Pierwszenstwo: Opublikowano: 30.VI.1970 60139 KI. 51 c, 34 MKP G 10 d, 11/00 UKD Twórca wynalazku i Stanislaw Kwilosz, Konstancin (Polska) wlasciciel patentu: Uklad basowy akordeonu Przedmiotem wynalazku jest uklad basowy akor¬ deonu ulatwiajacy gre na basach akordowych i ba¬ rytonowych oraz rozszerzajacy mozliwosci technicz¬ ne tastatury basowej.Dotychczasowy uklad basów akordowych, w któ¬ rym akordy wszystkich tonacji zestawione sa nad soba wedlug pokrewienstwa kwintowego — jest ogólnie znany. Korzystanie z róznych akordów podczas gry polega na pionowym przesuwaniu przedramienia, poniewaz basy akordowe zajmuja powierzchnie wydluzonego w pionie równoleglobo- ku.Basy barytonowe dodawane sa jako dodatkowe rzedy guzików obok basów akordowych badz tez stosuje sie mechanizm przelacznikowy, który za¬ mienia basy akordowe na pojedyncze. Istnieja w zasadzie dwa praktycznie stosowane uklady basów barytonowych: uklad malotercjowy w rzedach pio¬ nowych i chromatyczny w rzedach ukosnych oraz uklad kwintowy w rzedach pionowych i wielkoter- cjowo-decymowy w rzedach ukosnych.Pierwszy uklad jest lustrzanym odbiciem prawo¬ recznej tastatury akordeonu guzikowego. Stosowa¬ ny jest w instrumentach z mechanizmem przela¬ cznikowym i bez przelacznika. Drugi uklad stoso¬ wany jest w instrumentach z mechanizmem prze¬ lacznikowym. W miejsce akordów zbudowanych w rzedzie ukosnym np. na basie podstawowym C otrzymujemy po przelaczeniu basy pojedyncze — e, c, e1, c1. 20 30 2 Niedogodnoscia wystepujaca podczas gry na ba¬ sach akordowych jest pionowy ruch przedramie¬ nia, zwlaszcza jesli chodzi o dalsze skoki i przesu¬ niecia reki. Ma to np. miejsce podczas wykonania akompaniamentu akordowego postepujacego kro¬ kami póltonowymi itp. Lewa reka grajacego musi prowadzic miech oraz realizowac odpowiednia ar¬ tykulacje i dynamike. Czynnosci te wymagaja sta¬ lego oparcia reki o obudowe i pas prowadzacy.Utrata oparcia reki podczas skoku pozbawia ja pa¬ nowania nad miechem i niestabilna strona basowa.Kierunek pionowego przesuniecia reki musi byc kazdorazowo uzgodniony z kierunkiem prowadze¬ nia miecha, co znacznie komplikuje opracowanie i wykonanie utworu muzycznego.Swobode przesuniecia reki zmniejsza tarcie o pas prowadzacy podczas rozciagania miecha lub o obu¬ dowe mechaniki basowej podczas sciagania. Przy¬ czyna wystepujacych tu niepozadanych ruchów pionowych przedramienia jest sam uklad basów, który zajmuje powierzchnie wydluzonego w pionie równolegloboku.Gra na chromatyczno-malotercjowym ukladzie basów barytonowych równiez oparta jest na pio¬ nowym ruchu przedramienia. Wykonanie wzno¬ szacych sie lub opadajacych pochodów dzwieko¬ wych jest mozliwe tylko na kierunek miecha zgod¬ ny z kierunkiem przesuwania reki, co powaznie ogranicza mozliwosci wykonawcze. Inna niedogo¬ dnosc tego ukladu zwiazana jest z ulozeniem pal- $0139- *l 60139 3 4 ców podczas gry. Wymagane zasadnicze ulozenie palców na rzedach ukosnych jest niewymuszone tylko w górnej czesci instrumentu, natomiast w miare przesuwania reki w dól staje sie coraz bar¬ dziej niewygodne.W instrumentach bez przelacznika z kompletnym zestawem akordów dodano basy barytonowe w siódmym, ósmym i dziewiatym rzedzie. Konieczne w czasie gry ukosne ulozenie dloni nad tastatura skraca zasieg palców, które z trudnoscia siegaja do dziewiatego rzedu guzików. W tej sytuacji zasto¬ sowano skomplikowany i kosztowny mechanizm przelacznikowy, który przybliza basy barytonowe.Nie wyklucza to jednak gry w kierunku pionowym.Powyzszy uklad basów barytonowych sklada sie najczesciej z trzech pionowych rzedów guzików ba¬ sowych i jako taki nie zapewnia jednakowej apli¬ katury we wszystkich tonacjach.Niedogodnoscia znanego ukladu basów barytono¬ wych jest znacznie utrudnione rozczytywanie i za¬ pamietywanie róznych struktur dzwiekowych.Przyczyna tego jest niejednolitosc ukladu, o czym swiadcza rózne interwaly miedzy dzwiekami sa¬ siednich basów w rzedach ukosnych. Inna przy¬ czyna powyzszej niedogodnosci jest pominiecie w ukladzie basów kierunku chromatycznego, który jest najbardziej przejrzystym i logicznym uszere¬ gowaniem materialu dzwiekowego. W zwiazku z tym wykonanie gamy chromatycznej i innych stru¬ ktur zawierajacych kroki póltonowe jest bardzo trudne, zwlaszcza ze zadnym wariantem palcowa¬ nia nie da sie uniknac dalekiego chwytu póltonu w jednym rzedzie pionowym. Dla grajacych o ma¬ lej rozpietosci palców stanowi to trudnosc nie do pokonania.Celem wynalazku jest usuniecie niedogodnosci wystepujacych podczas gry na basach akordowych i barytonowych. Zadanie prowadzace do osiagnie¬ cia tego celu moze polegac na zbudowaniu takiego ukladu basów, który opieralby gre wylacznie na ruchu palców i dloni bez koniecznosci pionowego przesuwania przedramienia. Dodatkowym celem jest rozszerzenie mozliwosci technicznych basów barytonowych, zwlaszcza jesli chodzi o wykonanie struktur polifonicznych. Zadanie prowadzace do osiagniecia tego celu moze polegac na zwiekszeniu udzialu kciuka w grze.W ukladzie basowym wedlug wynalazku basy akordowe umieszczone sa w górnej czesci strony ba¬ sowej i zajmuja powierzchnie rombu. Basy baryto¬ nowe umieszczone sa bezposrednio pod basami akor¬ dowymi, zajmujac srodkowa i czesc dolnej powierz¬ chni strony basowej. Z uwagi na niewygode gry w dolnej czesci strony basowej wiekszosc guzików basowych umieszczona jest powyzej srodka instru¬ mentu, tak, ze srodek strony basowej pokrywa sie w przyblizeniu ze srodkiem tastatury basów bary¬ tonowych.Basy akordowe zbudowane sa na dwóch przebie¬ gajacych posrodku pionowych rzedach basów pod¬ stawowych, od których rozchodza sie symetrycznie w przeciwnych kierunkach trójdzwieki minorowe, majorowe oraz akordy septymowe zmniejszone bez kwinty zbudowane na dzwieku odleglym o kwinte od basu podstawowego. Ostatnie akordy pelnia równiez funkcje dominant septymowych bez primy.Akordy dominantowe septymowe z prima uzyskuje¬ my przez nacisniecie dwóch guzików basowych: akordu majorowego i zmniejszonego polozonego w~ tym samym rzedzie ukosnym.W celu ulatwienia tego chwytu akordy majoro¬ we i zmniejszone zestawione zostaly bezposrednio- obok siebie, a akordy minorowe dodane w pierw¬ szej kolejnosci po basach podstawowych. Basy podstawowe ukladu akordowego ulozone sa w jed¬ nym rzedzie pionowym kwintami w góre a w dru¬ gim — kwintami w dól, tworzac razem zamkniete kolo kwintowe. Kazdy rzad pionowy zawiera szesc basów podstawowych, które w sumie daja podsta¬ we do zbudowania akordów we wszystkich tona¬ cjach.W odpowiednich rzedach ukosnych, liczac od srodka ukladu akordowego w góre i w dól, basjr podstawowe ukladaja sie naprzeciw siebie w sto¬ sunku sekundy malej, tercji malej i kwinty czy¬ stej. W celu ulatwienia chwytu tercji niektórych akordów majorowych i dominant septymowych do¬ dane zostaly w skrajnych rzedach ukosnych ukla¬ du akordowego basy pomocnicze, które sa powtó¬ rzeniem odpowiednich basów podstawowych.Czesc ukladu basów akordowych wedlug powyz¬ szego opisu, zawierajaca jeden rzad basów podsta¬ wowych i zbudowane na nim akordy od strony pa¬ sa prowadzacego, moze byc wykorzystana w akor¬ deonach o tradycyjnym ukladzie akordów. Pozwoli to zmniejszyc szerokosc tastatury o jeden rzad gu¬ zików z zachowaniem tych samych mozliwosci wy¬ konawczych albo zwiekszyc mozliwosci wykonaw¬ cze bez dodawania dodatkowego rzedu guzików basowych. Mozna w ten sposób zastapic np. akor¬ deon 120-basowy instrumentem o 100 guzikach albo wolny rzad guzików basowych wykorzystac na do¬ danie trzeciego rzedu basów podstawowych. Ulatwi to chwyty róznych basów podstawowych w akom¬ paniamencie akordowym i sama gre melodyczna na wymienionych basach.Cala skale basów barytonowych reprezentuja gu¬ ziki basowe ulozone w polu rombu. Najnizsze rze¬ dy ukosne, które leza poza polem rombu, sa tylko powtórzeniem basów polozonych wyzej. W rze¬ dach pionowych basy barytonowe ulozone sa chro¬ matycznie ze wzrastajaca wysokoscia w kierunku z dolu do góry, a w rzedach ukosnych — wielkimi tercjami ze wzrastajaca wysokoscia w kierunku od pasa prowadzacego do miecha. Guziki basowe ni¬ skich dzwieków, jako najmniej ruchliwych, zosta¬ ly umieszczone od strony pasa prowadzacego. Ma to na celu wlaczyc do gry i bardziej wykorzystac wielki palec, który moze przetrzymywac bas w charakterze nuty pedalowej itp.Guziki basowe pierwszego pionowego rzedu od strony pasa sa zwezone i osadzone przesuwnie w poszerzonych ku górze otworach w plycie guziko¬ wej. Umozliwia to naciskanie kciukiem guzików polozonych w drugim rzedzie basów barytonowych.Kazdy guzik pierwszego rzedu pod wplywem wla¬ snego ciezaru B odpowiedniej sprezynki przyjmuje polozenie w dolnej czesci otworu. Aby nacisnac bas w drugim rzedzie, trzeba przesunac kciuk po¬ miedzy guzikami pierwszego rzedu tak, by nie na- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 605 60139 6 cisnac zadnego basu w tym rzedzie. Jest to mozli¬ we, poniewaz kciuk przesuwa do góry polozony nad nim guzik basowy.Przy powyzszym rozwiazaniu gry wielkim pal¬ cem krawedz plyty guzikowej musi byc scieta ukosnie, tak aby naciskanie guzików w drugim rzedzie bylo dostatecznie wygodne. W celu zwie¬ kszenia wygody gry na basach barytonowych i akordowych pas prowadzacy powinien byc umo¬ cowany w górnej czesci instrumentu w poblizu plyty guzikowej, a w dolnej czesci — znacznie da¬ lej. Na koncach pas powinien byc zaopatrzony w odpowiednie urzadzenie do regulowania jego od¬ leglosci od obudowy instrumentu lub w stale pod¬ kladki o odpowiedniej dla grajacego wysokosci.Zaleta wynalazku jest oparcie gry na takich ru¬ chach, które moga odbywac sie w róznych kierun¬ kach niezaleznie od kierunku prowadzenia mie¬ cha. Ruchem tym jest zginanie i prostowanie pal¬ ców oraz przywodzenie i odwodzenie w nadgarstku zwane ruchem bocznym. Gra na basach barytono¬ wych odbywa sie w kierunku poziomym, a oparta jest na pracy miesni' zginaczy i prostowników pal¬ ców. Podczas gry na basach akordowych chwyty odbywajace sie w kierunku pionowym opieraja sie na ruchu zginania i prostowania palców. Chwyty odbywajace sie w kierunku .poziomym opieraja sie na bocznym ruchu reki w nadgarstku.Ulozenie basów akordowych w polu rombu nada¬ je ukladowi maksymalna zwartosc. Dzieki temu guziki basowe pozostaja w zasiegu ruchu dloni i palców z ewentualnym nieznacznym przesunie¬ ciem przedramienia. Zestawienie akordów minoro¬ wych bezposrednio obok basów podstawowych ulatwia chwyt tercji akordu minorowego. Uklad basów barytonowych umozliwia stosowanie jedna¬ kowego palcowania we wszystkich tonacjach dla tej samej struktury dzwiekowej. Zachowanie kie¬ runku chromatycznego w tym ukladzie czyni za¬ dosc postulatowi przejrzystosci materialu dzwieko¬ wego. Dodatkowa zaleta wynalazku jest mniejszy koszt instrumentu w stosunku do akordeonów z mechanizmem przelacznikowym.Przedmiot wynalazku jest przedstawiony w przykladzie wykonania na rysunku, na którym fig.A przedstawia uklad basów akordowych oraz fig.B — uklad basów barytonowych. Na dwóch piono¬ wych rzedach basów podstawowych 1 zbudowane sa akordy minorowe 2 i majorowe 3. Akordy sep- tymowe zmniejszone bez kwinty 4 zbudowane sa na dzwieku odleglym o kwinte od basu podstawo¬ wego. W kazdym rzedzie ukosnym znajduja sie na¬ przeciw siebie dwa basy podstawowe, które w oz¬ naczonych rzedach pozostaja do siebie w stosunku sekundy malej 5, tercji malej 6 oraz kwinty czy¬ stej 7.W dwóch skrajnych rzedach ukosnych ukladu akordowego dodane sa basy pomocnicze 8. Skala basów barytonowych jest rozszerzana o oktawe w dól i w góre regestrami transponujacymi, obejmu¬ jac dzwieki od E — kontra do dis-trzykreslnego.Zwielokrotnienia oktawowe dzwieku zasadniczego umozliwiaja gre jednochórowa, dwuchórowa i trzy- chórowa. Manual basowy sklada sie z osmiu rze¬ dów guzików w ukladzie pionowym oraz dwudzie¬ stu rzedów ukosnych. Na basy akordowe przypada 58 guzików basowych, a na barytonowe — 92 guzi¬ ki basowe. Cala tastatura liczy 150 guzików ba¬ sowych. PL