Przedmiotem wynalazku jest zawór zapórowo-zwrotny, to jest zawór odcinajacy przeplyw medium odpo¬ wiednio dla obydwu wzglednie co najmniej dla jednego kierunku tegoz przeplywu zaleznie od tego, w jakim polozeniu ustawione jest zawieradlo zaworu.Rozwiazanie dotyczy przy tym w szczególnosci kurkowego zaworu kulowego,' lecz moze znalezc zastoso¬ wanie równiez w innych odmianach zaworów kurkowych, np. w zaworach stozkowych i walcowych, a takze w zaworach innych typów, np. w zaworach zasuwowych okularowych.Zawór wedlug wynalazku, zaleznie od szczególowego uksztaltowania i rozwiazania konstrukcyjnego, jak równiez uzytych do jego budowy tworzyw, moze znalezc bardzo szerokie zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki i przemyslu.Znane sa zawory zaporowo-zwrotne o konstrukcji klasycznego 'zaworu grzybkowego. Zawory te cechuje caly szereg bardzo istotnych wad i niedogodnosci, a w szczególnosci stosunkowo duze wymiary gabarytowe, zwlaszcza dlugosc, znaczny ciezar oraz wysokie opory hydrauliczno-przeplywowe, bedace wynikiem miedzy innymi znacznych zmian kierunku przeplywu w obrebie zaworu. Pewnym czynnikiem ograniczajacym stosowa¬ nie tych zaworów jest takze to, iz zawór taki, po zamontowaniu go w rurociagu, moze spelniac jedna sposród swych dwóch funkcji, a mianowicie funkcje zaworu zwrotnego, tylko w odniesieniu do jednego kierunku prze¬ plywu.Jezeli zas dana instalacja pracuje w ten sposób, iz w pewnych okresach czasu (fazach pracy) przeplyw czynnika skierowany jest w kierunku przeciwnym, przy czym jednoczesnie przy jednym badz przy obydwóch kierunkach przeplywu, niedopuszczalne jest cofniecie sie czynnika, a prócz tego ewentualnie zachodzi takze koniecznosc calkowitego okresowego odciecia przeplywu, to w takich przypadkach omawiane zawory zaporo¬ wo-zwrotne grzybkowe nie moga byc w ogóle zastosowane, albowiem przy kazdej takiej zmianie kierunku prze¬ plywu konieczne byloby wymontowywanie zaworu z rurociagu i powrotne zamontowywanie, oczywiscie po uprzednim obróceniu zaworu o kat 180° (okolo 3,14 rad) wokól osi wrzeciona zaworowego, có rzecz jasna z góry nalezy uznac za calkowicie nierealne w sensie praktycznym. W takich przypadkach istnialo dotychczas2 96 573 tylko jedno realne wyjscie: budowa dwóch równoleglych niezaleznych rurociagów — oddzielnego dla kazdego kierunku przeplywu medium, co rzecz oczywista zwiazane bylo z odpowiednio wyzszymi kosztami.Nalezy dalej wyjasnic, ze zawory kulowe, znane dotad jedynie jako zawory zaporowe, sa armatura o bardzo wysokich walorach techniczno-eksploatacyjnych jak trwalosc, niezawodnosc dzialania, szczelnosc zamykania.Jezeli zatem w jakiejs instalacji, stawiajacej - ze wzgledu na swe funkcje — odnosne wymagania, chcialo sie w charakterze armatury zaporowej zastosowac zawór kulowy, to niezaleznie od niego, w danym rurociagu, mu¬ sial zostac zamontowany, w szeregu z tym zaworem kulowym, odpowiedni zawór zwrotny, stanowiacy w tym przypadku calkiem oddzielne urzadzenie. Pociagalo to za soba oczywiste niedogodnosci, klopoty i zawyzenie kosztów (wymiarygabarytówe, ciezar, elementy zlaczne i uszczelniajace, montaz).Celem wynalazku bylo ominiecie badz wyeliminowanie, w calosci wzglednie przynajmniej w czesci, opisa nych powyzej wad, niedogodnosci i ograniczen.Cel ten zostal osiagniety dzieki skonstruowaniu zaworu zaporowo-zwrotnego wyposazonego w zawieradlo z kanalem przeplywowym, które w pewnym polozeniu badz polozeniach calkowicie zamyka przeplyw, przy czym zawór wyróznia sie tym, ze z zawieradlem, w obrebie wspomnianego kanalu, jest polaczony, korzystnie rozlaczalnie, element wzglednie zespól dzialajacy samoczynnie, który w innym polozeniu badz polozeniach zawieradla umozliwia przeplyw w co najmniej jednym kierunku, a uniemozliwia w innym. W sciance kadluba zaworowego, korzystnie naprzeciw kanalu przeplywowego zawieradla w polozeniu calkowitego zamkniecia przeplywu, znajduje sie otwór zamkniety pokrywa albo/oraz zaopatrzony we wziernik.Umozliwia to montaz i demontaz, a tym samym ewentualna naprawe badz wymiane, lub/oraz obserwowa¬ nie wspomnianych wyzej elementów wewnetrznych, stanowiacych zespól zaworu zwrotnego, bez koniecznosci wymontowywania calego zaworu z danej instalacji (np. rurociagu), a nawet — w pewnym zakresie — bez wylacza¬ nia tejze instalacji z obiegu. W przypadkach zastosowania przedmiotowego rozwiazania w zaworach kurkowych, np. kulowych, przewiduje sie - w zakresie szczególów konstrukcyjnych - takie rozwiazanie, które umozliwiac bedzi& obrót zawieradla wraz z polaczonym z nim elementem badz zespolem stanowiacym zawór zwrotny, w zakresie kata pelnego, czyli 360° (okolo 6,28 rad).W wyniku tego omawiany zawór kurkowy bedzie mógl pracowac jako zawór zwrotny przy obydwóch kierunkach przeplywu, oczywiscie przy dwu róznych polozeniach zawieradla zaworowego (obrót o kat 180°, czyli okolo 3,14 rad). Przewiduje sie ponadto wyposazenie zaworu w element wzglednie uklad wskazujacy lub/oraz ustalajacy lub/oraz zabezpieczajacy wybrane i ustawione polozenie zawieradla.W wyniku wynalazku — niezaleznie od efektów i korzysci wskazanych juz powyzej — uzyskano zawór zapo- rowo-zwrotny (w szczególnosci dotyczy to kulowego zaworu kurkowego), o prostej i zwartej konstrukcji oraz budowie, stosunkowo malych wymiarach gabarytowych i nieduzym ciezarze, trwaly, niezawodny w dzialaniu, a takze charakteryzujacy sie stosunkowo niskimi wspólczynnikami oporów przeplywu. Szereg tych cech stwarza mozliwosci zastosowania go miedzy innymi w okretownictwie, gdzie wymagania sa z reguly dosc wysokie.Zawory wedlug wynalazku mozna budowac w oparciu o znane konstrukcje zaworów zaporowych róznych odmian, i typów (patrz tez wyjasnienia na wstepie), stosujac szeroko zasady unifikacji elementów; np. w przypad¬ ku zaworów kurkowych, moga wchodzic w rachube zawory wielodrogowe.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony na rysunku w przekroju osiowo-wzdluznym, przy czym przedsta¬ wiono, jako przyklad wykonania, rozwiazanie konstrukcyjne typu kurkowego zaworu kulowego.W kanale przeplywowym 1 kulistego zawieradla zaworowego 2 jest osadzony zespól elementów, spelniaja¬ cych funkcje zaworu zwrotnego, to znaczy umozliwiajacych przeplyw wjednym kierunku (wedlug rysun¬ ku—od strony lewej ku prawej), a uniemozliwiajacych przeplyw powrotny. W sklad tegoz zespolu wchodza: pierscieniowe siedlisko 3, plytkowe zawieradlo 4 i jego prowadnica 5, sprezyna 6 i jej plaski pierscien oporowy 7, oraz sprezynujacy pierscien osadczy 8; calosc tworzy wiec — w przykladowym rozwiazaniu wedlug rysun¬ ku— zawór zwrotny typu plytkowego. Prowadnica 5 sklada sie z krótkiej czesci pierscieniowej, nasadzonej na siedlisko 3, oraz z kilku (co najmniej trzech) wzdluznych zeber, których swobodne konce sa zagiete ku srodkowi, tworzac oparcie dla pierscienia 7.Zastosowany moze byc, rzecz jasna, równiez inny uklad badz zespól, pelniacy role zaworu zwrotnego.Pozostale czesci skladowe zaworu, przedstawionego rysunkiem oraz ich wzajemne skojarzenie i wspóldzia¬ lanie, a w szczególnosci elementy kadluba 9, 10, trzpien 11, siedliska uszczelniajace 12 oraz dalsze detale pomoc¬ nicze — sa powszechnie znane i moga byc wybierane, stosownie do szczególowych potrzeb, wymagan i warun¬ ków, sposród wielu znanych rozwiazan konstrukcyjnych.Dzialanie zaworu wedlug wynalazku jest nastepujace. Gdy napór czynnika na plytkowe zawieradlo 4, od strony lewej ku prawej wzrosnie powyzej pewnej, okreslonej dla danego zaworu granicy, zawieradlo to, pokonu¬ jac opór sprezyny 6, przesuwa sie w tymze kierunku miedzy zebrami prowadnicy 5; tym samym nastepuje96573 3 otwarcie zaworu i przeplyw medium w prawo. Gdy przeplyw ten ustaje lub - tym bardziej - gdy pojawia sie tendencje do przeplywu w lewo, napór czynnika, wspomagany dzialaniem sprezyny 6, dociska zawieradlo 4 do siedliska 3 i przeplyw zostaje odciety.Przez obrócenie kulistego zawieradla 2, za posrednictwem trzpienia 11, miedzy siedliskami 12, w dowol¬ nym kierunku wokól osi pionowej, o kat 90° (okolo 1,57 rad), przeplyw zostaje calkowicie odciety dla oby¬ dwóch kierunków. Dalszy obrót zawieradla 2 o kat 90°, w tym samym kierunku, co poprzednio, prowadzi do sytuacji, w której zawór ponownie pracuje jako zawór zwrotny z tym jednak, iz tym razem mozliwy jest prze¬ plyw od strony prawej ku lewej, natomiast przeplyw w prawo jest niemozliwy. Kolejny, podobny obrót odcina przeplyw calkowicie (obukierunkowo), a jeszcze jeden obrót prowadzi do sytuacji wyjsciowej, przedstawionej rysunkiem (mozliwy przephyw w prawo, niemozliwy w lewo).Posrednie polozenia kulistego zawieradla 2 otwieraja przeplyw czesciowo, oczywiscie albo wylacznie w prawo, albo wylacznie w lewo. W tym przypadku zawór pelni zatem dodatkowo funkcje organu regulacyjnego lub/oraz dlawiacego (regulacja wydatku lub/oraz cisnienia). PL