Pokazana krzywa zostala zdjeta dla wirnika za¬ wierajacego dziesiec lopatek i posiadajacego pred¬ kosc obrotowa 1480 obr/min.W znanym rozwiazaniu, w którym wal nastawczy 8 jest zamontowany wspólosiowo w przedluzeniu walu napedowego 2. Gdy kat równy jest zero wy¬ magana sila nastawcza wynosi 125 kG, a w przy¬ padku wirnika z dziesiecioma lopatkami oznacza to, ze dla kazdej lopatki potrzebna jest sila nastaw¬ cza 12,5 kG.Gdy kat wzrasta od zera w czasie kazdego obrotu tarczy ma miejsce zmiana obciazenia poszczegól¬ nych czopów pomiedzy punktem w którym wyste¬ puje pelne obciazenie obserwowanego czopa, a pun¬ ktem, w którym w miare wzrastania kata wyste¬ puje zmniejszajaca sie wartosc obciazenia, tak, ze w omawianym tu przypadku, przy pewnym kacie obciazonych jest jednoczesnie tylko dziewiec czo¬ pów. Nastepnie, przy jeszcze wiekszym kacie, ob¬ ciazonych jest tylko osiem czopów i tak dalej, az w koncu obciazony jest tylko jeden czop.Zgodnie z powyzszym krzywa opada a zatem zmniejsza sie sila przy wzroscie kata, przy czym zmniejszanie to powinno oczywiscie wystepowac az do pewnej wartosci kata, przy którym wymagana jest sila nastawcza 12,5 kG, odpowiadajaca rucho¬ wi w danym momencie czasu tylko jednego czopa w celu obrócenia odpowiadajacej temu czopowi lo¬ patki.Na fig. 3 sila ta jest zaznaczona pozioma linia przerywana przy czym z krzywej wynika, ze po¬ trzebna sila w dalszym ciagu maleje az krzywa osiagnie wartosc zerowa lub z pewna predkoscia dazy do linii lezacej bardzo blisko linii zerowej.Jest wiec widoczne, ze wartosc sily 12,5 kG jest osiagana przy kacie równym okolo 0,08—0,09°, na¬ tomiast przy kacie 0,35° sila ta zmniejsza sie do okolo 1 kG, to znaczy do wartosci mniejszej niz 1/10, co zostalo uwzglednione przy rozwazaniu te¬ oretycznym.Ksztalt krzywej jest niezmienny niezaleznie od rozmiarów i konstrukcji wirnika i ukladu regula¬ cji, jednak jej przebieg ilosciowy zmienia sie znacz¬ nie, zwlaszcza w zaleznosci od ilosci lopatek i od promienia okregu poprowadzonego przez punkty oddzialywania czlonu nastawczego.Krzywa z fig. 3 zostala zdjeta dla wentylatora o srednicy zewnetrznej zaledwie 650 mm, zas w przypadku wirników o wiekszych srednicach i po¬ siadajacych odpowiednio wiecej miejsca na ele¬ menty nastawcze i na wieksza ilosc lopatek, pierw¬ sza czesc krzywej ma znacznie bardziej stromy spadek niz krzywa z fig. 3.73 642 Fig. 4 przedstawia konstrukcje wirnika, która w ogólnym zarysie odpowiada pokazanej na fig. 1, z ta róznica, ze polaczenie pomiedzy czlonem na- stawczym 7 a czopami nastawczymi 5 jest wyko¬ nane za pomoca lacznika 15. Luz w polaczeniach za pomoca laczników odpowiada przy tym luzowi w rowku z fig. 1: W dotychczas opisanych rozwiazaniach ruchem nastawczym jest ruch osiowy. Fig. 5 i 6 przedsta¬ wiaja przyklad rozwiazania, w którym ruchem na¬ stawczym jest ruch obrotowy. Czopy nastawcze 5 sa w "tym, przypadku umieszczone w wycieciach 16 na obwodzie tarczy nastawczej 7.Skutek jest w tym przypadku taki sam: jak w konstrukcji z fig. 1, a mianowicie, gdy hie ma zadnego ruchu nastawczego, tarcza 7 obfaca sie wraz z wirnikiem. Dowolny punkt tarczy 7 prze¬ bywa odcinek drogi, którego rzut na plaszczyzne prostopadla do walu 2 wirnika 1 jest elipsa. Po¬ niewaz predkosc katowa jest stala, predkosc rzutu punktu zmienia sie w ten sposób, ze ma wartosc minimalna, gdy punkt znajduje sie na krótkiej osi wymienionej elipsy, a wartosc maksymalna, gdy punkt ten znajduje sie na dlugiej osi elipsy. Ozna¬ cza to, ze wyciecie 16 na tarczy 7 podczas pew¬ nej czesci obrotu ma predkosc obrotu nieco wiek¬ sza a podczas innej czesci obrotu obraca sie nieco wolniej niz wirnik, co powoduje zmienne oddzia¬ lywanie na czopy, tak jak w konstrukcji z fig. 1.Fig. 7 i 8 przedstawiaja przyklad rozwiazania odpowiadajacy konstrukcji z fig. 5 i 6 z ta tylko róznica, ze czop 5 jest polaczony z czlonem na¬ stawczym 7 za pomoca lacznika 17.W przykladzie rozwiazania z fig. 9 i 10 elementy nastawcze, zamontowane mimosrodowo na walkach 4 lopatek 3 .stanowia zeby na walkach zebatych 18, przy czym czlon nastawczy 7 ma zebate obrze¬ ze 19, wspólpracujace z tymi walkami 18, W tym przypadku wal nastawczy 8 jest równolegly do wa¬ lu napedowego 2 lecz ich osie sa przesuniete wzgle¬ dem siebie.Poniewaz os walu 2 jest osia obrotu tarczy 7, od¬ leglosc dowolnego punktu tej tarczy od osi obrotu .zmienia sie podczas jednego obrotu od wartosci mi¬ nimalnej do maksymalnej, a poniewaz predkosc katowa jest stala, wystepuje zmiana predkosci, po¬ wodujaca obrót skierowany do przodu i do tylu w stosunku do wirnika i w stosunku do zebatych walków 18. Tak wiec skutek jest taki sam jak w przypadku rozwiazan opisanych powyzej.Fig. 11 i 12 przedstawiaja przyklad rozwiaza¬ nia, w którym ruchem nastawczym jest ruch osio¬ wy. Podobnie do rozwiazania z fig. 1 w przykla¬ dzie tym czopy 5 sa umieszczone w rowku w tar¬ czy 7, a róznica polega na tym, ze wal 8 jest tyl¬ ko przesuwny a nie obrotowy i jest ulozyskowany wspólosiowo z walem 2 na dwóch lozyskach rol¬ kowych 20 w tulei, przesuwanej na walec 8.Tarcza 7 jest prowadzona przez lozysko 21 sliz¬ gajace sie na prowadzacym cylindrze 22 zamonto¬ wanym sztywno i wspólosiowo wewnatrz wirnika 1, przy czym tarcza 7 jest ponadto podparta na koncu walu 8 za pomoca sferycznego lozyska 23, którego zewnetrzny pierscien jest zamontowany centrycznie w tej tarczy a pierscien wewnetrzny jest zamontowany na mimosrodowym czopie kon¬ cowym 24 walu 8. 5 Za pomoca mimosrodowego czopa 24 srodek tar¬ czy jest utrzymywany na linii, która nie pokrywa sie z osia geometryczna walu napedowego 2 i dzie¬ ki prowadzeniu za pomoca lozyska 21, slizguja- cego sie na wspólosiowym cylindrze 22, tarcza ta 10 przyjmuje polozenie nachylone. Skutek jest wiec identyczny jak w przypadku z fig. 1. Lozysko slizgowe jest wykonane z poprzecznie zakrzywio¬ na powierzchnia wewnetrzna tak, ze styka sie ono z cylindrem 22 jedynie waskim obszarem i przy 15 ruchu nastawczym wykonuje ruch srubowy na cy¬ lindrze, przez co uzyskuje sie znaczne zmniejszenie tarcia.Przyklad rozwiazania z fig. 13 odpowiada roz¬ wiazaniu z fig. 1, lecz na fig. 13 nachylony wal 20 nastawczy 8 jest nieruchomy i nie moze byc obra¬ cany ani przesuwany. Jedna czesc koncowa walu nastawczego 8 jest podparta w centralnym lozy¬ sku 25 w wirniku 1 tuz przy koncu walu nape¬ dowego 2. Ponadto wal 8 jest podparty na swym 25 przeciwnym koncu przez wirnik w lozysku 26, rów¬ niez centralnie zamontowanym w wirniku, lecz nalozonym na wal 8 mimosrodowym otworem lub tuleja. Tarcza ma piaste 27 wyposazona w dwa lo¬ zyska rolkowe 28 na tulei, która jest przemieszczal- na na wale nastawczym 8, za pomoca nie pokaza¬ nego ukladu, napedzanego hydraulicznie plynem doprowadzanym poprzez kanal w wale nastaw¬ czym 8.Przyklad rozwiazania z fig. 14 odpowiada przy¬ kladowi wykonania z fig. 1 z wyjatkiem podparcia przesuwnego i obrotowego walu nastawczego 8.Wal ten jest podparty w centralnym lozysku sliz¬ gowym 29, wpasowanym w otwór w koncu walu napedowego 2. Na przeciwleglym koncu wirnik ma centralnie zamontowane lozysko 30, pozwalajace na obracanie sia wirnika na sztywno zamontowanej tulei 31, w której jest podparty wal 8 w lozysku 32, które jest scisle wpasowane w mimosrodowym otworze w tulei 31.Nalezy zaznaczyc, ze w wiekszosci przedstawio¬ nych przykladów wykonania urzadzenia wedlug wynalazku nachylone polozenie jest narysowane w sposób nieco przesadzony, szczególnie w przy¬ padku wirników o duzej srednicy, poniewaz za¬ zwyczaj lopatki nie powinny wykonywac zadnego ruchu podczas obrotu, gdy nie ma zadnego ruchu nastawczego, to znaczy, ze gdy nie dokonuje sie przestawienia, luz w polaczeniu i elastyczne scis- M kanie materialów powinny byc wystarczajace na ruch wzgledny pomiedzy ukladem nastawczym a wirnikiem podczas obracania sie tak, aby skom¬ pensowac polozenie nachylone.W przedstawionych przykladach rozwiazania 80 wedlug wynalazku taki sam wynik korzystnie o- trzymuje sie przez unieruchomienie tarczy 7 umoz¬ liwiajace tylko na jej ruch osiowy podczas przesta¬ wiania i wtedy dla obracajacych sie czopów 5 w rowku 6 nalezy zmniejszyc sile tarcia, na przy- 65 klad przez zastosowanie rolek. 40 459 Fig. 15, przedstawia przyklad wykonania dwu¬ stopniowego wentylatora zawierajacego dwa wir¬ niki 33 i 34 przymocowane do wspólnego, krót¬ kiego, wydrazonego walu 35. Wal napedowy (nie po¬ kazany) jest polaczony z wirnikiem 33, który po- 5 przez wal 35 napedza w znany sposób drugi wir¬ nik 34.Zasadniczo mechanizm nastawczy odpowiada przykladowi wykonania wedlug fig. 1. Przesuwny i obrotowy wal nastawczy 8 jest centralnie za- 10 montowany obrotowo w wirniku 34 w lozysku 36 znajdujacym sie w przednim koncu wydrazonego walu 35. Wal 8 jest nachylony i ponadto * zamon¬ towany obrotowo w nieruchomym lozysku 37 usy¬ tuowanym poza wirnikiem i ustawionym mdmiosro- 15 dowo wzgledem walu 35.Wal 8 rozciaga sie do polowy dlugosci wydrazo¬ nego walu 35, i jest polaczony za pomoca wychyl- nego. przegubu z dodatkowym walem 39 ulozysko- wahym obrotowo, symetrycznie do walu 8 w lozy¬ sku 40 na przeciwleglym koncu wydrazonego wa¬ lu 35. W ten sposób wal 39 tworzy z osia walu 35 ten sam kat co wal 8, lecz o przeciwnym na¬ chylenia. Waly 8 i 39 wraz z polaczeniem przez przegub 38 tworza wspólny wal nastawczy dla obu wirników.Z powyzszego szczególowego wyjasnienia wynika, ze dla uzyskania mozliwie najlepszego efektu wiel¬ kosci kata pomiedzy walem napedowym a wa- 30 leni nastawczym lub ich poprzeczne rozstawienie w przypadku rozwiazania analogicznego do poka¬ zanego na fig. 9, zalezy nie tylko od rozmiarów wirnika i ilosci lopatek, lecz równiez od wielkosci odksztalcen sprezystych wywolanych oddzialywa- 35 niem pomiedzy czlonem nastawczym a mimosrodo- wo zamontowanymi elementami. Odksztalcenie to jest bardzo male i moze zmieniac sie glównie na skufek;przypadkowych zmian wymiarów w grani¬ cach normalnie stosowanych tolerancji produkcyj- 40 nychv korzystnie zatem jest ustawienie kata lub rozstawienia poprzecznego. Przykladowo w rozwia¬ zaniu z tuleja mimosrodowa, tuleja ta sklada sie korzystnie z dwóch tulei mimosrodowych obraca¬ jacych sie w stosunku do siebie w celu dokonania 45 takiego nastawienia. _.,' PL