Opublikowano: 17.XII.1969 58903 KI. 42 k, 48 MKP G 01 n UKD Wspóltwórcy wynalazku: mgr Andrzej Grabianowski, mgr Janusz Król Wlasciciel patentu: Polska Akademia Nauk (Instytut Podstawowych Problemów Techniki), Warszawa (Polska) Uchwyt do goniometru teksturowego Przedmiotem wynalazku jest uchwyt do gonio¬ metru teksturowego do zdjec strukturalnych, wy¬ konywanych sposobem transmisyjnym i reflek¬ syjnym, w którym badany preparat jest poru¬ szany.Badanie tekstury na dyfraktometrze wymaga uzyskania wyniku z okreslonej objetosci metalu, w której w celu uzyskania powtarzalnego wyniku powinno sie znajdowac 104 ziarn. Objetosc mate¬ rialu, z którego mozna otrzymac zdjecie jest ograniczona promieniem otworu kolimatora i gru¬ boscia materialu zalezna od absorpcji badanego materialu. Aby wiec w objetosci materialu wy¬ noszacej od 0,177—0,7 mm3 bylo 104 ziarn, srednia jego wielkosc musi wynosic od 0,025 mm do 0,04 mm. Jest to wielkosc bardzo mala i w ma¬ terialach, po rekrystalizacji lub niewielkiej prze¬ róbce plastycznej na zimno, bardzo rzadko spo¬ tykana. Otrzymywane zdjecia z materialów o ziar¬ nach wiekszych od wyzej podanych nie sa repre¬ zentatywne dla danego materialu i trudne do in¬ terpretacji.Znane dotychczas przystawki teksturowe nie po¬ siadaja moznosci poruszania preparatem, wzgled¬ nie poruszanie jest bardzo ograniczone.Celem wynalazku jest zmniejszenie opisanych wyzej trudnosci, a zwlaszcza mozliwosci otrzymy¬ wania drobnych i powtarzalnych wyników na ma¬ terialach gruboziarnistych przez skonstruowanie takiego uchwytu do badanych preparatów, który 10 15 20 25 30 pozwalalby na poruszanie tymi preparatami w plaszczyznach, w czasie wykonywania zdjec struk¬ turalnych, sposobem transmisyjnym, jak równiez sposobem refleksyjnym.Cel ten zostal osiagniety przez wykonanie od¬ powiednich uchwytów do preparatów, których konstrukcja umozliwia ruch posuwisto-zwrotny ba¬ danych preparatów. Istota wynalazku polega na opracowaniu konstrukcji uchwytów z ukladem na¬ pedowym poruszajacym preparat, który dla me¬ tody transmisyjnej sklada sie z silnika elektrycz¬ nego, przekazujacego ruch za posrednictwem prze¬ kladni zebatej i ukladu korbowego, na ramke z badanym preparatem.Dla metody refleksyjnej, naped sklada sie z sil¬ nika elektrycznego przekazujacego ruch przeklad¬ ni slimakowej zaopatrzonej w mimosród, dzieki któremu, poprzez rolki sprzezone z plytka, na której mocuje sie badany preparat, nastepuje ruch posuwisto-zwrotny plytki z umieszczonym na niej preparatem pod kazdym katem w stosunku do padajacej wiazki promieni rentgenowskich.Uchwyt wedlug wynalazku w dwu odmianach pozwala na poruszanie preparatem umieszczonym w tym uchwycie o dlugosci ruchu 20 mm, z za¬ chowaniem warunków koniecznych przy wykony¬ waniu zdjec. Pozwala to na otrzymywanie dobrych zdjec z materialów o wielkosci ziaren trzy do. pie¬ ciokrotnie wiekszych anizeli w przypadku zasto¬ sowania przystawki konwencjonalnej. 589033 Przedmiot wynalazku bedzie blizej objasniony na podstawie rysunku, na którym fig. 1 przedsta¬ wia uchwyt przeznaczony do- badan sposobem transmisyjnym, w rzucie poziomym, fig. 2 — uchwyt w przekroju wzdluz linii B—B na fig. 1, fig. 3 — uchwyt w przekroju wzdluz linii A—A na fig. 1, fig. 4 — odmiane uchwytu przeznaczo¬ nego do badan sposobem refleksyjnym w prze¬ kroju pionowym, fig. 5 — odmiane uchwytu w przekroju wzdluz linii C—C na fig. 4.Uchwyt do goniometru teksturowego do zdjec strukturalnych wykonywanych sposobem transmi¬ syjnym stanowi ramka 1, w której mocuje sie badany preparat; dwie boczne listwy 2, 3 prowa¬ dzace ramke 1 oraz dwie pokrywy 7, 8 zaopa¬ trzone w kolki centrujace, skrecane za pomoca pieciu srub, sluzace do osadzenia kól zebatych przekladni, jak równiez do uchwycenia prowa¬ dzacych ramke 1 bocznych listew 2, 3.Przy bocznej listwie 3 usytuowany jest napedo¬ wy, elektryczny silnik 4 pradu stalego o napieciu 24 V z regulowana predkoscia obrotów, osadzony w uchwycie 10, na którego wyjsciowym walku osadzone jest kolo zebate 5 zazebiajace sie z kolem zebatym atakujacego walka 6, przekazujacym ruch obrotowy na przekladnie zebata skladajaca sie z kól zebatych 14, 15, 16.Do walka zebatego kola 14 zamocowany jest mi- mosród 12, który poprzez dzwignie 13 polaczona za pomoca trzpienia 9 z ramka 1 wprawia w ruch posuwisto-zwrotny te ramke 1 wraz z umieszczo¬ nym na niej preparatem przeznaczonym do ba¬ dania.Ulozyskowanie ramki 1 stanowia kulki 11 osa¬ dzone w rowkach pryzmowych. Takie ulozysko¬ wanie zapewnia dokladne prowadzenie ramki 1 w listwach 2, 3 przy minimalnych oporach tarcia, jak równiez umozliwia usuwanie zbednych luzów przy montazu, przez odpowiednie docisniecie li¬ stew 2, 3 przy skrecaniu uchwytu w calosc.Sposób poslugiwania sie uchwytem do goniome¬ tru teksturo wego do zdjec strukturalnych wyko¬ nywanych sposobem transmisyjnym jest opisany ponizej. Badany preparat umieszcza sie w ramce 1, nastepnie caly uchwyt mocuje sie w znany spo¬ sób w goniometrze teksturowym. Nastepnie wpra¬ wia sie w ruch silnik elektryczny 4, który poprzez walek atakujacy 6 przenosi ruch obrotowy na prze¬ kladnie kól zebatych 14, 15, 16 wprowadzajac w ruch obrotowy mimosród 12, który poprzez dzwig¬ nie 13 powoduje ruch posuwisto-zwrotny ramki 1 z umieszczonym na niej badanym preparatem.Odmiane uchwytu do goniometru teksturowego stanowi uchwyt przeznaczony do badan struktural¬ nych sposobem refleksyjnym, przedstawiony na fig. 4 i 5.Uchwyt ten sklada sie z plytki 17 sluzacej do umocowania na niej badanego preparatu, osadzo¬ nej przesuwnie w dwóch prowadzacych, bocznych listwach 26, 28; z obrotowego stolu 18 osadzonego na walku 20 ulozyskowanego w tulei 21 zaopatrzo¬ nego na obwodzie w podzialke 360°, oraz z prze¬ kladni skladajacej sie z slimacznicy 19 wraz z mi- mosrodem 19a, z slimaka 30, na którego koncu osadzone jest kolo zebate 29 napedzane za pomoca 4 posredniego kola zebatego 31 i napedzajacego kola zebatego 32 osadzonego na walku elektrycznego silnika 33, z regulowana predkoscia obrotów osa¬ dzonego w obudowie 34, przy czym obudowa* 34 g jest zamocowana do podstawy 35 sluzacej równo¬ czesnie do zamocowania uchwytu w goniometrze.Listwy prowadzace 26, 28 sa zamocowane do sto¬ lu 18 w znany sposób za pomoca wkretów, przy czym ulozyskowanie plytki 17 w listwach 26, 28. io stanowia kulki 27 osadzone w rowkach pryzmo¬ wych. Tafcie ulozyskowanie zapewnia dokladne prowadzenie plytki 17 w listwach 26, 28.Do plytki 17 zamocowany jest sworzen 25, na którym osadzona jest rolka 24 przesuwajaca sie 15 po scianie promieniowego wyciecia 36 w obrotowym stole 18 oraz dwie rolki 23 przesuwajace sie po mimosrodzie 19a zabezpieczone wkretami 22.Sposób poslugiwania sie uchwytem do ogniome- tru teksturowego do zdjec strukturalnych, wykony- 2 wanych sposobem refleksyjnym jest opisany po¬ nizej. Badany preparat nakleja sie na plytke 17, po czym caly uchwyt wraz z badanym preparatem osadza sie w znany sposób w goniometrze tekstu¬ rowym. Nastepnie obrotowy stól 18 nastawia sie 25 pod zadanym katem w stosunku do padajacej wiaz¬ ki promieni rentgenowskich, po czym wprawia sie w ruch silnik elektryczny 33, który poprzez prze¬ kladnie zebatych kól 32, 31, 29 wprawia w ruch obrotowy slimak 30 napedzajacy slimacznice 19 30 wraz z mimosrodem 19a dzieki czemu poprzez swo¬ rzen 25 nastepuje ruch posuwisto-zwrotny plytki 17 oraz z umieszczonym na niej preparatem prze¬ znaczonym do badania. PL