Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do okreslania wspólrzednych z map lub rysunków umozliwiajace naprowadzanie znacznika celowniczego na dowolny punkt mapy lub rysunku.Znane sa urzadzenia do okreslania wspólrzednych z map lub rysunków takie jak Digipos 1008, Digipos 1612, Wang, CalComp, Benson.Urzadzenie Digipos 1008 oraz Digipos 1612 sklada sie z podswietlanego stolu z umocowanymi na nim prowadnicami wzdluznymi, po których przesuwa sie prowadnica poprzeczna, umozliwiajacymi naprowadzenie glowicy optycznej na zadany punkt przyklejonej do powierzchni stolu mapy lub rysunku, oraz z jednostki sterujacej praca ukladów naprowadzania i zliczajacej przesuniecia glowicy. Silniki napedzajace glowice sa sprzezone z pradnicami tachometrycznymi, których impulsy sa zliczane w ukladach sterujacych jako jednostko¬ we kroki glowicy po osiach x i y wzgledem przyjetego uprzednio, stalego ukladu wspólrzednych.Po operacji naprowadzania stany liczników sa wyswietlane na pulpicie sterujacym, moga byc równiez zapisane najnaszynie do pisania Consul 253 lub wyperforowane na dziurkarce tasmy Consul332.5. W urzadzeniu Digipos 1008 naprowadzanie na okreslony punkt na mapie lub rysunku jest zrealizowane przy pomocy glowicy optycznej, napedzanej przez silniki w kierunkach x i y skladajacej sie z soczewki i plytki, na których naniesione sa krzyze celownicze. Naprowadzanie glowicy optycznej na okreslony punkt na mapie lub rysunku uzyskuje sie przez pokrycie sie krzyza naniesionego na soczewke z krzyzem naniesionym na plytce oraz z punktem na mapie, którego wspólrzedne sa okreslane. Podczas okreslania wspólrzednych krzyz naniesiony na soczewke dotyka mapy.W urzadzeniu Digipos 1612 dla ulatwienia naprowadzania na okreslony punkt na mapie lub rysunku zamocowano w miejsce glowicy optycznej miniaturowa kamere telewizyjna, z której obraz jest przenoszony na monitor znajdujacy sie przy pulpicie sterujacym. W tym rozwiazaniu krzyz celowniczy widziany na ekranie monitora wytwarzany jest na drodze elektronicznej przez jednostke sterujaca urzadzenia.Na podobnej zasadzie dzialaja urzadzenia wyposazone w lacze swiatlowodowe, w którym przenoszony jest obraz mapy na ekran umieszczony na pulpicie sterujacym przed operatorem.2 108 909 Istnieja równiez urzadzenia dzialajace na innych zasadach. Posiadaja one pod powierzchnia robocza stolu, siatki wspólrzednych o podzialce równej jednostkowym krokom. Siatki moga byc typu magnetycznego, elektromagnetycznego lub pólprzewodnikowego. W tym urzadzeniach glowica optyczna sklada sie z jednej soczewki z cewka indukcyjna. Na takich zasadach pracuja urzadzenia firmy Wang, CalComp, Benson.Opisane wyzej urzadzenia posiadaja szereg wad i niedogodnosci, np. urzadzenie do okreslania wspólrzednych Digipos 1008 jest niewygodne w obsludze ze wzgledu na koniecznosc prostopadlej obserwacji w stosunku do plaszczyzny mapy. Wymaga to pochylania stolu dla okreslenia wspólrzednych punktów lezacych w róznych czesciach mapy. Pochylanie stolu zmienia warunki równowagi glowicy optycznej. Istniejace uklady kompensowania pochylenia stolu nie zapewniaja prawidlowosci okreslenia wspólrzednych przy róznych pochyleniach stolu. Wszystkie obserwacje wodr.iesieniu do jednego przyjetego ukladu wspólrzednych nalezy prowadzic przy raz ustawionym pochyleniu stolu. Kazda zmiana pochylenia zwieksza blad odczytu a zachowa¬ nie stalego kata pochylenia utrudnia prace operatora zwiekszajac tym mozliwosc powstawania bledów przypadkowych. Przesuw przedniej powierzchni ukladu celowniczego bezposrednio po powierzchni mapy powoduje szybkie scieranie krzyza celowniczego i matowienie srodkowej powierzchni soczewki, co dodatkowo utrudnia naprowadzanie znacznika celowniczego na zadany punkt.Urzadzenie typu Digipos 1612 eliminuje w znacznym stopniu wymienione wady, jednak przy duzym wzroscie kosztów wytwarzania urzadzenia, ponadto obraz obserwowany na ekranie monitora jest czarno-bialy, co utrudnia prawidlowe okreslanie znaków topograficznych na mapie, stwarzajac .mozliwosc przeklamania w naprowadzaniu glowicy na zadany punkt. Umieszczenie kamery telewizyjnej zwieksza obciazenie prowadnic.Urzadzenia firm Wang, CalComp, Benson charakteryzuja sie podobnymi niedogodnosciami, jak urzadzenia opisane wyzej.Urzadzenia przenoszace obraz na pulpit sterujacy przy pomocy swiatlowodów wymagaja stosowania bardzo drogich swiatlowodów obrazowych.Przedmiot wynalazku ma na celu usuniecie wszystkich wymienionych wyzej niedogodnosci przez wykonanie urzadzenia do okreslania wspólrzednych z wbudowana katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji, które umozliwiloby naprowadzanie znacznika celowniczego na dowolny punkt mapy lub rysunku bez koniecznosci pochylania stolu, z mozliwoscia obserwacji z jednego punktu,nie wprowadzajac przy tym kosztownego przetwarzania obrazu na drodze elektronicznej lub przesylania go swiatlowodem.W pierwszym przykladzie rozwiazania bedacego przedmiotem wynalazku zagadnienie to zostalo rozwiaza¬ ne przez wykonanie urzadzenia skladajacego sie z podswietlanego stolu, umieszczonych na nim prowadnic wzdluznych, po których przesuwa sie prowadnica poprzeczna, generatorów impulsów kroku na kierunkach x i y, umieszczonych na odpowiednich prowadnicach, z jednostki sterujacej i pulpitu sterujacego polaczonych elekt¬ rycznie ze stolem, z wbudowana katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji, umieszczona przesuwnie na prowadnicy poprzecznej i wyposazona w plytke ze znacznikiem celowniczym, zamontowana w dolnej czesci korpusu, w tuleje z soczewka umieszczona przesuwnie w korpusie nad plytka, w uklad zwiercia¬ del zamocowanych obrotowo w korpusie na osiach równoleglych do siebie i przesunietych wzgledem siebie w plaszczyznie pionowej i poziomej oraz w ruchowo osadzone w dolnej powierzchni korpusu kulki.W drugim przykladzie rozwiazania urzadzenie skladajace sie z podswietlanego stolu, umieszczonych na nim prowadnic wzdluznych, po których przesuwa sie prowadnica poprzeczna.z generatorów impulsów kroku na kierunkach x i y, umieszczonych na odpowiednich prowadnicach, z jednostki sterujacej i pulpitu sterujacego polaczonych elektrycznie ze stolem jest wyposazone w katowa glowice optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji umieszczona przesuwnie i obrotowo na prowadnicy poprzecznej za posrednictwem lozyska, posiadaja¬ ca plytke ze znacznikiem celowniczym umieszczona w dolnej czesci korpusu, w tuleje z soczewka umieszczona przesuwnie w korpusie nad plytka i polaczona z mechanizmem napedowym tulei, uklad zwierciadel zamocowa¬ nych obrotowo w korpusie na osiach równoleglych do siebie, przesunietych wzgledem siebie w plaszczyznie pionowej i poziomej i obracanych przez mechanizm obrotu zwierciadel, mechanizm obrotu glowicy sprzegniety z lozyskiem mocujacym glowice do prowadnicy poprzecznej, ruchowo osadzone w dolnej powierzchni korpusu kulki oraz zespól synchronizujacy umieszczony w jednostce sterujacej urzadzenia i polaczony elektrycznie z ta jednostka i z mechanizmami glowicy.Wynalazek zostanie blizej objasniony na przykladzie wykonania przedstawionym na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schematycznie urzadzenie do okreslania wspólrzednych z katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji sterowana recznie, fig. 2 przedstawia schematycznie katowa glowice optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji, fig. 3 przedstawia schematycznie II przyklad wykonania urzadzenia do okreslania wspólrzednych z katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji z automatycznym wyrównaniem kierunku celowania, fig. 4 przedstawia schematycznie katowa glowice optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji z automatycznym wyrównaniem kierunku celowania.108 909 3 Urzadzenie do okreslania wspólrzednych przedstawione na fig. 1—2 sklada sie ze stolu z podswietlana plyta 1 na którym umieszczona jest mapa lub rysunek 2. Po prowadnicach wzdluznych 3 przesuwa sie prowadnica poprzeczna 4, po której z kolei moze przesuwac sie katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji 5. Prowadnice wzdluzne zamkniete sa ogranicznikami ruchu 6. Na zewnatrz katowej glowicy optycznej ze zmiennym kierunkiem obserwaqi znajduja sie pokretla zwierciadel 7 pozwalajace na zmiane kierunku obserwacji i pokretlo zmiany powiekszenia 8. Obok glowicy znajduje sie mechanizm napedu 9 sprzezony z pulpitem sterujacym 10 oraz poza stolem umieszczona jest jednostka sterujaca 11 i urzadzenie zapisujace (drukarka, dziurkarka).Katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwaqi 5 przedstawiona na fig. 2 sklada sie z korpusu 12, w którym w górnej jego czesci sa zamocowane obrotowo na osi 13 zwierciadlo górne 14 i na osi 15 zwierciadlo dolne 16. W ruchomej tulei 17 znajduje sie soczewka 18. W dolnej czesci korpusu sa umieszczone plytka ze znacznikiem celowniczym 19 oraz trzy kulki 20 osadzone ruchowo i stykajace sie z powierzchnia mapy lub rysunku. Kulki sa tak ustawione, aby zapewnic miedzy plytka 19 a powierzchnia mapy 2 szczeline w granicach 0,15—0,25 mm, co pozwala naprowadzic znacznik celowniczy na zadany punkt na mapie lub rysunku z dokladnoscia rzedu 0,1 mm.Zmiane kierunku obserwacji znacznika celowniczego przez obslugujacego mozna uzyskac przez obrót zwierciadel 14 i 16 wzgledem swych osi, natomiast zmiane powiekszenia obrazu przez przesuniecie tulei 17 z soczewka 28.W II przykladzie wykonania urzadzenia przedstawionym na fir 3—4 katowa glowica optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji 25 jest zamocowana obrotowo na lozysku 26. co umozliwia automatyczne jej skrecanie przez zespól napedowy 27,zasilany z zespolu synchronizujacego 28 i zajmowanie przez nia skrajnych pozycji oznaczonych na fig. 3 przez polozenie 25l, 25", 25,M, 25tv, z tym, ze kierunek obserwacji znacznika celowniczego w plaszczyznie poziomej zmienia sie od 0° do a°. Zmiana kierunku obserwacji w plaszczyznie pionowej w granicach flx, do/32 jest zrealizowana automatycznie przez obrót zwierciadel 14 i 16. Zwierciadla 14 ' i 16 obracane sa przez zespól napedowy 29 zasilany z zespolu synchronizujacego 28. Zmiana powiekszenia w zaleznosci od odleglosci oka obslugujacego urzadzenie od katowej glowicy optycznej ze zmiennym kie unkiem obserwacji odbywa sie przez zmiane odleglosci soczewki 18, umocowanej w ruchomej tulei 17, od powierzchni ! mapy lub rysunku 2. Tuleja 17 jest przesuwana przy pomocy zespolu napedowego 30 zasilanego z zespolu ' synchronizujacego 28.Zastrzezenia patentowe 1. Urzadzenie do okreslania wspólrzednych skladajace sie z podswietlanego stolu, umieszczonych na nim prowadnic wzdluznych, po których przesuwa sie prowadnica poprzeczna, glowicy optycznej umieszczonej przesuwnie na prowadnicy poprzecznej, generatorów impulsów kroku na kierunkach x i y, umieszczonych na odpowiednich prowadnicach, jednostki sterujacej i pulpitu sterujacego polaczonych elektrycznie ze stolem, znamienne tym, ze posiada katowa glowice optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji (5), umieszczona przesuwnie na prowadnicy poprzecznej, wyposazona w plytke (19) ze znacznikiem celowniczym, umieszczona w dolnej czesci korpusu (12) w przesuwna tuleje (17) z zamocowana w niej soczewka (18), umieszczona w korpusie (12) nad plytka (19), w uklad zwierciadel (14 i 16) zamocowanych obrotowo w korpusie (12) na osiach (13 i 15) nad tuleja (17) tak, ze osie (13 i 15) sa równolegle do siebie i przesuniete wzgledem siebie w plaszczyznie poziomej i pionowej oraz w ruchowo osadzone w dolnej powierzchni korpusu (12) kulki (20). 2. Urzadzenie do okreslania wspólrzednych skladajace sie z podswietlanego stolu, umieszczonych na nim prowadnic, wzdluznych, po których przesuwa sie prowadnica poprzeczna, glowicy optycznej umieszczonej przesuwnie na prowadnicy poprzecznej, generatorów impulsów kroku na kierunkach x i y, umieszczonych na odpowiednich prowadnicach, jednostki sterujacej i pulpitu sterujacego polaczonych elektrycznie ze stolem, znamienne tym, ze posiada katowa glowice optyczna ze zmiennym kierunkiem obserwacji (25) umieszczona przesuwnie i obrotowo na prowadnicy poprzecznej za posrednictwem lozyska (26) sprzegnietego z mechanizmem obrotu glowicy (27), wyposazona w plytke (19) ze znacznikiem celowniczym umieszczona w dolnej czesci korpusu, w tuleje (17) z soczewka (18) umieszczona w przesuwnie w korpusie nad plytka (19) i polaczona z mechanizmem napedu tulei (30) w uklad zwierciadel (14 i 16) zamocowanych obrotowo w korpusie na osiach (13 i 15) i napedzanych przez mechanizm napedu zwierciadel (29), w ruchowo osadzone w dolnej czesci korpusu kulki oraz w zespól synchronizujacy (28) umieszczony w jednostce sterujacej i polaczo¬ ny elektrycznie z ta jednostka i z mechanizmami glowicy.108 909 O^a f/p. / Fig. 2108 909 29 26 30 23E V- Fig.3 JL J2L- W=fT=f^ 19t Fig 4 PL