Wynalazek niniejszy dotyczy maszyny obrotowej stosowanej jako silnik, pompa lub sprezarka, w której glównie dzialajace narzady skladaja sie z dwóch wspólsrod- kowych, wzgledem siebie nieruchomych czesci i tloka pierscieniowego, który wzgledem czesci wspólsrodkowych porusza sie mimosrodowo i jest wzgledem nich u- szczelniony. Tlok pierscieniowy zaopa¬ trzony jest w tarcze, która szczelnie przy¬ lega do bocznych pierscieniowych po¬ wierzchni, czesci wspólsrodkowych, wspól¬ dzialajacych z tlokiem. Tarcza jest tak do¬ brana, ze stale przykrywa przestrzen pier¬ scieniowa, utworzona przez czesci wspól- srodkowe, przy kazdem polozeniu tloka pierscieniowego.W tego rodzaju maszynach, jak wogóle w maszynach obrotowych, glówny warunek otrzymania obliczonej sprawnosci jest o- osiagniecie skutecznej szczelnosci porusza¬ jacych sie wzgledem siebie czesci rucho¬ mych. W niniejszej maszynie nalezy wiec uzyskac szczelnosc nietylko mimosrodowo poruszanego tloka wzgledem czesci wspól¬ srodkowych w tych miejscach, gdzie czesci te sie stykaja, lecz równiez i tarcza poru¬ szajaca sie jednoczesnie z tlokiem i przy¬ krywajaca przestrzen pierscieniowa, znaj¬ dujaca sie miedzy czesciami wspólsrodko- wemi, winna szczelnie przylegac w miej¬ scach styku.Poza tern nalezy stosowac tego rodzaju uklad, aby po stronie przestrzeni wysokie-? go cisnienia, wskutek nacisku, dzialajace¬ go po jednej stronie srodka maszyny, prze- ci^jB^^ljl^by siefU8|lovmniom skrzywienia p^tó^^4ak,^zel)^ po Stronie przestrzeni wysokiego cisnienia przykrywa nie odchy¬ lala sie ze swego polozenia przylegajace¬ go do czesci wspólsrodkowych, gdyz ina¬ czej pomiedzy temi czesciami i przykrywa moglaby powstac nieszczelnosc.Powyzszym warunkom uszczelnienia wynalazek niniejszy czyni zadosc w spo¬ sób prosty i zupelnie wystarczajacy. Wy¬ nalazek ma na celu uzyskac w I silniku tak skuteczna szczelnosc, aby osiagnac mozli¬ wie najwyzsza sprawnosc^ Wynalazek ma na celu przedewszyst- kiem taki uklad, zapomoca którego osiaga sie zupelnie dobre uszczelnienie w miej¬ scach styku zarówno w kierunku promie¬ niowym miedzy mimosrodowo poruszaja¬ cym sie tlokiem i czesciami wspólsrodko¬ wemi, jak i w kierunku osiowym miedzy tarcza tloka i czesciami wspólsrodkowemi.Uklad ten wyróznia sie glównie tern, ze miedzy tlokiem a walem napedzajacym wzglednie napedzanym jest polaczenie ruchome tego rodzaju, ze moment obroto¬ wy, powstajacy miedzy tlokiem a walem napedzanym, wzglednie napedzajacym, powoduje przesuw tloka tak, ze on szczel¬ nie przylegac bedzie do powierzchni styko¬ wych. Przesuw ten moze odbywac sie w kierunku osiowym lub promieniowym, w celu uszczelnienia w jednym z kierunków powyzszych, albo tez ^ obydwu kierun¬ kach osiowym i promieniowym, w celu u- szczelnienia w obu kierunkach.W dalszej tresci uklad jest blizej opi¬ sany na podstawie zalaczonych rysunków, które uwidoczniaja przyklady wykonania wynalazku. Fig. 1 przedstawia przekrój podluzny maszyny obrotowej, wykonanej jako sprezarka, fig. 2 przedstawia widok koncowy maszyny, bez oslony /i tloka; fig. 3 przedstawia widok zgóry na maszyne, bez koncowej oslony; fig. 4 — 9 podaja szczególy wykonania polaczenia tloka i czesci napedzanej, wzglednie napedzaja¬ cej, dzieki którym uzyskuje sie przesuw tloka, co powoduje szczelnosc w miej¬ scach styku czesci ruchomych; fig. 10 przedstawia widok koncowy maszyny, bez oslony przykrywajacej tlok; fig. 11 uwi¬ docznia w widoku w kierunku osi wycie¬ cie tloka, zaopatrzone w uszczelniajace wpustki podluzne; fig. 12 przedstawia prze¬ krój poprzeczny maszyny wzdluz linji 6— b na fig. 13 wraz z urzadzeniem do rozpre¬ zania albo sprzezania przy pracy maszyny jako silnik; fig. 13 przedstawia przekrój wzdluz osi maszyny uwidocznionej na fig. 12, wyposazonej w dwa mimosrodowo po¬ ruszajace sie tloki.Czesc maszyny 1 jest to rama, ustawio¬ na na plycie fundamentowej 2, wykonana z jednej czesci z wspólsrodkowemi cze¬ sciami 3 i 4. Czesc 5 jest to tlok, porusza¬ jacy sie mimosrodowo i wspóldzialajacy z powyzszemi czesciami wspólsrodkowemi, który z przykrywa 6 moze byc wykonany z jednej czesci. Przykrywa 6 swa we¬ wnetrzna powierzchnia szczelnie przylega do bocznych pierscieniowych powierzchni czesci 3 i 4, przykrywajac znajdujaca sie miedzy temi czesciami pierscieniowa prze¬ strzen robocza, przy kazdem polozeniu tloka 5. Szczegól 7 jest to nieruchoma przegroda, laczaca czesci 3 i 4, która wcho¬ dzi w odpowiednie wyciecie osiowe 8 (fig. 11) tloka 5. Czesc 9 jest to ruchomy narzad sterowniczy* umieszczony miedzy rama / i tlokiem 5, wzglednie tarcza tloka 6, sterujacy tlokiem i zapobiegajacy zbyt silnemu naciskowi powierzchni krawedzi wyciecia tloka 8 wraz z wpustkami uszczel¬ niajacemi na przegrode nieruchoma 7. Po stronie tarczy tlokowej 6 rama 1 jest przy¬ kryta pokrywa 10, a po przeciwleglej stro¬ nie pokrywa ll\. Po jednej stronie prze¬ grody 7 w czolowej sciance pierscieniowej przestrzeni roboczej mieszcza sie otwory 12 (fig. 2), które w wypadku, gdy maszyna — 2 —wykonana jest jako sprezarka, sluza dla wlotu powietrza. Po przeciwleglej stronie przegrody 7 we wspomnianej czolowej sciance pierscieniowej umieszczone sa o- twory wylotowe 13, które sa zamkniete zaworami 14, obciazonemi sprezynami, za¬ pobiegajacemi w ten sposób wlotowi po¬ wietrza z zewnatrz do przestrzeni robor czej. W pokrywie 11 znajduje sie komora 15 pokrywajaca oba zawory 14 i otwory 13; komora ta laczy sie z wylotem 16. Otwory doprowadzajace 13 sa równiez pokryte ko¬ mora 17, umieszczona w pokrywie 11, któ¬ ra to komora 17 laczy sie z otworem wlo¬ towym 18. W jaki sposób obie pary otwo¬ rów wlotowych i wylotowych 12 wzglednie 13 naprzemian wspóldzialaja z tlokiem 5, powodujac wlot i wylot z oddzielonych je¬ den od drugiego przedzialów przestrzeni roboczej, jest juz znane i dlatego niema potrzeby blizej opisywac.Mechanizm glównie wyrózniajacy wy¬ nalazek niniejszy, który w uwidocznibnem na rysunku wykonaniu powoduje szczelne przyleganie tloka 5 zarówno w kierunku osiowym jak i promieniowym, wykonany jest w sposób nastepujacy. Z tlokiem 5 i jego tarcza 6 laczy sie wspólsrodkowo leb czworokatny 19 w taki sposób, ze on jedno¬ stajnie porusza sie razem z tlokiem w je¬ go posuwach. Na dwóch przeciwleglych bokach lba 19 wystaja zebra prowadnicze 20 pochyle wzgledem osi obrotu. Zebra te prowadzone sa w odpowiednio uksztaltowa¬ nych ukosnych zlobkach 21, w których sie przesuwaja (fig. 7, 8). Zlobki te sa odpo¬ wiednio umieszczone w walcowej czesci 22, stanowiacej zakonczenie na stale po¬ laczonego z nia walu 23, który utrzymywa¬ ny jest w lozyskach 24, zamocowanych w czesci 25, stanowiacej jedna calosc z ra¬ ma 1. Na wal 23 jest nasunieta czesc 26, która moze sie luzno na nim obracac i prze¬ suwac, az do zetkniecia sie z zewnetrzna czolowa powierzchnia lozyska zewnetrzne¬ go 24. Nazewnatrz czesci 26 nasunieta jest na wal 23 czesc 2$, która zamocowana jest na nim nieruchomo trzpieniem 27. Prze¬ ciwlegle wzgledem siebie konce czesci 28 i 26 wyposazone sa w zazebiajace sie u- kosne zeby 29 wzglednie 30, jak to jest u- widocznione na fig. 3. Na czesc 28 nasu¬ nieta jest czesc 31, która posiada po stro¬ nie do silnika dwa wystepy 32, umieszczo¬ ne srednicowo jeden naprzeciw drugiego, które to wystepy zazebiaja sie z odpo- wiedniemi wydrazeniami 33 czesci 26, na¬ sunietej luzno na wal 23. Na czesci 31 mo¬ ze byc zamocowane kolo pasowe, kolo ze¬ bate lub podobny narzad, albo tez czesc ta moze byc bezposrednio sprzegnieta z silnikiem.Urzadzenia powyzsze dzialaja nastepu¬ jaco. Pod warunkiem, ze maszyna dziala jako sprezarka albo ewentualnie jako pompa, jak zaznaczono wyzej, naped prze¬ nosi sie na czesc 31 zapomoca kola paso¬ wego, kola zebatego lub podobnego narza¬ du, albo tez zapomoca bezposrednio z ta czescia polaczonego silnika. Czesc 31 obra¬ ca sie przytem w kierunku strzalki 34, jak zaznaczono na fig. 1. Wskutek tego czesc 26, zazebiona z czescia 31, wprawia sie równiez w ruch obrotowy. Ukosne zeby 29 czesci 26, wprawionej w ruch obrotowy, naciskajac na ukosne zeby 30 czesci 28, za¬ mocowanej na wale 23, powoduja przesuw walu 23 w kierunku osi w prawo (fig. 1).Razem z walem przesuwa sie równiez w kierunku osi w prawo walcowa czesc 22, posiadajaca zlobki ukosne 21, w których znajduja sie zebra prowadnicze 20 lba 19.Spowodowany tern ruchem nacisk ukos¬ nych powierzchni zlobków na zebra pro¬ wadnicze 20 daje w pierwszym rzedzie przesuw osiowy tloka 5 wraz z tarcza 6, a tern samem sprowadza scisle przyleganie odnosnych powierzchni tarczy 6 w miej¬ scach styku z czesciami wspólsrodkowemi 3 i 4. Niezbedne przytem tarcie miedzy powierzchniami zlobków 21 i zebrami pro- wadniczemi 20 zapewnione jest naciskiem - 3 -Sprezyny 35 wpuszczanej w czesc 22 i dzialajacej na leb 19. Gdy tarcza 6 w po¬ wyzszy sposób uzyskala juz szczelne przy¬ leganie w miejscach styku, przesuw zas walu 23 odbywa sie w dalszym ciagu wsku¬ tek zazebiania ukosnych zebów 29 i 30, wówczas tlok 5, wraz z szczelnie przyle- gajacemi do czesci 3 i 4 powierzchniami uszczelniaj acemi tarczy 6, nie mogac da¬ lej przesuwac sie w kierunku osiowym, po przezwyciezeniu tarcia miedzy powierzch¬ niami ukosnemi zlobków 21 a zebrami prowadniczemi 20, otrzymuje w rezultacie ruch w kierunku promieniowym zapomoca lba 19, przesuwajac sie wdól do polozenia, które zajmuje wedlug fig. 1, a dzieki temu tlok jest przyciskany do czesci wspólsrod- kowych 3 i 4, szczelnie przylegajac w miejscach styku. W ten sposób, dzieki ru¬ chomemu polaczeniu tloka z napedzajaca gó czescia, tlok 5 i tarcza 6 szczelnie przy¬ legaja w miejscach styku, zarówno w kie¬ runku osiowym, jak i promieniowym. U- szczelnienie to, naturalnie, jest stale utrzy¬ mywane podczas posuwów tloka i przykry¬ wy i to niezaleznie od polozen, w których czesci te sie znajduja.Uklad powyzszy moze tez byc wykona¬ ny w inny sposób. I tak, zamiast czesci 29 i 30, oddzialywajacych na przesuniecie walu 23, moze znajdowac sie na wale je¬ den albo kilka zwojów srubowych wzgled¬ nie jeden albo kilka zlobków srubowych, które z czescia napedzana albo napedza¬ jaca tak sie zazebiaja, ze wskutek powsta¬ jacych momentów obrotowych otrzymuje sie przesuniecie walu za posrednictwem wspomnianych zlobków srubowych.W krawedzie wyciecia 8 tloka 5 (fig. 11) wpuszczone sa podluzne wpustki u- szczelniajace 36, które swemi wewnetrzne- mi powierzchniami, lezacemi naprzeciw sie¬ bie, przylegaja z obu stron do przegrody rozdzielczej, umieszczonej miedzy czescia¬ mi wspólsrodkowemi 3 i 4.W jednej z przestrzeni roboczych, a mianowicie tloczacej, (po prawej stronie fig. 2) podczas pracy maszyny panuje ci¬ snienie wysokie, przewyzszajace cisnienie panujace w drugiej przestrzeni roboczej, a mianowicie ssacej. Ta czesc tarczy 6, która sie znajduje po stronie cisnienia wysokie¬ go przestrzeni roboczej, moze byc wskutek panujacego w tej przestrzeni wysokiego cisnienia oddalona od powierzchni uszczel¬ niajacej, do której przylega. O ile panuja¬ cemu tam cisnieniu nie przeciwdziala sie w zaden sposób, wówczas na przestrzeni wysokiego cisnienia powstanie miedzy tarcza i jej powierzchnia przylegania nie¬ szczelnosc. Aby temu zapobiec, zastosowa¬ no w mysl wynalazku osobny przyrzad wyrównawczy. Przyrzad ten moze byc tak wykonany, ze po przeciwleglej stronie wysokiego cisnienia przewidziano, w znaj¬ dujacej sie tam powierzchni uszczelniaja¬ cej albo obok niej, jeden lub kilka otwo¬ rów, które tak sie lacza z przewodem ci¬ snienia wysokiego maszyny, iz panujace dzieki tym otworom cisnienie na tarcze, po stronie przeciwleglej przestrzeni wysokiego cisnienia, wyrównywuje to ostatnie, dzieki czemu tarcza w miejscach przylegania zo¬ staje zrównowazona i plasko przylega w polozeniu uszczelniajacem.Na rysunku uwidoczniono inny uklad w celu osiagniecia powyzszego zrównowaze¬ nia. Jak przedstawiono na fig. 1, do ze¬ wnetrznej powierzchni tarczy 6 przylega pierscieniowa czolowa krawedz dzwona 42, który przyciskany sprezyna 43 do tar¬ czy 6 zabezpiecza szczelnosc. Dzwon ten, zgodnie z polozeniem kreskowanem uwi¬ doczniono na fig. 10, musi byc mimosrodo- wo umieszczony wzgledem tarczy 6, w któ¬ rym to celu tarcza zostala przesunieta ku stronie, przeciwleglej stronie przestrzeni wysokiego cisnienia. Odpowiadajaca prze¬ strzeni wysokiego cisnienia strona tarczy jest niezajeta na wiekszej czesci, niz stro¬ na przeciwlegla, do której na wiekszej czesci powierzchni przylega dzwon. Po- — 4 —ciaga ta za soba ten skutek, ze w wypadku, gdy pod dzialaniem cisnienia, panujacego po stronie przestrzeni wysokiego cisnienia, tarcza 6 zostaje odsunieta ze swego polo¬ zenia uszczelniajacego, zas wskutek po¬ wstale) w ten sposób nieszczelnosci, wy¬ sokie cisnienia stanie sie skutecznem rów¬ niez na zewnetrznej powierzchni tarczy, cisnienie to dzialac bedzie na niezajeta wieksza powierzchnie tarczy 6, która wskutek tego pod wplywem tego cisnienia zostanie sprowadzona zpowrotem do polo¬ zenia uszczelniajacego, W celu osiagniecia dowolnego spotegowania opisanego powy¬ zej skutku wyrównawczego, moze byc dzwon 42 przesuwany odpowiednio wzgle¬ dem srodka tarczy 6 wzdluz jej zewnetrznej powierzchni. Urzadzenie z dzwonem mo¬ ze tez byc zuzytkowane w inny sposób, a mianowicie tak, zeby wnetrze dzwona moz¬ na bylo napelniac czynnikiem pod Wyso¬ kiem cisnieniem, lub tez oprózniac z niego, dzieki czemu cisnienie, dzialajace na po¬ kryta przez dzwon powierzchnie tarczy, moze byc osiagniete wieksze lub mniejsze w porównaniu do cisnienia, dzialajacego na otaczajaca dzwon powierzchnie. Polo¬ zenie dzwona 42 wzgledem srodka tarczy 6 musi byc w kazdym poszczególnym wypad¬ ku odpowiednio regulowane, co rozumie sie samo przez sie.Dzwon moze byc w danym wypadku zastapiony membrana, osadzona na pier¬ scieniu lub podobnej czesci, który jest od¬ powiednia polaczony z oslona.Na fig, 12, przedstawiajacej maszyne wykonana jako silnik, tarcza 6 posiada na wewnetrznej powierzchni dwa pierscienio¬ we wyzlobienia 44 i 45. Wyzlobienie 44 w ksztalcie luka posiada taki sam promien krzywizny, jak czesc 4, wyzlobienie zas 45 taki sam promien krzywizny, jak czesc 3. Srodek napedny, który doprowadzany jest walem wydrazonym 46 (fig, 13), do¬ staje sie do komory srodkowej 47, a stad do, laczacej sie z ta ostatnia, komory 48.Zaleznie od tego, jak sie porusza tlok 5 wraz z tarcza 6, zmieniaja sie odpowiednio polozenia wyzlobien 44 i 45, znajdujacych sie w tej tarczy, przyczem wyzlobienia te okresowo sa pokrywane odpowiedniemi czesciami 4 i 3, nakrywajac sie z ich kra* wedziami, okresowo zas krzyzuja sie z po- wyzszemi krawedziami albo tez przechodza w polozenie poza niemi, W polozeniu kreir skowanem 49 (fig, 12) wyzlobienie 44, prze¬ cinajac krawedz pierscieniowa czesci 4* znajduje sie jednym koncem, naprzeciw czesci srodkowej 47, drugim zas koncem naprzeciw przestrzeni roboczej 50. W tern polozeniu umozliwia wyzlobienie 44 prze* plyw srodka napednego z komory srodka? wej 47 do przestrzeni roboczej 50. Przy temze polozeniu tarczy 6 wyzlobienie 45 przecina krawedz pierscieniowa czesci 3, wskutek czego znajduje sie jednym koncem naprzeciw zewnetrznej przestrzeni robo¬ czej 50, drugim zas koncem naprzeciw ko¬ mory 48, umozliwiajac przytem polozeniu przeplyw srodka napednego z tej ostatniej komory do przestrzeni roboczej 52. Obie przestrzenie robocze 50 i 52 sa przytem czesciowo zasilane srodkiem napednym pod pelnem cisnieniem, który nastepnie po rozprezeniu sie z Jednakowym skutkiem w obu przestrzeniach i dokonaniu pracy, uchodzi otworem 8 miedzy krawedzia kon¬ cowa tloka 5 i przegroda 7 i stad dalej na- zewnatrz otworem 53 czesci 3.Zamiast doprowadzenia w sposób po¬ wyzszy do obu przestrzeni roboczych srodka napednego pod cisnieniem, moze praca silnika odbywac sie na zasadzie roz¬ prezania albo sprzezania. Przy tym sposo¬ bie pracy silnika wewnetrzna przestrzen robocza 50 jest nazewnatrz odcieta, a sro¬ dek napedny doprowadzany jest pod pel¬ nem cisnieniem, w sposób wyzej opisany, wyzlobieniem 44 i rozpreza sie czesciowo w tej przestrzeni roboczej. Poczem otworem wylotowym, umieszczonym w tarczy 6, który wówczas otwiera sie, przedostaje sie — 5 -ten czesciowo rozprezony srodek napedny do przestrzeni poza tarcza 6, skad przecho¬ dzi do zewnetrznej przestrzeni roboczej 52, albo za posrednictwem wyzlobienia 45 w sposób wyzej opisany albo tez bezpo¬ srednio przez otwór w tarczy 6,.W osadzonej na stale na wale silnika tarczy korbowej 54 zniajduje sie przesuwny wzdluz srednicy suwak 55, który polaczo¬ ny jest z tlokiem 5 zapomoca czopa kor¬ bowego 56. Miedzy suwakiem 55 i czescia tkrczy korbowej 54 osadzona jest sprezyna 57, która tak dziala na suwak 55 i pola¬ czona z nim tarcze korbowa 54, ze tlok jest zawsze przyciskany do wspólsrodko- wych czesci 3 i 4, a co zatem idzie równiez podczas jego posuwów.Kierunek przesuwów suwaka 55 jest pochylony wzgledem prostej, przechodza¬ cej przez srodek tarczy korbowej 54 i sro¬ dek czopa korbowego 56, dzieki czemu o- trzymuje sie przesuniecia tloka w odniesie¬ niu do jego punktów styku z czesciami 3 i 4.Na fig. 13 uwidoczniono dwa zestawy silników, opisane w powyzszy sposób, usta¬ wione jeden obok drugiego w kierunku osi.Jeden z zestawów jest przesuwny w kierunku osi wewnatrz oslony 58, wskutek czego oba zestawy moga byc zblizone do siebie w kierunku osi silnika. Aby to mozna bylo uzyskac, zestaw przesuwny jest pola¬ czony z membrana 59, która opiera sie na czesciach 33, polaczonych z oslona 58. O- parcie to! nie dochodzi az do miejsca za¬ mocowania obrzeza 61 membrany, lecz od strony wewnetrznej tego zamocowania membrana jest wolna na pewna szerokosc 62. Cisnienie na wolna czesc 62 i równe mu cisnienie na powierzchnie 63 z przeciw¬ leglej strony tej powierzchni zestawu silni¬ ka znosza sie wzajemnie, nie powodujac tern samem zadnego odksztalcenia mem¬ brany. Cisnijenie panujace miedzy temi powierzchniami, dzialajac z jednej strony na membrane, a z przeciwnej strony na jej nieruchoma podkladke, powoduje nato¬ miast przesuw zestawu silnika do we¬ wnatrz, przyczem wolna czesc 62 membra¬ ny umozliwia powyzszy przesuw. Rysunek przedstawia czesc oporowa 60 plasko przy¬ legajaca do membrany; zamiast tego po¬ wierzchnia przylegania moze byc wypukla lub wklesla albo tez posiadac odmienny od plaskiego profil. PL