* Wynalazek niniejszy dotyczy zastoso¬ wania fonm obrotowych do -wyrobu odle¬ wów wydrazonych przy czesciowem wyzy¬ skaniu wytworzonej przytem sily odsrod¬ kowej i nadaje sie przedewiszystkiem do wyrobu stosunkowo dlugich przedmiotów o przekroju pierscieniowym.Maszyny obrotowe formierskie sklada¬ ja sie, jak wiadomo, z formy obrotowej oraz ze zlobka wewnetrznego, lub czerpa¬ ka albo leju dla doprowadzania roztopio¬ nego metalu. W pewnych przypadkach, a mianowicie przy wyrobie przedmiotów wydluzonych o przekroju pierscieniowym, zalezy na tern, by zlób albo lej posiadal w kierunku osi formy pewien ruch zwrotny.W takich jednak przypadkach ruch wzgled¬ ny zlofca sluzy do nalezytego osloniecia formy przez zlób, przed wylaniem metalu do formy, albo w przypadku leju otwarty koniec wylotowy leiju zostaje ustawiony w taki sposób, ze metal naplywa do formy w postaci spiralnych pasów pod nieznacz¬ nym katem do plaszczyzny pionowej, prze¬ chodzacej przez os formy, albo tez metal wyplywa strumieniem obraczkowym lub stanowiacym czesc obraczki, wobec czego spada on na forme pod nieznacznym ka¬ tem do osi formy i po obu stronach tej osi.Pod pojeciem ,,napotykania formy" rozu¬ miec nalezy chwile, w której strumien me¬ talu spotyka sie bezposrednio z po¬ wierzchnia formy albo pokrywa poprzed¬ nie warstwy spiralne wyprowadzonego do formy metalu. Zadna z metod powyz¬ szych nie daje zadawalajacych wynikówprzy wyrobie rur hub artykulów .podob¬ nych/Chodzi bowiem o to, by metal wcho¬ dzil do\fomy .pionowo^ zgóry nadól i z jednej tylko strony jej osi, oraz by szyb¬ kosc ruchu metalu byla tak ustosunkowa¬ na, azdby metal, napotykajac forme, po¬ siadal jednakowa albo nalezycie do formy ustosunkowana szybkosc; Najkorzystniej¬ sza szybkoscia i kierunkiem ruchu doply¬ wajacego metalu w stosunku do szybkosci i kierunku obrotu formy bedzie taka szyb¬ kosc i kierunek, by metal uderzal z nale¬ zyta sila o powierzchnie formy i poruszal sie wraz z wewnetrzna jej powierzchnia pod wplywem nabytego rozpedu, dopóki laczne dzialanie sily odsrodkowej i tarcia miedzyczasteczkowego w metalu nie unie¬ ruchomi go na poprzedniej warstwie me¬ talu w foumie. Tarcie wzrasta w miare krzepniecia metalu. Wobec tego o ile w zastrzezeniach bedzie mowa o tern, ze ruch metalu wzrasta z ta sama szybkoscia co obrót formy, rozumiec nalezy warunki, o których wyzej byla mowa. O ile metal wy¬ lewa sie przy innej szybkosci, albo nie w okreslonym ponizej kierunku, wynalazek nie moze byc nalezycie wyzyskany. Po¬ chodzi to stad, ze przy odlewach tego ro¬ dzaju zwracano uwage wylacznie na dzia¬ lanie sily odsrodkowej, zapominajac o tern, ze tarcie miedzyczajsteozkowe plynnego su¬ rowca oraz tarcie metalu o powierzchnie formy stanowi czynnik niemniej wazny przy rozkladaniu sie jedinostajnem metalu w formie.Metoda niniejsza, nadajaca sie przede- wszystkiem ido wyrobu dlugich wydrazo¬ nych odlewów o- grubych sciankach i malej srednicy wewnetrznej, moze sluzyc jedno¬ czesnie do udoskonalenia wyrobu rur do¬ wolnej srednicy.Potrzeba stosowania zlobu wywrotowe¬ go odpada, o ile jego srednica zewnetrzna miesci sie w przepisanym otworze wyrobu, a pojemnosc pozwala na doplyw odpo¬ wiedniej do grubosci scianek ilosci mate- rjalu bez przerwy. Nowa metoda zastapic przeto moze zlób wywrotowy przy wyro¬ bie rur wszelkiej srednicy w taki sam spo¬ sób, jak zlób taki zastepuje wszelkie apa¬ raty z lejami.Wynalazek polega na nowych proce¬ sach i na odpowiedniem urzadzeniu do wy¬ konania tego procesu oraz na wykorzysta¬ niu wszelkich wlasciwosci samej metody.Proces polega na odlewaniu artykulów wyzlobionych w formie obrotowej, przy- czem metal odklada sie stopniowo war¬ stwami spiralnemu, doplywajac do formy po jednej stronie jej osi w postaci wartkie¬ go strumienia. Strumien doplywajacego do formy metalu posuwa sie zazwyczaj przy- tem nadól w plaszczyznie, która lezy po¬ miedzy plaszczyzna prostopadla do Osi formy a plaszczyzna pionowa, przecho¬ dzaca przez os formy. Najlepsze wyniki osiagnac mozna, gdy strumien metalu lezy posrodku pomiedzy dwiema wytmienione- mi plaszczyznami, albo (blizej plaszczyzny prostopadlej, niz pionowej. Szybkosc do¬ plywajacego metalu odpowiadac powinna szybkosci obrotowej formy na jej po¬ wierzchni wewnetrznej, rozumiejac tu przecietna szybkosc formy, o ile chodzi o odlewy z powierzchnia zewnetrzna nie- gladka. W celu osiagniecia najlepszych wyników zachowac nalezy ponizej przyto-' czone zastrzezenia, co do szybkosci i kie¬ runku doplywu metali.Chodzi przeto o to, by metal doplywal z jednej tylko strony od osi formy, przy pewnej wzajemnej szybkosci i w pewnym okreslonym kierunku.Urzadzenie, sluzace do uskutecznienia powyzszych zabiegów, sklada sie z formy obrotowej, z przewodu dla metali typu le¬ jowego, który wchodzi do formy i moze bez przerwy dostarczac roztopiony metal, oraz z napedu poruszajacego lej i forme w kie¬ runku osi formy i ruchomych przyrzadów zasilajacych w postaci zbiornika wywroto¬ wego, dostarczajacego metal do leju, kto- — 2ry mozna dowolnie nachylac, celem regu¬ lowania stosownie do potrzeby doplywu metalu do leju. Najkorzystniej ruch osio¬ wy nadac formie. Narzad zasilajacy skla¬ da si^ ze zbiornika obrotowego na rozto¬ piony metal oraz leju do wylewania me¬ talu, iktóry zbiega isie z jego osia' obrotu.Zbiornik posiada tak wzgledem leju uksztaltowana powierzchnie wewnetrzna, ze, obracajac go na osi, dostarczac mozna metal do leju formy w zaleznosci od prze¬ lewania sie metalu z tego leju do formy.Rysunek przedstawia jedna z mozli¬ wych odmian urzadzenia. Fig. 1 wyobraza rzut pionowy urzadzenia czesciowo w przekroju; fig. 2 — szczególowy nzut bocz¬ ny w skali wiekszej oraz widok strony pra¬ wej fig. 1, zawierajacy czesc leju formy, czesc laczaca plyte wywrotowa i zbiornik z przesuwajaca sie forma, sama plyta wy¬ wrotowa, zbiornik metalu i wskaznik; fig. 3 — przekrój pionowy poprzeczny wedlug linji 3—3 na fig. 2; fig. 4 — czesciowy wi¬ dok fig. 2 w przekroju wzdluz linji 4—4; fig. 5 — widok boczny leju w rurkowej je¬ go czesci; fig. 6 — rzut poziomy wskazanej na fig. 5 czesci leju; fig. 7 — widok po¬ dluzny tej czesci leju, jak na fig. 1; fig. 8— w skali wiekszej czesc polaczenia zbiorni¬ ka i formy; fig. 9 — czesc formy i koniec leju typu nieco odmiennego; fig. 10—dalsza odmiane koncówki leju; fig. 11 — calko¬ wity widok, jak na fig. 1 z uwidocznieniem konca leju wedlug fig. 10; fig. 12 — widok czesciowy w skali wiekszej, przedmiotu przedstawionego na fig. 11, wraz z niektó- remi czesciami leju w przekroju; fig. 13— widok czesciowy w przekroju fig. 12 z wy¬ lotem, koncem leju w rzucie poziomym; fig. 14 — pionowy przekrój poprzeczny wedlug linji 14 — 14 na fig. 12; fig. 15 — pionowy przekrój poprzeczny fig. 16, wzdluz linji 15 — 15; fig. 16 — widok po¬ dluzny czesci aparatu wedlug fig. 11 z po¬ minieciem niektórych przewodów we¬ wnetrznych; fig. 17 — rzut poziomy urza¬ dzenia wedlug fig. 11 z pominieciem cze¬ sci fig. 11, t. j. czesci, wskazanych na fig. 15 i 16; fig. 18 —- przekrój poprzeczny pio¬ nowy wedlug linji 18 — 18 na fig. 17; fig. 19 — widok boczny aparatu od lewej stro¬ ny na fig. 17; fig. 20 —• widok czesciowy zawierajacy zlew dla nadmiaTlu metalu pod koniec odlewania (czesc te zawiera rów¬ niez fig. 11 i 17); fig. 21 — pionowy rzut podluzny czesci, przedstawionych na fig. 20; fig. 22 — widok czesciowy schematycz¬ ny niektórych czesci fig. 16 i fig. 23 — wi¬ dok podobny do fig. 13, zawierajacy wylot leju w rzucie podluznym (jak na fig. 11 i 12) oraz przekrój metalu, opuszczajacego lej podczas odlewania.Fig. 1 do 8 oraz szczególowo fig. 9 i 10 pokazuja otwór wylotowy ze strony lewej urzadzenia, zas fig. 1 do 23 przedstawia¬ ja go ze strony prawej. Uklad ten nie ma jednak zadnego znaczenia.Forma obrotowa 9 moze poruszac sie z dowolna szybkoscia i spoczywa na lozy¬ skach kulkowych (niewskazanych), lub na innej odpowiedniej podstawie. Forma po¬ siada tuleje 10 z kolem napedowem 11, która sluzyc moze jednoczesnie do chlo¬ dzenia formy. Po stronie lewej forma po¬ siada pierscien 12, który moze stanowic za¬ slone, zapobiegajaca wylewaniu sie meta¬ lu i sluffy do podtrzyiri^wania rdzenia (du¬ szy), wyciagania odlewu z formy albo do jakiegokolwiek innego celu. Tuleja 10, w której miesci sie forma, spoczywa na pod¬ stawie 13 i pozwala formie przesuwac sie osiowo wzgledem siebie.Lej 14 stanowi otwarta u góry rynne z podluznym kanalem 15, wspólsrodkowym lub równoleglym do osi leju. Po stronie prawej lej spoczywa na wsporniku 16, u- stawionym na podstawie 13 i otwartym ód góry (fig. 3) powyzej przechodzacego przez. podstawe kanalu. Lewy koniec leju stanowi czesc samodzielna 17, wykonana najpraktyczmiej z utwardzonego wegla.Czesc ta posiada kanal, stanowiacy wylot — 3 —leju (fig. 5, 6 i 7), który zlewa sie mniej wiecej z \i obrotu sruby o znacznym kroku.Skoro plynny metal przeplywa przez kanal 15 leju 14 do leju 17, przedostaje sie do formy 9 z jednej tylko jej strony i na¬ potyka wewnetrzna powierzchnie formy w kierunku stycznej.Narzad sprawiajacy ciagly doplyw me¬ talu do czesci leju otoczonej wspornikiem 16, w celu ciaglego wyplywu metalu z leju do formy, sklada sie z plyty wywrotnej 18, umieszczonej ponad przewodem wpo- przek przyrzadu przy 19 na poprzeczce 20, która wystaje z jednej strony wsporni¬ ka 16. Zbiornik 21, stanowiacy % wycinka walca, przymocowany do plyty 18 zapo- moca laczników 22 (fig. 2 i 4), posiada centralny kanal odplywowy i naroznik 23, ponizej górnej powierzchni plyty 18. Ply¬ ta ta wycieta jest przy 24, odpowiednio do owego naroznika wylewowego 23.Kolo slimakowe, umocowane na wale plyty wywrotowej, wspólpracuje ze slima¬ kiem 26 na wale pionowym 27.Dla ustalenia doplywu ilosci metalu, do¬ starczanego ze biornika do przewodu leju, w zaleznosci od obrotu plyty wylotowej 18, a wiec i zbiornika (zbiornik porusza sie przytem ku pozycji, wskazanej zapomoca linji kropkowano-Jp?eskowanych 2?V- (fig. 2), obracajac sie na wale 27 postepuje sie w taki sposób, aby od poczatku do konca odlewania ilosc doplywajacego metalu od¬ powiadala odjplywowi przez wylot prze¬ wodu, przyczejn zlobek 23 zbiornika zo¬ staje odpowiednio wymiarowany i wsta¬ wiony, sam zbiornik zas posiada takie przekroje we wszystkich przechodzacych przez obroty plyty plaszczyznach, wresz¬ cie szybkosc przewody formy tak zostaje do poprzednich czynników ustosunkowa¬ na, aby powyzszy warunek mógl byc scisle spelniony. Boczne sciany zbiornika sa równolegle do siebie i prostopadle do osi obrotu plyty. Sciana podluzna zbiornika ponizej owej osi jest plaska i jedynie czwarta jego sciana jest wygieta o pro¬ mieniu odpowiadajacym ukladowi osi ob¬ rotu. Dlugosc obu wymienionych scian jest jednakowa. Wobec tego przy dowolnem pochyleniu zbiornika 21 podczas jego ru¬ chu od pozycji wskazanej do pozycji 211 (fig. 2), poziom plynnego metalu w zbior¬ niku pozostaje niezmienny. Nastepnie szybkosc wywracania zbiornika podczas ciaglego ruchu formy 9 na lewo (fig. 1) od chwili rozpoczecia, przy odlewaniu i przy wskazanym na fig. 1 ukladzie czesci, uza¬ lezniona jest scisle od czesci laczacych zbiornik, os jego obrotu i forme. Czesci te oprócz kola slimakowego 25 i walu 27 skladaja sie z kola stozkowego 28 na dol¬ nym koncu walu 27, kola 29, które z ko¬ lem 28 wspóldziala i lezy na wale pozio¬ mym 30, kola 31 na drugim koncu tego wa¬ lu, kola 32 wspóldzialajacego z kolem 31 i obracajacego sie z walem poprzecznym 33 i z kola zebatego (niewskazanego) na wale 33, które wspóldziala z zebnica 34 na dolnej powierzchni tulei 10.W celu wywolania na poczatku odle¬ wania pewnego ruchu jalowego i wpra¬ wienia w dzialanie przewodu leju, aby do¬ plywajacy don metal przelewac sie mógl do formy w chwili, gdy forma zaczyna swój ruch posuwisty, sluza specjalne u- rzadzenia, sprawiajace, ze z lekko prze¬ chylonego zbiornika 21 metal przelewa sie do kanalu 15 i wypelnia ten kanal, prze¬ lewajac sie przez lej w chwili, gdy forma zaczyna swój ruch na lewo (fig. 1). Do te¬ go celu sluza kola slimakowe 32 (fig. 8) zaklinowane na wale poprzecznym 33, przyczem klin 35 posiada w wykroju ob¬ wodowym 36 walu 33 pewien luz w pia¬ scie kola 32. Wobec tego przy uruchomia¬ niu urzadzenia na poczatku odlewania wal 30, a wiec i wal obrotowy 19, odbywa nie¬ znaczny ruch obrotowy, zanim wal 33 roz- pocznie ruch. Nastepnie ruch walów 33 i 30 odbywa sie jednoczesnie. — 4 —Do ustalenia nalezytego wypelnienia metalem zbiornika 21 przed rozpoczeciem odlewania sluza osobne narzady, zwiaza¬ ne z lacznikami 22 ido ustawienia zbior¬ nika na plycie 18. Zawieraja one czesc 37, przymocowana do plyty wywrotowej oraz wspóldzialajaca z nia czesc 38 na zbiorni¬ ku, która stanowi drazek nurnika sprezy¬ nowej skali 39 z odtpowiednio podzielona tarcza 40 i wskaznikiem 41, poruszanym przez nurnik 38 i podajacym ciezar znaj¬ dujacego sie w zbiorniku metalu. W ten sposób mozna dokladnie wagowo okreslic zawartosc metalu w zbiorniku. Jezeli na ogniotrwalej powierzohni zbiornika skrzep¬ nie gdzie niegdzie nieco metalu, co latwo moze nastapic po kalkakrotnem powtarza¬ niu odlewania, ciezar tej czesci metalu moze byc uwzgledniony przy stosowaniu wagi sprezynowej okreslenia ciezaru wlasnego.Dla dodatkowego regulowania wyply¬ wu metalu z przewodu leju niezaleznie od szybkosci przechylania i od wymiarów zbiornika 21, mozna nachylac caly aparat do poziomu i utrzymywac go podczas od¬ lewania w takiej pozycji. Do tego sluzy centralny wspornik przegubowy 42 oraz wystepy 43 (fig. 1).Koniec przewodu przedstawiony na fig. 9 rózni sie nieco od takiegoz konca wedlug fig. 6. Róznica polega glównie na tern, ze scianki boczne kanalu lub rynny 43 cze¬ sci/70 (na przedluzeniu kanalu 15 prze¬ wodu 14) sa wygiete w rzucie poziomym, odpowiednio do danych fig. 6, w celu do¬ starczenia metalu do formy 9 w kierunku strzalki 43. Loze tego kanalu 42 jest w za¬ sadzie plaskie, a o ile przewód jest pozio¬ my — poziome. Urzadzenie wedlug fig. 9 wykazuje szereg zalet praktycznych (cze¬ go nie brak zreszta i konstrukcjom uwi¬ docznionym na fig. 6 i 7). Jeszcze lepsze wyniki zapewnia odmiana, przedstawiona na fig. 10.Kanal 42 czesci 17b u wylotu przewo¬ du 14 posiada (fig. 10) równiez plaskie lo¬ ze 421, jak kanal 42 (fig. 9). Wygiecie jed-? nak kanalu, w rzucie poziomym, sprawia, ze metal naplywa do formy w kierunku 5 strzalki.Wyloty kanalów na fig. 9 i 10 róznia sie przewaznie pod tym wzgledem, ze metal naplywa do formy w kierunku strzalki 43i wzglednie 44. Wylot na fig. 10 posiada wskutek tego wieksza krzywizne, co sta¬ nowi jego zaleta. Glówna jednak wlasci¬ wosc stanowi nastepujace zjawisko. Stru¬ mien wyplywajacego z wylotu wedlug fig. 9 metalu lezy w plaszczyznie prostopadlej do osi obrotu formy 9, podczas gdy przy stosowaniu wylotu wedlug fig. 10 strumien ten lezy w plaszczyznie pochylonej do tej plaszczyzny prostopadlej i ustosunkowa¬ nej jednoczesnie w pewien sposób do pla¬ szczyzny pionowej, przechodzacej przez os formy. Ustrój taki ujawnia podstawowa wlasciwosc niniejszego wynalazku (co wy¬ jasnione bedzie calkowicie przy opisie fig. 11 i wykresu fig. 23), koniec bowiem leju (fig. 11) zbudowany jest analogicznie we¬ dlug fig. 10. Przyrzad wedlug fig. 1 stoso¬ wany byl z powodzeniem przy odlewaniu rur. Jedyna wade stanowila okolicznosc, ze powierzchnie rur nie byly gladkie i wy¬ kazywaly strzepy, skladajace sie ze szlaki i innych zanieczyszczen z pólkulistemi wzniesieniami, dochodzacemi do 2,2 mm podobnemu do grotów, choc bardzo cien- kiemi, grubosci ponizej milimetra. Nie¬ równe powierzchnie scianek nie sa oczywi¬ scie pozadane, poniewaz zwiekszaja tar¬ cie w przewodach rurowych. Poza tem na¬ daja one rurom nieestetyczny wygilad. Pra¬ cujac aparatem wedlug fig. 11, zaopatrzo¬ nym w konce leju wedlug fiig. 10, mozna calkowicie usunac niieforemnosci po¬ wierzchni tego rodzaju.W tym celu forme obrotowa 45 (fig. 11) umieszcza sie w lozyskach kulkowych 46, które dla unikniecia zacinania sie przy pnacy w czasie rozszerzania sie formy po- — 5 —siadaja (na{praktyczniej) znana budowe, forma bowiem rozszerza sie silnie) od swego wspornika. Pierscienie zewnetrzne lozysk przymocowane sa do forany, we¬ wnetrzne — do wspornika, który stanowi czesc ttdei 47 z komora 48 dla ochladza¬ nia formy zapomoca wody. Ze strony le¬ wej forma posiada pierscien 49, który sta¬ nowi scianke koncowa prostej rury. Po stronie praiwej forma posiada czesc 50, tworzaca powierzchnie zewnetrzna kieli¬ cha rury i utrzymujaca rdzen 51 kielicha i jego drazek 52.Tuleja 47 moze sie przesuwac po pod¬ stawie 53 oraz wzgledem przewodu 54 za¬ pomoca czterech rolek 55, przymocowa¬ nych do tulei i toczacych sie po umieszczo¬ nych na podstawie 53 szynach 57.Narzad nadajacy ruch posuwisty tulei 47, która pomzej zwac bedziemy plaszczem formy, stanowia cylinder 58, umocowany na podstawie 53 z obraczkowym tlokiem 59" i wydrazonym drazkiem tlokowym 60.Koniec zewnetrzny tego drazka przymo¬ cowany jest do wspornika 61, stanowiace¬ go czesc ttdei. Odpowiednie (na rysunku pominiete) urzadzenia pozwalaja dowolnie regulowac doplyw wody ze strony lewej i prawej tloka w cefhi regulowania zwrot¬ nych ruchów tulei.Powracajac do narzadów chlodzacych forme, czyli podjferzyimujacych obieg wody w komorze 48, zaznaczyc nalezy, ze wspor¬ nik 61 jest wydrazony i laczy sie z kana¬ lem drazka 60 i z przewodem 62 (fig. 17).Do kanalu 62 naplywa woda z kanalu tlo- czyska 60, fetory zasila przewód 63, ota¬ czajacy tlok 59. oraz drazek tlokowy, prrzyczem przewód ten jost przymocowany jednym ze stwytóh konców do podstawy 53 (fig. Il):, Drugi otwarty (na rysunku po¬ miniety) koniec tego kanalu wchodzi do drazka i&jfadwego. Zasilajaca przeto ka¬ nal 63 przy 64 woda przechodzi do wspor¬ nika 61, niezaleznie od ruchu lub pozycji toki 43. Kanal 62, prowadzacy do wspor¬ nika 61, laczy sie (fig. 17 i 18) z kanalami 65 i 65tL, prowadzacemi do zaworu 66 i do kanalu 67, polaczonego z komora 48 ota¬ czajaca forme. Woda zapelnia komore 48 zazwyczaj o pewnem cisnieniu i uchodzi otworem 68 (fig. 11).Ruch obrotowy formy równiez wywo¬ luje woda. Do tego sluzy kolo Peltona 69, przymocowane do formy i wprawiane w ruch (fig. 17 i 19) wytryskiem 70, polaczo¬ nym ze wspornikiem 61 zapomoca prze¬ wodów 71, 72, 73 i 74. Woda odplywa na¬ stepnie otworem 75 (fig. 11).Mechanizm rozdzielczy 54 zaopatrza ny jest w kanal podluzny 76 zakonczony wlotem 77. Mechanizm ten przymocowany Jest do podstawy w koncu przeciwleglym lejowi. Lej 77 zbudowany jest zgodnie z fig. 10. W skali wiekszej przedstawiaja go fig. 12 i 13.Lej kieruje strumien metalu nadól ku powierzchni formy, z jednej strony osi formy i zasadniczo w kierunku stycznej (porównaj fig. 1, 9 i 10) oraz w plasizezy- znie nachylonej pod pewnym katem do plaszczyzny prostopadlej do osi formy (stanowi ito znamienna wlasciwosc kon¬ strukcji wedlug fig. 10).Koniec leju (porównaj fig. 11) moze byc odchylony nieco nadól.Narzady zasilajace (fig. 11, 15 i 16) do dostarczania metalu ze strony lewej przewodu lejowego skladaja sie ze zbior¬ nika 78, stanowiacego 90°-wy wycinek wal¬ ca i podobnego do .zbiornika 21 (fig- 1).Zbiornik 78 ustawiony jest na osi obroto¬ wej 79, opartej na wspornikach 80, pola¬ czonych ze soba poprzeczkami 80 i 81, do których przymocowany jest jeden z kon¬ ców przewodu lejowego. Narzad do stop¬ niowego podnoszenia zbiornika 78 sklada sie z dzwiglni 83, przymocowanej na wale 79 i polaczonej przegubowo z trzonem 84 tloka hydraulicznego 85, który pracuje w obracajacym sie cylindrze 86. Pirzy takim napedzie zbiornika ruch tloka 85, przy — 6 —pewnej okreslonej szybkosci, nie bedzie przechylal zbiornika z szybkoscia stala, poniewaz koniec dzwigni 83 porusza sie przytem po luku przy podnoszeniu albo przy opuszczeniu zbiornika. Odcieta tego luku jest linja pionowa (fig. 22).Przy jedhostajnym ruchu tloka zbior¬ nik poruszac sie bedzie na razie ze wzra¬ stajaca szybkoscia, nastepnie zas szybkosc jego ruchu bedzie zmniejszala sie w grani¬ cach od jednej pozycji skrajnej do dru¬ giej. Te nieprawidlowosci jednak calkowi¬ cie usunac mozna odpowiedniem uksztal¬ towaniem wewnetrznej ogniotrwalej otulin ny zbiornika, jak wskazuje konstrukcja 781 (fig. 16 i 22).Aby zrównowazyc przyspieszone prze¬ chylenie sie zbiornika w zaleznosci od zniniejiszajacego sie obciazenia tloka 85, mozna stosowac ruchoma przeciwwage 87 (fig. 16) na dzwigni 88, przymocowanej do zbiornika ponizej osi obrotu 79 w chwi¬ li, gdy zbiornik jest napelniany metalem.Aby ulatwic wyrób dlugich rur (np. 1,82 m X 35 cm) przewód lejowy, umo¬ cowany z jednej tylko strony, musi byc dosc mocno zbudowany; bywa; on zazwy¬ czaj chlodzony woda wokolo i ponizej ka¬ nalu 76. Do tego celu sluzyc moga chlo¬ dzace zlób narzady.Do wyrobu rur o malej stosunkowo srednicy (3,64 m X 10 Om) sluzy prosta i wydajna konstrukcja, wskazana na fig. 12 i 14.Narzady chlodzace przewód lejowy skladaja sie z zewnetrznej rury 89, roz¬ cietej na górnej czesci powierzchni scia¬ nek w celu jspojenia lub zlutowania z brze¬ gami tego wykroju brzegów górnych pro¬ stokatnej podstaiwki leju 90. Podstawka ta i wykrój zajmuja cala dlugosc przewo¬ du. Podstawke wykonac najpraktyczniej z cienkiego arkusza metalu. Polaczona jest z nia czesc 91 (jednolita lub z kilku sek- cyj), tworzaca kanal 76. Pomiedzy pod¬ stawka 90 a rura 89 lezy komora wodna w ksztalcie litery U, w przekroju poprzecz¬ nym. W dolnej jej czesci pod podstawka znajduje sie luzny kanal 92, który z jed¬ nej strony odbiera wode z kanalu zaisila- jacego 93, z drugiej zas konczy sie otwar¬ tym koncem wpoblizu wylotu leju. Woda chlodzaca odchodzi otworami 94.W celu zapelnienia przewodu lejowe¬ go nadplywajacym ze zbiornika 78 meta- lem przy odpowiedniej znacznej szybkosci i zapobiezenia nachyleniu calej maszyny ku wylotowi leju (chociaz w tym celu lub dla zwiekszenia wydajnosci stosowac moz¬ na urzadzenia podobne do przedstawio¬ nych na fig. 1 liczby 42 i 43) mozna ka¬ nal wypustowy 95 zbiornika uniesc ponad wlot przewodu lejowego i ustawic JSpust 96, w celu przejmowania wylewajacego sie ze zbiornika metalu i doprowadzenia go nieprzerwanym strumieniem do kanalu 76 przewodu lejowego przy stalym w zasa¬ dzie przekroju strumienia metalu podczas obrotu i ruchu osiowego formy. Pochyle¬ nie zmniejsza sie (najpraktyczniej co do •szerokosci) w miare zblizania sie do prze¬ wodu lejowego.Loze pochylni, plaskie w górnej jej czesci, przechodzi nizej w ksztalt wygie¬ ty, odpowiednio do loza kanalu 76 u wlotu do przewodu lejowego (fig. 12).Zbiornik 78 powinien byc wylozony materjalem ogniotrwalym. Natomiast sty¬ kajace sie z metalem czesci powierzchni pochylni 96 i przewodu lejowego 54 moga byc wykonane z zeliwa i pokryte sadza lub mieszanina sadzy i proszku karborim- dowego.Fig, 23 pozwala ocenic korzysci budo- wy leju w miejscu jego pochylenia stosow¬ nie do fig. 11. Wylot leju lezy przy kieli¬ chowym koncu formy.Na poczatku odlewania rury tuleja 47 jest nieruchoma, forma zas obraca sie w kierunku strzalki 97. Po utworzeniu kieli^ cha rozpoczyna sie ruch wzgledny pomie¬ dzy tuleja formy a przewodem lejowym i — 7 —tlok 54 rozpoczyna ruch* Metal doplywa równomiernie do chwili, az tuleja przesu¬ nie sie na perwna odleglosc w kierunku strzalek 98, pozostawiajac wylot leju po stronie lewej lewego konca formy w celu wykonczania rury. Przy odsuwaniu sie rozszerzonego konca fortmy od wylotu le¬ ju nastepuje stopniowe odlewanie rury za- pomoca odkladania coraz to nowych warstw metalu w formie, jak wskazuje li- nja przerywana 99. Wobec tego wieksza czesc warstw metalu uklada sie w kierun¬ ku konca rury o ksiztalcie kielicha zdala od wylotu leju, a wiec na goracym metalu nagromadzanym w rurze, nie moze wiec krzepnac w zetknieciu sie z zimna forma i tworzyc owych nierównosci na powierzch¬ ni, o jakich mowa byla powyzej. Dzieki temu rury posiadaja gladka, niemal bly¬ szczaca powierzchnie. Pochylajac wylot leju pod pewnym katem do plaszczyzny prostopadlej do osi formy, metal wpro¬ wadza sie do formy w talki sposób, ze swieza warstwa metalu 100 nie styka sie bezposrednio z forma. Najbardziej utle¬ niona czesc metalu pokrywa górna czesc poprzedniej wansiwy 101. Najczystsza czesc strumienia metalu 102, czyli czesc strumienia, która plynela po dnie kanalu 76 przewodu lejowego, moze sie stykac z powierzchnia formy. Tlenki zelaza, i za¬ nieczyszczenia, które przedostac sie mogly do zbiornika, osiadaja w odlozonym po¬ przednio metalu lub na nim i nierównosci powierzchni scianki gina zupelnie. W ce¬ lu uwidocznienia tego zjawiska na rysun¬ ku czesci 102 i 103 strumienia metalu sa zakreskowame. Kreski gestsze oznaczaja metal bardziej zanieczyszczony. Nierów¬ nosci o jakich mowa byla powyzej mozna równiez usunac zapomoca konstrukcji apa¬ ratu zbudowanego zgodnie z fig. 11. Duze znaczenie posiada pochylenie leju, który sprawia, ze ostatnia warstwa metalu 100 osiada na warstwach odlozonych poprzed¬ nio i wiruje, zataczajac spirale (o stale zmniejszajacej sie srednicy), az wreszcie zacznie krzepnac. W ten sposób dzieki szybkosci strumienia 102, zwiekszonej przez cisnienie pochylni 96, uniknac moz¬ na wiru czasteczek roztopionego metalu wpobliizu strumienia 102. Wiry te wywolu¬ ja bowiem, jak stwierdzono, owe powsta¬ wanie pólkolistych wystepów wewnatrz rury, nieuniknione w aparatach wedlug fig. 1. Czasteczki te mianowicie krzepna, zanim moga osiasc na czesciach juz wyko¬ nanej rury, równiez czesciowo skrzepnie¬ tej. Najpomyslniejsze wyniki otrzymuje sie przy znacznych szybkosciach i przy wyzej opisanych ukladach narzadów apa¬ ratu, wskutek czego przekrój strumienia 102 w stosunku do calkowitego przekroju strumienia w kanale 76 zmniejsza sie. Jak wskazujja krazki 103 i 104 oznaczone linja- mi przerywanemi, krazek 103 oznacza przekrój strumienia 102, krazek zas 104— calkowity, przekrój strumienia w kanale.Metoda chlodzenia wedlug fig. 12 i 14 zaleca sie przedewiszystkiem przy wyrobie rur o malej srednicy, mniejszej np. od 10 cm. Im mniejsza jest przytem srednica ru¬ ry, tern mniejsza musi byc zewnetrzna srednica tej czesci przewodu lejowego, która znajduje sie wewnatrz formy pod¬ czas odlewania rury.W celu zabezpieczenia konca tego przewodu w razie wyrobu wezszych rur, np. o srednicy 5 cm, koniec ten posiada podstawke, dzieki czemu koniec leju pod¬ trzymuje sama forma, co mozliwe jest je¬ dynie przy takiej budowie wylotu leju, jak to opisano powyzej, wedlug której wiek¬ sza czesc metalu wyplywa do formy zdala od wylotu, którego oparcie o forme nie przeszkadza ciaglemu phrotowi formy.Wypust, chociaz opiera sie o forme, nie styka sie z nia ibezposrednio. Urzadzenie sklada sie z dwóch kryz, przymocowanych do przewodu lejowego (fig. 12 i 13), przy- czem jedna z kryz lezy na wylocie leju, druga zas 105 — na rurze 89. Urzadzenie — 8 -zawiera poza tem osadzona pomiedzy kry¬ zami jalowo obraczke lub rolke 106, która moze obracac sie swobodnie w stosunku do przewodu lejowego podczas odle¬ wania.Alby zapobiec rozpryskiwaniu sie ma- terjalu wokolo wylotu pod wplywem sily odsrodkowej w chwili gdy tuleja 47 (fig. 11 i 17) zajjimtuje pozycje skrajna na pra¬ wo, rura zas zostala juz wykonczona i wy¬ lot znajduje sie na lewo od lewego konca formy, mozna zastosowac urzadzenie (fig. 20 i 21), skladajace sie ze zlewu 107, przymocowanego do tulei, oraz ze zbiorni¬ ka 108 z chwytami 109 do zawieszenia zbiornika na zlewie na hakach 110.Plrzewodu lejowego nie trzeba ustawiac wspólsrodkowo z fortma. Przy ekscenitrycz- nem ustawieniu przewodu mozna sie o- bejsc bez wygiecia wylotu leju i metal po¬ mimo to bedzie sie wylewal do formy po jednej stronie jej osi.Sposób pracy odlewania i odnosne ma¬ szyny nie ograniczaja sie do przypadków, w których os formy biegnie poziomo lub prawie poziomo. Sposób ten mozna rów¬ nie dobrze stosowac przy odpowiedniej konstrukcji czesci maszyny, znajdujacej sie .przed wylotem leju, oraz przy piono¬ wym ukladzie formy i przewodu lejowego. PL