Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie do ba¬ dania tarcia slizgowego w smarze o regulowanej temperaturze.Znany jest aparat czterokulowy, wedlug normy PN-63/C-04147, w którym tarcie 'realizowane jest 5 pomiedzy czterema kulami stalowymi zanurzony¬ mi w smarze, przy temperaturze otoczenia. Znany jest tez aparat wedlug normy GOST 17604-72, róz¬ niacy sie zasadniczo od poprzedniego tym, ze smar znajdujacy sie w zbiorniku podgrzewany jest io od zewnatrz grzalka elektryczna.Zasadnicza wada tych aparatów jest trudnosc badania innych materialów niz stal, gdyz materia¬ ly badane winny byc uksztaltowane w postaci kul.Inne zinane urzadzenia oparte na innych zasa- 15 dach, równiez cechuje szereg wad„ z których naj¬ wazniejszymi sa: bledy docisku próbek w wyniku strat tarcia w róznych prowadnicach, przenoszenie sie drgan zewnetrznych do strefy tarcia od innych zespolów maszyny, nierównomierny rozklad nacis- 20 ków pomiedzy badanymi powierzchniami oraz nie¬ okreslone scisle warunki smarowania, to jest ilosc smaru lub jego temperatura.Celem wynalazku jest skonstruowanie urzadze¬ nia do badania tarcia slizgowego, eliminujacego 25 niekorzystne i trudne do okreslenia wplywy na przebieg procesu tarcia i na wynik pomiaru drgan zewnetrznych w stosunku do strefy 'tarcia, ble¬ dów obciazenia i nierównomiernego rozkladu na¬ cisków pomiedzy badanymi powierzchniami; przy 30 jednoczesnym umozliwianiu badania wplywu na charakter i przebieg procesu tarcia: temperatury oleju stosowanego jako smar, a takze cech po¬ wierzchniowych i objetosciowych dowolnych kom¬ binacji badanych materialów, bez potrzeby wstep¬ nego docierania w celu uzyskania równomiernego rozkladu nacisków.Cel ten osiagnieto przez podparcie w lozyskach hydrostatycznych wrzeciona obrotowego, z którym jest polaczony uchwyt próbki górnej i tloka ob¬ ciazajacego oraz podparcie uchwytu próbek dol¬ nych i przez polaczenie tych lozysk z ukladem pompy hydraulicznej utrzymujacej cisnienie oleju w sposób ciagly i o regulowanej wartosci.Uchwyt próbek dolnych, na którym osadzony jest takze zbiornik czynnika smarujacego posia¬ da czop kulisty, osadzony swobodnie na poduszce tworzonej przez fiiLm olejowy tworzacy sie pomie¬ dzy tym czopem kulistym, a czasza kulista uksztal¬ towana w górnej czesci tloka obciazajacego. W tlo¬ ku obciazajacym znajduje sie otwór doprowadza¬ jacy olej do czaszy kulistej. Wewnatrz zbiornika czynnika smarujaeego znajduje sie wymiennik ciepla w postaci metalowej wygietej pierscieniowo rurki, która przeplywa czynnik o temperaturze odpowiedniej do wymaganej temperatury osrodka smarujacego. Do uchwytu próbek dolnych zamo¬ cowane sa dwie belki dynamometryczne z na¬ klejonymi czujnikami tensometrycznymi. 95 008s 95 008 4 Na belkach dynamometrycznych osadzone sa lozyska toczne, które' przy pomiarze momen/tu tar¬ cia opieraja sie na pretach wspornikowych,, przy czyni w celu zapewnienia ciaglego styku lozysk z tymi pretami zamocowane: sa do belek dyna¬ mometrycznych po dwie sprezyny, polaczone dru- "gim koncem z walkiem zespolu posredniego, na którym równiez osadzone jest lozysko toczne sty¬ kajace sie dzieki napieciu sprezyn z pretami wspoirnikowyimL Zastosowanie urzadzenia wedlug wynalazku umo¬ zliwi prowadzenie badan tarcia pomiedzy powie¬ rzchniami czolowymi próbek w ksztalcie bryl ob- rotowydh, glównie tulejowych, wykonanych z róz¬ nych materialów i w dowolnym zestawieniu, przy smarowaniu smarem .plynnym lub plastycznym o okreslonej i regulowanej 'temperaturze. Mozna równiez prowadzic badania bez smarowania po¬ wierzchni ciernych.Urzadzenie wedlug wynalazku moze tez byc wy¬ korzystane jako aparat iczterokulowy po wymia¬ nie uchwytów próbek. Przy tym jednak czop ku¬ listy uchwytu próbek dolnych powinnien byc za¬ stapiony powierzchnia plaska, jak równiez czasza kufcta stanowiaca dotychczas zakonczenie tloka obciazajacego i razem winny stanowic podpore hydrostatyczna plaska. Do uchwytu próbek dol¬ nych zamiast belek dynamometrycznych moze byc zamocowane inne zrzadzenie do pomiaru momen¬ tu tarcia.Pirzedlmiot wynalazku jest przedstawiony na ry¬ sunku, na którym fig. 1 .przedstawia schemat po¬ laczenia glowicy badawczej z ukladem hydrauli¬ cznym, fig. 2 — glowice badawcza w przekroju osiowym, a fig. 3 — jszczegól „A" z fig. 2 ukla¬ du pomiarowego. UkJlad pompy 1 hydraulicznej napejdizanej silnikiem 2 elekttirycznym polaczony jest z glowica 3 badawcza urzadzenia za pomoca prze¬ wodów 4, przy czym na przewodach tych usytuo¬ wany jest zawór 5 przelewowy i upustowy zawór 6 regulacyjny z manometrem.Na korpusie 7 glowicy 3 osadzony jest korpus lozyska 8 hydrostatycznego tloka 9 obciazajacego oraz korpus loizysk 10 hydrostatycznych wrzeciona 11 obrotowego, osadzone nieptrz esuwinie. Tlok 9 obciazajacy prowadzony jetsit w poprzecznych podpo¬ rach 12 hydrostatycznych i wypierany jest ku gó¬ rze przez cisnienie oleju znajdujace sie w komo¬ rze 13. Podpory te i komora 13 olejowa polaczone sa kanalalmi z ukladem ponipy 4 hydraulicznej utrzymujacej cisnienie oleju w lozyskach 8, 12 i w komorze 13 w sposób ciagly i o regulowanej war¬ tosci.Tlok 9 zabezpieczony jest fcrzed wypadnieciem pierscieniem 15 i posiaida otwór 16 doprowadza¬ jacy olej do czaszy 17 kulistej lub plaskiej, w któ¬ rej osadzony jest swobodnie na poduszce olejowej dolny uchwyt 18 wraz ze zbiornikiem 19 czynnika smarujacego9 za pomoca czopa 20 kulistego. Do , uchwytu tego. zamocowane sa belki 21, na któ¬ rych naklejome sa przetworniki 22 tensometryczne, zas na belkach 21 zamocowane sa lozyska 23 to¬ cznej które w czasie poimiaru opieraja sie na pre¬ tach 24 wspornikowych, a dla zapewnienia ciaglego styku tych lozysk z belkaimi 21 zamocowane sa sprezyny 25 polaczone z tymi belkami i z wal¬ kiem 26 zespolu posredniego. W zbiorniku 19 umieszczony jest wymiennik ciepla 27 w posta¬ ci rurki, wewnatrz której przeplywa plyn o od- powiedniej temperaturze.(Wrzeciono 11 obrotowe podparte jest tez na podporach 12 hydiroistatycznycih polaczonych kana¬ lami 14 z ukladem hydraulicznym pompy 1, przy czyim wrzeciono 11 napedzane jest silnikiem 28 za pomoca przekladni 29 zebatej lub bez przekladni zebatej, przez polaczenie silnika poprzez sprzeglo z 'wrzecionem 11 (nie pokazano na rysunku). [Wrze¬ ciono 11 posiada gniazdo do miocowania próbki ba¬ danej. W dcllnej czesci lozysko 8 tloka 9 obciaza¬ jacego podparte mechanizmem srubowym do opu¬ szczania próbki dolnej w czasie wymiany próbek.Urzadzenie moze byc wykorzystywane jako apa¬ rat iczterokulowy przez wymiane dókiego uchwy¬ tu 18. Badane próbki zanurzone sa w oleju, którym wypelniony jest zbiornik 19, a przez wymiennik 27 ciepla przeplywa medium 'dgrzewane w termosta¬ cie lub chlodzone w chlodziarce, powodujace usta¬ lanie sie odpowiedniej temperatury osrodka sma¬ ruj acego próbki. W osrodku tyrn umieszczony jest tez czujnik z regulatorem,, który powoduje wla¬ czenie lub wylaczenie urzadzen, nie pokazanych na, rysunku, powodujacych odpowiednio wzrost lub spadek teimperaitury medium przeplywaj ace¬ go przez wymiennik 27 ciepla. iPompa 1 hydrauli¬ czna zas dostarcza olej pod cisnieniem o regulowa¬ nej w sposób ciagly wartosci do lozysk 8, 10 hy¬ drostatycznych komory 13 i przez otwór 16 do podpory hydrostatycznej.Pomiedzy próbka zamocowana w uchwycie wrze¬ ciona 11 obrotowego, a próbka zamocowana w dol¬ nym uchwycie 1$ powstaje moment tarcia, który w przykladowym rozwiazaniu konstrukcyjnym mierzony jest w nastepujacy sposób: moment tar¬ cia jest równowazony para sil dzialajaca na lo¬ zyska 23 toczne, osadzone na belkach 21 dynamo¬ metrycznych, opierajace sie o prety 24 wsporniko¬ we.Przetworniki 22 itensometryczne, naklejone u na¬ sady belki 21 dynamometrycznych, wlaczone odpo¬ wiednio w pomiarowy uklad elektroniczny nieozna¬ czony na rysunku powoduja powstanie sygnalu za¬ leznego od wartosci momentu tarcia. Belki 21 dynamometryczne zamocowane sa do uchwytu dol¬ nego 18 próbek. 50 PL