslenia zaleznosci zmiany temperatury srodka próbnika — czas. Najczesciej mierzy sie czas schlodzenia srodka próbnika do temperatury110 308 8 poczatku przemiany martenzytycznej stali, która ma byc hartowana w badanym osrodku. Po ochlo¬ dzeniu próbnika 1 do temperatury o 20—30°C wyz¬ szej od temperatury osrodka hartowniczego, prób¬ nik 1 wyjmuje sie z osrodka i dokladnie oczyszcza o ile zachodzi taka potrzeba. Po ewentualnym oczyszczeniu próbnika 1 urzadzenie jest gotowe do wykonania nastepnego badania.Próbniki matalowe uzywane w urzadzeniu wed¬ lug wynalazku wykonuje sie albo wytaczajac prób¬ nik z odpowiednio duzego bloku metalu, nawier¬ cajac wewnetrzny kanalek do dna, którego przy¬ mocowuje sie termoelement, albo zalewa sie ter- moelement cieklym metalem w dwuczesciowej formie, dzielonej wzdluz linii przenikania obu cze¬ sci próbnika 1. Otrzymany odlew obrabia sie do wymaganych wymiarów. Próbnik 1 moze byc rów¬ niez odlany w formie jednoczesciowej, której wew¬ netrzna srednica jest o 20—50'% wieksza od maksy¬ malnego wymiaru liniowego przekroju poprzecznego próbnika 1, a wysokosc jest o 20—50% wieksza od maksymalnego wymiaTu liniowego próbnika.Zastosowanie urzadzenia wedlug wynalazku do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartowni¬ czych zostanie blizej objasnione na przykladzie, w którym za pomoca urzadzenia wedlug wyna¬ lazku wchodzacego w sklad stanowiska laborato¬ ryjnego przedstawionego na figurze 4 zbadano zdol¬ nosc chlodzaca jednego z olejów hartowniczych, tj.Iloauench N° 1 produkcji angielskiej firmy Castrol.Badanie sklada sie z dwu zabiegów*: z zabiegu ogrzewania próbnika i z zabiegu chlodzenia prób¬ nika w badanym oleju hartowniczym. Polozenie urzadzenia 24 podczas pierwszego zabiegu poka¬ zano linia ciagla, a podczas drugiego linia przery¬ wana.Podczas pierwszego zabiegu urzadzenie 24 znaj¬ duje sie nad naczyniem 25 stanowiacym Wraz z ziarnistym wypelnieniem 26 weglika krzemu fute¬ ral. W naczyniu 25 zasypana ziarnistym materialem termoizolacyjnym znajduje sie dolna czesc 2 prób¬ nika 1. Przewody termoelementu 6 polaczone sa poprzez odpowiednio ustawiony przelacznik 29 z miernikiem 30. Wylacznik 32 jest wlaczony, tym samym element grzejny urzadzenia 24, który nie .. uwidoczniony na figurze 4 jest zasilany z sieci poprzez autotransformator 27 i amperomierz 28.Z chwila osiagniecia przez próbnik 1 zadanej tem¬ peratury, np. w przypadku badania wyzej wymie¬ nionego oleju hartowniczego — 840°C, co jest sy¬ gnalizowane przez miernik 30, wylacznik 32 zostaje wylaczony. Urzadzenie 24, z próbnikiem 1 oczysz¬ czonym od resztek sypkiego materialu termoizo¬ lacyjnego przenosi sie mozliwie szybko nad na¬ czynie 213 z badanym olejem hartowniczym i za¬ nurzacie, próbnik 1 w badanym oleju hartowniczym na odpowiednia glebokosc.Badany olej hartowniczy ma okreslona tempera¬ ture utrzymywana przez specjalny termostat, w naszym przypajdku 60°C. Wraz z naurzeniem prób¬ nika 1 do badanego osrodka hartowniczego prze¬ lacznik 29 zostaje tak ustawiony, ze laczy prze¬ wody termopary 6 z rejestratorem T — t (tempe¬ ratura) napiecie generowane przez termoelement) — czas) 31, który zostaje równiez uruchomiony wrmz czas nosi i z zanurzeniem próbnika 1 do badanego oleju har¬ towniczego. W czasie chlodzenia próbnika rejestra¬ tor 31 kresli krzywa obrazujaca zaleznosc: tempe¬ ratura srodka próbnika, tj. miejsca gdzie zamoco- 5 wany jest koniec termoelementu — czas, tj. t = f(r). Krzywa ta zwana krzywa calkowa jest bezposrednim wynikiem badania. Zaleznosc przed¬ stawiona krzywa calkowa rózniczkuje sie po czasie. Wykres zaleznosci: szerokosc chlodzenia 10 rozumiana jako rózniczkowana po czasie zaleznosc zmian temperatury srodka próbnika od czasu — nazwe krzywej rózniczkowej V,-= f( i, Charakter krzywych chlodzenia dla badanego oleju i* podano na figurze 5, na której krzywa 33 jest krzywa calkowa — obrazujaca zaleznosc: tempera- ratura (t) — czas (r), a krzywa 34 jest krzywa rózniczkowa obrazujaca zaleznosc: szybkosc chlo¬ dzenia (dt/dr) — czas (r). 10 W opisywanym przykladzie badano zdolnosc chlo¬ dzaca oleju Iloauench N° 1 w temperaturze 60°C bez mieszania. Dolna czesc próbnika byla walcem o srednicy 20 mm i wysokosci 50 mm, górna czesc — walcem o srednicy 12 mm i wysokosci 35 mm.* Termoelement umieszczony byl w odleglosci 40 mm od dolnej podstawy próbnika. Próbnik byl wyko¬ nany ze srebra gat. AgO wedlug polskiej normy PN-70/H-82205. Próbnik wykonano przez odlanie walca, z umieszczonym w wymagany sposób ter- 30 mcclementem, o srednicy 25 mm i wysokosci 65 mm i wytoczenie z tego odlewu próbnika o wy¬ zej podanych wymiarach. Frzykladowe urzadzenie bylo wyposazone w element grzejny oporowy o rr.ocy 300 W: nawiniety na ksztaltke ceramiczna 35 o srednicy zewnetrznej 20 mm z otworem o sred¬ nicy 13 mm drut kantalowy o srednicy 0,5 mm.Po schlodzeniu srodka próbnika do temperatury &0°C zostal on w^yjety z badanego oleju i dokladnie wytarty do sucha lignina, a nastepnie wyczyszcz- 40 czony z osadów i nalotów miekka szmatka flane¬ lowa. Po oczyszczeniu próbnika urzadzenie jest gotowe do nastepnego badania. W opisywanym przykladzie zmiany temperatury byly rejestrowane za pomoca rejestratora X — Y serii 29000 angiel¬ skiej firmy Bryans (Londyn).Czas badania zdolnosci chlodzacej jednego osrod¬ ka hartowniczego w jednej temperaturze przy po¬ mocy dotychczas znanych urzadzen jest nie mniej¬ szy od 15 minut. W powyzszym przykladzie calko¬ wity czas badania wynosil 9 1/2 minuty. Czas bada¬ nia zdolnosci chlodzacej przy pomocy urzadzenia wedlug wynalazku moze byc skrócony przez wypo¬ sazenie go w element grzejny o wiekszej mocy.W badaniach laboratoryjnych nie jest to konieczne ani celowe gdyz czas przygotowania próbek osrodka hartowniczego do badan tj. odmierzania, grzania lub schlodzenia itp. jest prawie taki sam jak czas nagrzania sie próbnika od elementu grzejnego o 60 mocy 300 W i wynosi okolo 10 min. Skrócenie czasu badania moze miec znaczenie przy ruchowych badaniach zdolnosci chlodzacej kapieli hartowni¬ czych w agregatach przemyslowych. Urzadzenia wedlug wynalazku wyposaza sie w elementy grzej- « ne o odpowiednio wiekszej mocy. 50110 308 9 10 Urzadzenie wedlug wynalazku mozna zastosowac do badania zdolnosci chlodzacej osrodków hartow¬ niczych metoda podana w patencie amerykanskim nr 3620068. Badanie to polega badz na rejestracji krzywych nagrzewania sie próbnika zanurzonego § w osrodku hartowniczym którego zdolnosc chlo¬ dzaca badamy, gdy moc dostarczana do elementu grzejnego jest stala, badz na pomiarze czasu na¬ grzewania sie, zanurzonego w badanym osrodku hartowniczym, próbnika do zadanej temperatury w przy stalej mocy pradu zasilajacego element grzej¬ ny urzadzenia. Ponadto urzadzenie wedlug wyna¬ lazku moze byc zastosowane do badania wspól¬ czynników wymiany ciepla miedzy powierzchnia ciala stalego a plynem lub osrodkiem fluidalnym w badz metoda opisana przez M. Pawlowskiego i B. Siwonia. Zastosowanie nieustalonej wymiany ciepla do pomiaru wspólczynnika wnikania ciepla, Inzynieria chemiczna VI, N2, 433 (1976), badz me¬ toda opisana przez Petuchova B.S.: Opytnoje izu- M cenije processov teploperedaci Gosenergoizdat Moskva 1952.Poza tym urzadzenie wedlug wynalazku moze byc stosowane do pomiaru wspólczynnika przewo¬ dzenia ciepla przez ciecze jedna z metod opisanych ^ przez Filippova L. P.: Issiedovanije teplovodnosti zidkostej Izdatelstvo Moskovskovo Universiteta Moskva 1970.Zastrzezenia patentowe M 1. Urzadzenie do badania zdolnosci chlodzacej plynnych i fluidalnych osrodków hartowniczych z próbnikiem wykonanym z metalu o dobrym prze¬ wodnictwie cieplnym w ksztalcie bryly obrotowej, ^ który w swoim wnetrzu wzdluz osi symetrii ma zamocowany nierozlacznie w sposób zapewniajacy dobry kontakt cieplny, termoelement, znamienny tym, ze próbnik (1) ma ksztalt wkleslej bryly obro¬ towej zlozonej z dwu czesci dolnej (2) i górnej (3) ^ bedacych przenikajacymi sie wypuklymi brylami obrotowymi. 2. Urzadzenie wedlug zastrz. 1, znamienne tym, ze górna czesc (3) próbnika (1), stanowiaca pod wzgledem struktury metalu z czescia dolna (2) u jednolita calosc ma ksztalt walca o dowolnym ksztalcie przekroju poprzecznego korzystnie o ko¬ lowym przekroju poprzecznym i o osi symetrii po- kyrwajacej sie z osia symetrii czesci dolnej (2). 3. Urzadzenie wedlug zastrz. 2, znamienne tym, ze srednica górnej czesci (3) próbnika (1) równa sie 1/4 +1/2 maksymalnego wymiaru liniowego najwiekszego przekroju poprzecznego czesci dolnej (2) a jej wysokosc równa sie 1/4 +3/4 maksymal¬ nego wymiaru liniowego czesci dolnej (2) próbnika (1). 4. Urzadzenie wedlug zastrz. 1 albo 2, znamienne tym, ze wspólosiowo do górnej czesci (3) próbnika (1.) wokól niej jest umieszczony element grzejny (8). 5. Urzadzenie wedlug zastrz. 4, znamienne tym, ze element grzejny (8) ma ksztalt cylindrycznej tulei o 03i symetrii pokrywajacej sie z osia symetrii próbnika (1) i o srednicy zewnetrznej nie wiekszej od wewnetrznej srednicy obudowy (13) przy czym srednica otworu srodkowego jest nie mniejsza od srednicy czesci górnej (3) próbnika (1) a wysokosc tulei nie jest mniejsza od 1/2 i nie wieksza od 1 1/10 wysokosci górnej czesci (3) próbnika (1). 6. Urzadzenie wedlug zastrz. 4, znamienne tym, ze materialem oporowym elementu grzejnego jest sypki material oporowy umieszczony miedzy cy¬ lindrem (16) i zewnetrzna boczna powierzchnia górnej czesci (3) próbnika (1). 7. Urzadzenie wedlug zastrz. 6, znamienne tym, ze cylinder (16) na wykonanej z materialu elektro- izolacyjnego pokrywie dolnej (15), która ma ksztalt plaskiej tarczy kolowej o srednicy nie mniejszej od srednicy cylindra (16) z otworem osiowym o srednicy nie mniejszej od srednicy górnej czesci (3) próbnika (1). 8. Urzadzenie wedlug zastrz. 4, znamienne tym, ze grzejnik (8) w calosci wykonany jest z materialu o duzym oporze elektrycznym najkorzystniej z elektrod weglowych. 9. Urzadzenie wedlug zastrz. 8, znamienne tym, ze znajdujaca sie miedzy wewnatrzna powierzchnia obudowy (13) i zewnetrzna powierzchnia elementu grzejnego (8) izolacja (12) z sypkiego materialu termo- i elektroizolacyjinego zawiera od 20 do 50% wagowych wegla korzystnie sproszkowanego koksu hutniczego. 10. Urzadzenie wedlug zastrz. 8, znamienne tym, ze element grzejny (8) z wegla elektrodowego po¬ siada ochronna warstwe niiobowa.Tlo-ste i Hi&nik^ hibrejestrator Figi Miernik f lubrejtslraton Fi92110 308 ) Zasilanie^ lubreje&frator U ?2 28 ^///;/J/A Figi110 308 Czas szybkosc chlodzenia Fig 5 OZGraf. Z.P. Dz-WO, z. 96 (120+20) 8.81 Cena 45 zl PL