.X.1968 Niemiecka Republika Demokratyczna Opublikowano: 28.11.1974 68935 KI. 43aU3/10 MKP G07b 13/10 CZYTEL IA Urzedu P<*r rolskii) Iziow Wspóltwórcy wynalazku: Hans Seidel, Rolf Kunstmann Wlasciciel patentu: Ministerium fur Verkehrswesen, Berlin (Niemiecka Republika Demokratyczna) Elektromechanicznie sterowany taksometr Przedmiotem wynalazku jest elektromechanicz¬ nie sterowany taksometr z samoczynnym przela¬ czaniem taryf za jazde i czas postoju, przystooso- wany do róznych przepisów taryfowych.Znany jest juz taksometr, w którym licznik jest przesuwany mechanicznie w zaleznosci od przeby¬ tej drogi przez generator impulsów mechanicz¬ nych, napedzany od kól pojazdu, jak równiez przez odbiornik impulsów elektromagnetycznych, sterowany generatorem impulsów. Znane sa rów¬ niez urzadzenia, przelaczajace samoczynnie licz¬ nik na rózne taryfy. Przelaczanie to ma miejsce po osiagnieciu pewnej wartosci, nastawionej uprze¬ dnio recznie, droga zmiany przelozenia przekladni, za pomoca wielostopniowych krzywek lub przy zastosowaniu róznych doprzeganych zapadek zmie¬ niajacych wartosc jednostki obrachunkowej odpo¬ wiadajacej jednostce przebytej drogi. W innym taksometrze przewidziano funkcyjny walek steru¬ jacy napedzany silnikiem lub elektromagnetycznie, który uruchamia sie po ustawieniu z góry nalez¬ nosci za przejazd, za posrednictwem styków i ele¬ mentów przelacznikowych zaleznych od wyzej wy¬ mienionych naleznosci.Te wszystkie znane taksometry lub stosowane w nich urzadzenia przelaczajace i sterujace za¬ wieraja wielka liczbe skomplikowanych elemen¬ tów mechanicznych i zabezpieczen funkcjonalnych.Prawidlowe wspóldzialanie przekladni, tarcz, kól, walków, slimaków, dzwigni przelaczajacych i za¬ padek wymaga zastosowania precyzyjnych 1 dro¬ gich czesci, co zwieksza koszt wykonania tych czesci oraz montazu i regulacji taksometru.Wskutek wielkiej liczby czesci, niezbednych do 5 dzialania, taksometry te sa niezwykle podatne na uszkodzenia i wymagaja w eksploatacji stosun¬ kowo duzych nakladów na konserwacje. Duza li¬ czba elementów mechanicznych powoduje równiez stosunkowo duze rozmiary i wage taksometru, co 10 utrudnia umieszczenie go w pojezdzie mechanicz¬ nym w sposób zmniejszajacy niebezpieczenstwo zranienia przy wypadkach.Celem wynalazku jest skonstruowanie taksome¬ tru z niewielka liczba prostych elementów mecha* nicznych i elektrycznych, który nie ma wymienio* nych wad i zapewnia dokladne ustalanie przeby¬ tej drogi i naleznosci. Powinno byc przy tym mo¬ zliwe szybkie dostosowanie do wszystkich spoty¬ kanych taryf bez uzycia w tym celu kosztownych ukladów mechanicznych, prowadzacych do powie¬ kszenia skomplikowania lub podrozenia taksome¬ tru. Jednoczesnie rozmiary i masa powinny byc tak male, by taksometr mozna bylo wbudowac w deske rozdzielcza samochodu celem unikniecia nie- 25 bezpieczenstwa dla pasazera przy wypadku.Cel ten zostal wedlug wynalazku osiagniety dzie¬ ki temu, ze licznik naleznosci za przejazd, licz¬ nik naleznosci calkowitej, licznik przebiegu calko¬ witego, licznik przebiegu platnego oraz licznik kur- 30 sów polaczone sa przez jedna plaszczyzne styko- 15 20 68 935\ wa przelacznika taryf, wzglednie przez wylacznik zaplonu, z jednym biegunem zródla pradu; a z drugim biegunem tego zródla licznik naleznosci za przejazd oraz licznik naleznosci calkowitej sa po¬ laczone przez druga plaszczyzne stykowa przela¬ cznika taryf, szczotki, przelacznik walcowy sprze¬ zony obrotowo za posrednictwem przekladni i roz¬ dzielacza z napedem pojazdu, oraz styk slizgowy wylacznika odsrodkowego napedzanego. równiez przez przekladnie, wzglednie sa polaczone przez nadajnik impulsów i styk slizgowy wylacznika odsrodkowego, natomiast licznik przebiegu platne¬ go i licznik przebiegu calkowitego sa polaczone z drugim biegunem przez szczotki, przelacznik walcowy i styki slizgowy, zas licznik kursów jest polaczony z tym biegunem bezposrednio.Do elektronicznego nadajnika impulsów jest do¬ laczony szeregowo lub równolegle czlon opóznia¬ jacy, zawierajacy element grzejny lub chlodzacy.Walec stykowy sklada sie z szeregu tarcz segmen¬ towych, sluzacych do wytwarzania impulsów. Se¬ gmenty tych tarcz sa polaczone elektrycznie z tarcza bezsegmentowa za posrednictwem walka, na którym jest osadzony walec stykowy. Do zró¬ dla pradu dolaczona jest przez przelacznik lamp¬ ka kontrolna. Na walku przelacznika taryf osa¬ dzona jest krzywka, do której obwodu dociskany jest sprezyna popychacz, polaczony przegubowo z suwakiem zaopatrzonym w okienka i umieszczo¬ nym przesuwnie przed liczbami licznika naleznos¬ ci za przejazd. Na walku przelacznika taryf osa¬ dzony jest ponadto segment zebaty, który w gra¬ nicach okreslonego kata obrotu zazebia sie z ze¬ batka, osadzona na wlasnej osi i polaczona z za¬ padka.Przed bebnem cyfrowym dziesiatek licznika na¬ leznosci za przejazd umieszczony jest przesuwnie suwak z okienkami, z którego wycieciem zazebia sie zapadka uruchamiana przez kolek wyzwalaja¬ cy osadzony w bebnie cyfrowym, przy czym dzwi¬ gnia polaczona z suwakiem jest sprzezona kine¬ matycznie z kolkiem zamocowanym w krzywce.Wylacznik odsrodkowy ma na swej obrotowej osi przesuwne tarcze stykowe oddzielone tarcza izolujaca, do ^których przylegaja styki slizgowe, przy czym tarcze stykowe polaczone sa elektrycz¬ nie przez os wylacznika odsrodkowego i dalszy styk slizgowy z zaciskiem przylaczeniowym. Rów¬ nolegle z licznikiem naleznosci za przejazd jest ewentualnie dolaczona drukarka.Dzieki szerokiemu zastosowaniu elementów han¬ dlowych, których potrzeba tu znacznie mniej niz w dotychczas znanych taksometrach, mozna w rozwiazaniu wedlug wynalazku zastosowac skla¬ dana konstrukcje klockowa i osiagnac bardzo ma¬ le koszty wykonania i montazu, zas niezbedne na¬ prawy moga byc dokonywane szybko i niedrogo.Naklady na konserwacje sa ograniczone do mini¬ mum, gdyz nieliczne czesci mechaniczne, w prze¬ ciwienstwie do znanych rozwiazan, maja stosun¬ kowo niewielka precyzje wykonania. Pewnosc dzia¬ lania jest wieksza niz w poprzednio znanych roz¬ wiazaniach, dzieki stosunkowo prostej budowie, wskutek zmniejszenia liczby ruchomych elementów mechanicznych i zastosowania szczotek weglowych S935 4 przy czesciach stykajacych sie. Przelaczanie spo¬ sobu naliczania naleznosci (przejazd — postój i od¬ wrotnie) moze odbywac sie dowolnie czesto i w kazdej chwili podczas jazdy, bez koniecznosci uzy- 5 cia skomplikowanych mechanicznych lub elektry¬ cznych organów sterujacych.Dzieki zastosowaniu elementów stykowych typu kolektora, zaopatrzonych w saczotki weglowe, eli¬ minuje sie szkodliwe wplywy atmosfery przemy¬ lo slowej i wady styków nieslizgowych, bez zwiek¬ szenia zuzycia czesci. Odpada równiez potrzeba regulacji styków. Liczba taryf, bedacych do dys¬ pozycji, moze byc w zupelnosci dostosowana do kazdorazowych wymagan przez zwiekszenie licz- 15 by tarcz walca stykowego lub tez przez wymiane tarcz na inne tarcze segmentowe, bez koniecznos¬ ci zmiany lub uzupelnienia jakichkolwiek czesci przekladni wraz z przynaleznymi elementami prze¬ lacznikowymi i zabezpieczajacymi. 20 Przedmiot wynalazku jest wyjasniony na pod¬ stawie przykladu wykonania przedstawionego na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schematycz¬ nie taksometr wedlug wynalazku, fig. 2 przedsta¬ wia wylacznik odsrodkowy taksometru w prze- 25 kroju, fig. 3 przedstawia mechanizm przelacznika taryf, a fig. 4 przedstawia mechanizm wskazywa¬ nia oplaty podstawowej.Walek tachometryczny 1 samochodu (fig. 1) do¬ laczony jest do rozdzielacza 2, polaczonego obro- 30 towo za posrednictwem walka 3 z obrotomierzem oraz za pomoca napedowego walka 4 — z prze¬ kladnia 5 taksometru. Przekladnia 5 jest polaczo¬ na poprzez sterujacy walek 6 z wylacznikem od¬ srodkowym 7 oraz poprzez walek napedowy 8 — 35 ze stykowym walcem 9. Walec 9 sklada sie z sze¬ regu tarcz segmentowych a — d, w których licz¬ ba przewodzacych segmentów okreslona jest w kazdym przypadku przez oplate nalezna za jed¬ nostke przebytej drogi oraz przez taryfe. Tarcze 40 a — d polaczone sa elektrycznie za posrednictwem szczotek weglowych 10 ze stykami, lezacymi w plaszczyznie stykowej 11 przelacznika taryf. Po¬ laczone ze soba styki drugiej plaszczyzny styko¬ wej 12 tego przelacznika dolaczone sa do zródla 45 pradu 13, na przyklad akumulatora samochodu.Ramie stykowe plaszczyzny stykowej 12 przyla¬ czone jest do jednego zacisku licznika 14 naleznos¬ ci calkowitej, kasowanego licznika 15 naleznosci za przejazd, licznika 16 przebiegu platnego oraz 50 licznika 17 kursów.Ramie stykowe plaszczyzny stykowej 11 dola¬ czone jest do drugiego zacisku licznika 14 nalez¬ nosci calkowitej i licznika 15 naleznosci za prze¬ jazd. Licznik 15 jest przy tym umieszczony w ta- 55 ksometrze w taki sposób, ze jego wskazanie jest la¬ twe do odczytania przez pasazera. Dalsza segmen¬ towa tarcza e walca stykowego 9 polaczona jest elektrycznie za posrednictwem jednej ze szczotek 10 z drugim zaciskiem licznika 16 przebiegu plat- 60 nego i z zaciskiem licznika 18 przebiegu calkowi¬ tego.Ponadto drugi zacisk licznika kursów 17 po¬ laczony jest bezposrednio, a drugi zacisk licznika _ 18 przebiegu calkowitego, za posrednictwem wy- 65 lacznika 19 zaplonu, z drugim biegunem zródla68 935 6 pradu 13. Lampka kontrolna 20 jest polaczona jed¬ na koncówka bezposrednio, druga zas przez pla¬ szczyzne stykowa 12 ze zródlem pradu 13. Bez- segmentowa tarcza f walca stykowego 9 polaczo¬ na jest poprzez os z segmentami stykowymi tarcz a — e oraz ze slizgowym stykiem 21 wy¬ lacznika odsrodkowego 7 pelniacym role styku wylaczajacego.Slizgowy styk 22 wylacznika 7 jest dolaczony za posrednictwem elektronicznego czlonu opózniaja¬ cego 23 do elektronicznego nadajnika 24 impul¬ sów, którego wyjscie jest polaczone równiez z dru¬ gimi zaciskami licznika 14 naleznosci calkowitej oraz licznika 15 naleznosci za przejazd, przy czym z licznikiem 15 jest równolegle polaczona drukar¬ ka 25. Czlon opózniajacy 23 zawiera element grzej¬ ny. Czlon ten zamiast szeregowo moze byc pola¬ czony z nadajnikiem 24 impulsów równolegle i zawiera wtedy element chlodzacy, albo równiez element grzejny. Zacisk 26 wylacznika odsrodko¬ wego 7 jest polaczony z jednym biegunem zródla pradu 13.Styki slizgowe 21 i 22 wylacznika. 7 sa ustawio¬ ne w taki sposób (fig. 2), ze przylegaja do ob¬ wodu walca stykowego, przesuwnego osiowo na walku 27 wylacznika odsrodkowego i zlozonego z dwóch przewodzacych stykowych tarcz 28 i 29 oraz z usytuowanej pomiedzy nimi izolujacej tar¬ czy 30. Zaleznie od polozenia walca stykowego na osi, wynikajacego ze stanu kinematycznego wy¬ lacznika odsrodkowego, styki 21 lub 22 stykaja sie z tarczami stykowymi 28 lub 29. Styk, nie doty¬ kajacy tarczy stykowej, styka sie z tarcza izo¬ lujaca 30. Zacisk przylaczeniowy 26 jest polaczo¬ ny elektrycznie z walkiem 27 wylacznika odsrod¬ kowego za posrednictwem styku slizgowego 31, przykladowo w ksztalcie kulki, przy czym walek 7 jest polaczony elektrycznie z tarczami stykowy¬ mi 28 i 29.Do specjalnego zaznaczenia kazdorazowego polo¬ zenia przelacznika taryf i oplaty za przejazd slu¬ zy mechanizm przedstawiony na fig. 3, zawiera¬ jacy krzywke 33, zamocowana na walku 32 prze¬ lacznika taryf, do której dociskana jest stale spre¬ zyna 36 rolka prowadzaca 34 popychacza 35, prze¬ suwnego w kierunku promieniowym w stosunku do walka 32. Krzywka 33 ma dwie czesci o róz¬ nych stalych promieniach, wskutek czego popy- chacz 35 ma dwa polozenia koncowa Oba luki krzywki 33, rózniace sie wielkoscia promienia, sa ze soba polaczone w jednym koncu plynna krzy¬ wa przejsciowa, w drugim zas koncu — prosto¬ liniowym przejsciem promieniowym, tworzacym nosek zaporowy, który uniemozliwia ruch obroto¬ wy w jednym kierunku poza pewne okreslone po¬ lozenie.Na skutek takiej konstrukcji po wlaczeniu prze¬ lacznika taryf i uruchomieniu taksometru prze¬ lacznik taryf nie daje sie przestawic przez cofnie¬ cie w polozenie poczatkowe. Na koncu dzwigni popychacza, polozonym naprzeciw rolki prowadza¬ cej 34, zamocowany jest przegubowo suwak 37, zaopatrzony w okienka. Suwak ten umieszczony jest przesuwnie przed okienkiem licznika 15 o- platy za przejazd w taki sposób, ze w jednym po¬ lozeniu suwaka 37 liczby wskazujace naleznosc sa zakryte, w innym zas polozeniu ukladaja sie one za okienkami. Ponadto na walku 32 osadzo¬ ny jest sztywno segment zebaty 38, zazebiajacy 5 sie z zebatka 39, polaczona z zapadka 40. Po osia¬ gnieciu pewnego polozenia przelacznika, a miano¬ wicie po zakonczeniu jazdy i skasowaniu, me¬ chanizm ten uniemozliwia obrót wstecz walka 32.Aby oplata podstawowa, nalezna juz w chwili io rozpoczecia jazdy, byla zawarta w oplacie za ca¬ ly przejazd, przewidzano (fig. 4) miedzy suwa¬ kiem 37 i bebnem cyfrowym 41 dziesiatek liczni¬ ka 15 oplaty za przejazd, suwak 42 z okienkami, który w polozeniu wyjsciowym jest tak przytrzy- 15 mywany przez zapadke 43 zazebiajaca sie z jego otworem 44, ze liczba na bebnie cyfrowym jest zakryta. r Po osiagnieciu okreslonej, z góry zadanej war¬ tosci kolek wyzwalajacy 45, przymocowany do be- 20 bna cyfrowego 41, wyzebia zapadke 43 i suwak 42 przesuwa sie pod dzialaniem wlasnego cieza¬ ru lub sily sprezyny tak, ze liczba na bebnie cy¬ frowym 41 wchodzi za otwór 44. Przy przekrece¬ niu przelacznika taryf w polozenie wyjsciowe ko- 25 lek 46, osadzony w krzywce, dziala na zaczepiona na koncu suwaka 42 dzwignie 47, przesuwajaca suwak 42 ponownie w polozenie poczatkowe, przy którym zapadka 43 zazebia sie z otworem 44.Taksometr wedlug wynalazku dziala w naste- 30 pujacy sposób. W- chwili rozpoczecia jazdy z pa¬ sazerem przelacza sie przelacznik taryf z poloze¬ nia „WOLNY" w polozenie odpowiadajace obo¬ wiazujacej taryfie. Jednoczesnie zapala sie przy tym lampka kontrolna 20 wlaczona przez plasz- 35 czyzne stykowa 12 przelacznika, wskazujac goto¬ wosc taksometru do pracy. Podczas tego przela¬ czenia krzywka 33 obraca sie, a rolka prowadza¬ ca 34 popychacza 35 przerchodzi z duzego na ma¬ ly promien krzywki 33. Wskutek przesuniecia su- 40 waka 37 staja sie widoczne cyfry licznika 15 na¬ leznosci za przejazd. Nosek zaporowy krzywki 33 uniemozliwia cofniecie przelacznika taryf w po¬ lozenie wyjsciowe. Jednoczesnie przez plaszczyzne stykowa 12 przelacznika taryf zostaje zamkniety 45 obwód elektryczny licznika 17 kursów i licznik ten przesuwa sie o jedna liczbe.™ Jezeli w chwili rozpoczecia kursu pojazd znaj¬ duje sie w spoczynku, to nadajnik 24 impulsów jest polaczony poprzez czlon opózniajacy 23, styk 50 slizgowy 22 i zacisk 26 wylacznika odsrodkowego 7 z jednym z biegunów zródla pradu 13 i przez licznik 15 naleznosci za przejazd oraz polaczony z nim równolegle licznik 14 naleznosci calkowitej — z drugim biegunem. Wskutek dzialania czlonu 55 opózniajacego 23 nadajnik 24 impulsów przeka¬ zuje impulsy odpowiadajace taryfie postojowej do licznika 15 naleznosci za przejazd i do licznika 14 naleznosci calkowitej dopiero wtedy, gdy przekro¬ czony zostanie czas bezplatnego oczekiwania, wy- 60 nikajacy z obowiazujacych przepisów.Jezeli czas ten wynosi przykladowo 10 minut, to za kazdy okres postoju pojazdu krótszy od 10 minut nie jest naliczana taryfa postojowa i wo¬ bec tego nie przeskakuje ani licznik 15 naleznos- 65 ci za przejazd, ani tez licznik 14 naleznosci cal-/ 7 kowitej. O ile jednakze w naleznosci za przejazd ma byc uwzgledniony laczny czas postojów w ra¬ mach danego kursu, to wylacza sie z ukladu czlon opózniajacy 23.W takim przypadku przy zatrzymaniu pojazdu zaczyna natychmiast dzialac nadajnik 24 impul¬ sów, powodujac przeskakiwanie licznika 15 nalez¬ nosci za przejazd i licznika 14 naleznosci calko¬ witej. Na poczatku kazdego kursu, to znaczy rów¬ niez przy jezdzie bez pasazera, wlacza sie wylacz¬ nik 19 zaplonu, co powoduje polaczenie licznika 18 calkowitego przebiegu ze zródlem pradu 13.Przy ruszaniu pojazdu wylacznik odsrodkowy 7 laczy natychmiast obracajacy sie walec 9 poprzez styk slizgowy 21 i zacisk przylaczeniowy 26 ze zródlem pradu 13, przerywajac obwód pradowy nadajnika impulsów.Przerwy pradu, wywolane podczas obrotu tar¬ czy e walca 9 przez jej segmenty, wytwarzaja im¬ pulsy, bedace miernikiem przebytej drogi, które przesuwaja licznik 18 calkowitego przebiegu. Przy pracy taksometru przesuwa sie ponadto urucha¬ miany poprzez plaszczyzne stykowa 12 licznik 16 przebiegu platnego oraz, zaleznie od polozenia przelacznika taryf, uruchamiany przez plaszczyzne stykowa 11, szczotke 21 i tarcze a, b, c lub d — licznik 15 naleznosci za przejazd i licznik 14 na¬ leznosci calkowitej, stosownie do liczby przeby¬ tych jednostek drogi, lub do naleznosci za jed¬ nostke drogi.Jesli podczas kursu konieczna jest zmiana ta¬ ryfy, na przyklad z dziennej na nocna, to mozna tego dokonac za pomoca przelacznika taryf za¬ równo podczas jazdy, jak i na postoju. W takim wypadku na licznik 15 naleznosci za przejazd i li¬ cznik 14 naleznosci calkowitej zaczyna dzialac po¬ przez jedna ze szczotek 10 i plaszczyzne stykowa 11 tarcza segmentowa a — do innej liczbie im¬ pulsów.W wypadku przerwania jazdy przez zatrzyma¬ nie dziala wylacznik odsrodkowy 7, uruchamiajac nadajnik 24 impulsów, jak to juz opisano wyzej.W czasie trwania kursu z licznikiem 15 nalez¬ nosci za przejazd i licznikiem 14 naleznosci cal¬ kowitej sa polaczone i powoduja ich przesuwanie sie albo nadajnik 24 impulsów, albo walec 9, za¬ leznie od stanu ruchu pojazdu. Po zakonczeniu kursu kierowca obraca przelacznik taryf w polo¬ zenie skasowania, w którym segment zebaty 38 (fig. 3) zazebia sie z zebatka 39. Obrót przelacz¬ nika taryf wstecz jest obecnie uniemozliwiony przez zapadke 40. Obwody elektryczne liczników, wskazujacych naleznosc za przejazd i naleznosc calkowita, sa w polozeniu kasowania przerwane w plaszczyznie stykowej 12. Oplate nalezna za przejazd odczytuje sie na liczniku 15.Jezeli do taksometru dolaczona jest drukarka 25, to przy przestawieniu przelacznika taryf w po¬ lozenie kasowania wyrzuca ona rachunek z poda¬ na naleznoscia za przejazd. Po zakonczeniu jazdy i skasowaniu kierowca przestawia przelacznik ta¬ ryf ponownie w polozenie „WOLNY", co przywra¬ ca wyjsciowe polozenie licznika naleznosci za przejazd wskutek poruszenia zebatki 39 przez se- (935 8 gment zebaty 38 i przestawienia wszystkich beb¬ nów cyfrowych licznika 15 na zero przez walek 48 zebatki 39.Podczas tego przelaczania rolka prowadzaca 34 5 przechodzi z malego promienia krzywki 33 krzy¬ wa przejsciowa na duzy jej promien, przy czym popychacz 35 i suwak 37 przesuwaja sie zakry¬ wajac liczby na liczniku naleznosci za przejazd.W tym polozeniu przelacznika taryf zarówno wa- to lec 9, jak i nadajnik impulsów 24 sa odlaczone od zródla pradu 13, wobec czego gasnie lampka kontrolna 20.Jezeli kierowca uruchamia pojazd bez pasaze¬ ra, na przyklad w celu dojazdu do postoju tak- 15 sówek, to przelacznika taryf nie porusza sie. Po¬ niewaz jednak przez wylacznik zaplonu 19 licz¬ nik 18 calkowitego przebiegu zostaje polaczony ze zródlem pradu 13, wiec cala droga przebyta przez pojazd jest mierzona przez ten ostatni. 20 PL