Przedmiotem niniejszego wynalazku jest urza¬ dzenie pozwalajace na stabilizacje obciazenia na narzedzie wiertnicze w przypadku wiercen pod¬ morskich dokonywanych ze statku przy pomocy gietkiego przewodu rurowego, na którym jest za¬ wieszone narzedzie wiertnicze oraz silnik nape¬ dzajacy to narzedzie.Dotychczas wiercenia podmorskie przeprowadza¬ ne byly na ogól ze statku przy uzyciu zespolu sztywnych zerdzi wiertniczych, przy czym pro¬ wadzono je pionowo w stosunku do czola od¬ wiertu.Taki system wymagal korzystania ze statków wyposazonych w wieze wiertnicza i stwarzal po¬ nadto niedogodnosci wyplywajace z uzywania ze¬ spolu sztywnych zerdzi wiertniczych, a zwlaszcza z istnienia licznych zlaczen elementów zerdzi.Stosowanie gietkiego przewodu rurowego sta¬ nowiacego jedna calosc lub skladajacego sie z ele¬ mentów o duzej dlugosci zapobiegalo wprawdzie tym niedogodnosciom lecz okazalo sie bardzo tru¬ dne w wykorzystywaniu z uwagi na to, iz wyma¬ galo stosowania silnika dennego przede wszyst¬ kim elektrycznego, przy czym silnik taki nie zno¬ si znacznych zmian obciazenia.Takze ruchy statku wynikajace zwlaszcza z ko¬ lysania morza, wywoluja ciagle przemieszczanie zespolu: rura wiertnicza — elektryczna maszyna wiertnicza — narzedzie wiertnicze, wyrazaja¬ ce sie znacznymi zmianami obciazenia na narze- 2 dzie wiertnicze co praktycznie uniemozliwia jego funkcjonowanie.Celem niniejszego wynalazku jest usuniecie tych niedogodnosci przez zastosowanie srodków pozwa- 5 lajacych na utrzymanie wyraznie stalego obcia¬ zenia na narzedzie wiertnicze pomimo ruchów pionowych lub innych, jakim moze byc poddany statek, z którego przeprowadza sie wiercenie.Cel ten osiaga sie przez to, ze rure wiertnicza io niezalezna od ruchów statku, tak, ze calosc rury zanurzonej, która w dalszym opisie okre¬ slono jako gietka zerdz wiertnicza, oraz elektrycz¬ na maszyna wiertnicza i narzedzie wiertnicze umieszczone na jej koncu pozostaja praktycznie 15 nieruchome w przestrzeni, w czasie gdy statek jest poddany ruchom wynikajacym z kolysania, przy czym przemieszczenia ograniczone sa do tych, które wyplywaja z postepu wiercenia.Wedlug wynalazku te nieruchomosc zespolu 20 gietkiej zerdzi wiertniczej osiaga sie dzieki urza¬ dzeniu skladajacemu sie z dwóch krazków zwrot¬ nych, których osie umieszczone w tej samej pla¬ szczyznie pionowej sa ze soba polaczone przez rame laczaca, która moze slizgac sie w pionowym 25 prowadniku tak, aby pionowe ruchy statku wy¬ wolywaly jedynie przemieszczenie sie prowadnicy w stosunku do ramy, która pozostaje nieruchoma.Po jednym z dwu krazków przechodzi zespól gietkiej zerdzi utrzymywanej na koncu na przy- 30 klad przez gasienice napedowa, zas po drugim 5481654316 3 krazku przechodzi lina prowadzaca, której za¬ nurzony koniec jest przymocowany do obciaznika przy czole odwiertu a drugi jej koniec nawija sie na kolowrót lub na jakiekolwiek urzadzenie do* nawijania i odwijania.Urzadzenie wedlug wynalazku jest opisane po¬ nizej bardziej szczególowo, w oparciu o rysunki, na których fig. 1 przedstawia widok ogólny urza¬ dzenia, fig. la — schemat urzadzenia przedsta¬ wionego na fig. 1, a fig. 2 — schemat dzialania urzadzen korekcyjnych, które pozwalaja na dosto¬ sowanie zmian naprezenia linki prowadzacej tak, aby utrzymac stale naprezenie na zespole giet¬ kiej zerdzi wiertniczej wtedy gdy statek poddany jest przemieszczeniom pionowym.Ogólna zasada dzialania urzadzenia wedlug wynalazku jest wyjasniona w oparciu o fig. 1 i fig. la.Zespól gietkiej zerdzi wiertniczej 1, na którym w punkcie 0 zawieszony jest denny silnik elek¬ trycznej maszyny wiertniczej 2 poruszajacej na¬ rzedzie wiercace 3 przechodzi przez krazek zwrot¬ ny 4 i jest utrzymany w stanie naprezonym przez gasienice napedowa 5, która zwalnia w miare po¬ trzeb taka dlugosc rury wiertniczej (gietkiej zer¬ dzi wiertniczej) jaka jest potrzebna do postepu wiercenia.Gasienica trakcyjna jest typu klasycznego uzy¬ wanego na przyklad w fabrykach lin dla ich na¬ ciagania. Sklada sie ona z dwu lancuchów bez konca Ci i C2 zaopatrzonych w nakladki P. Lan¬ cuchy te umieszczone sa naprzeciwko siebie i sciskaja miedzy nakladki gietka rure 1. Kazdy lancuch przesuwa sie po dwu kólkach R obraca¬ jacych sie wokól pionowych osi osadzonych w kor¬ pusie K. Kólka R moga byc wprawione w ruch za posrednictwem kól zebatych S zamocowanych na tej samej osi obracanej przez poziomy slimak V umieszczony na obudowie i poruszany przez silnik M (fig. 1).Dwa lancuchy bez konca Ci i C2 moga byc do¬ ciskane do czesci rury wiertniczej która, obejmu¬ ja, klasycznymi sposobami, na przyklad urzadze¬ niem hydraulicznym, nie uwidocznionym na ry¬ sunku.Rura gietka jest nawijana na beben T, który moze byc obracany sinikiem mi.Zasilanie w ciecz pluczkowa gietkiej rury 1 od¬ bywa sie znanym sposobem, przez kanal osiowy bebna polaczonego z zakonczeniem rury 1.Przewody elektryczne zasilajace silnik 2 wto¬ pione sa w gietka rurke izolacyjna i koncza sie przy pierscieniach kolektorowych na osi bebna, o które tra sie szczotki polaczone ze zródlem pradu zasilajacego silnik 2.Zanurzony koniec E linki prowadzacej 6 przy¬ laczony jest do obciaznika 7 przy czole odwiertu.Linka przechodzi przez krazek zwrotny 8 do któ¬ rego przylozona jest sila pionowa skierowana z dolu do góry, wywierana przez tlok silownika 14, po czym wchodzi miedzy dwa styczne walki 9 i 10 i nawija sie swoim drugim koncem, na przyklad na beben kolowrotu 11. Przez porusza¬ nie kolowrotu silnikiem m2 mozliwe jest uwzgled¬ nianie bardzo powolnych zmian wysokosci stat- 4 ku N wywolanych przyplywem i odplywem morza.W dalszym ciagu rozwiazan bedziemy jednak za-r kladac, ze zmiany dlugosci linki prowadzacej odby¬ waja sie periodycznie a przyplyw i odplyw morza 5 nie ma wplywu na okres jednostkowy wiercenia.Jak to przedstawiono na fig. 1 i fig. la odle¬ glosc pomiedzy wierzcholkami A i D krazków 4 i 8 dobrano tak, aby byla ona równa odleglosci miedzy wyjsciem B gasienicy ' a punktem stycz- io nym C walków 9 i 10, przez które przechodzi linka prowadzaca.Czworokat ABCD jest wiec równoleglobokiem, z czego wynika, ze dlugosc AB i CD pozostana równe sobie niezaleznie od ruchów pionowych 15 statku. Linka prowadzaca utrzymana jest w sta¬ nie naprezonym przez sile dzialajaca z dolu do góry i wywierana na rame 13 utrzymujaca kra¬ zek 8. W dalszych rozwazaniach bedziemy zakla¬ dac, ze kolowrót 11 i gasienica 5 pozostana za- 20 blokowane, to znaczy ze calkowite dlugosci CDE linki prowadzacej i BAO gietkiej rurki izolacyj¬ nej pozostana stale.Poniewaz dlugosc AB i CI* sa równe sobie wynika z tego, ze zmiany dlugosci DE i AO 25 w czasie ruchów pionowych statku beda równiez jednakowe i co za tym idzie, ruchy morza wy¬ raza sie po prostu przemieszczeniem prowadnika 12 (polaczonego ze statkiem) w stosunku do ra¬ my 13 slizgajacej sie po tym prowadniku, na 30 której to ramie umocowane sa osie krazków 4 i 8.Jak uwidoczniono na fig. la rzedna krazka 4 nie jest stala w stosunku do dna morskiego, po¬ niewaz dlugosci AB i CD zmieniaja sie wraz ze zmiana kata a nachylenia CD do poziomej w C, 85 to znaczy w/az z amplituda ruchu pionowego statku.W efekcie, poniewaz dlugosc EDC pozostaje sta¬ la, jesli przez L okresli sie odleglosc punktu C od linii pionowej przechodzacej przez osie kraz- 40 ków 4 i 8, a przez y przemieszczenie ramy 13 w stosunku do jej pozycji odniesienia odpowia¬ dajacej a = 0 (przy której punkty A i D znajda sie na tym samym poziomie odpowiednio co B i C), mozna napisac: DC = rf L2+y2 45 Zmiana maksymalna DC jest wiec równa: gdzie ym oznacza maksymalna amplitude ruchu _n pionowego statku.Poniewaz dlugosc EDC jest stala, wynika z te¬ go, ze ED bedaca rzedna krazka 8 moze sie zmie- 1 Ym8 niac o wartosc — — — . Poniewaz jednak kra- Z La 55 zek 4 polaczony jest rama 13 z krazkiem 8 a ABCD tworzy równoleglobok, nie nastepuja zad¬ ne wzgledne zmiany dlugosci pomiedzy zespolem zerdzi gietkiej a linka prowadzaca.Poniewaz celem wynalazku jest utrzymanie sta- 60 lego obciazenia na narzedziu wiertniczym, nalezy wywierac sile F dzialajaca z dolu do góry na rame, tak aby utrzymac ja na mozliwie wysokim poziomie.Ta sila F wywierana wedlug wynalazku przez 65 podnosnik 14 (fig. 1 i 2) musi byc stala. W prak-54316 tyce byloby jednak trudne stosowanie urzadzen sprezajacych, zapewniajacych scisle stale cisnienie w podnosniku i znacznie prostszym rozwiazaniem jest zastosowanie zbiornika cieczy pod cisnieniem (zbiornik 15 fig. 1 i 2), zwlaszcza takiego jak aku¬ mulator olejowo-pneumatyczny, o dostatecznie du¬ zej pojemnosci, aby zmiany cisnienia spowodo¬ wane przemieszczeniem tloka byly niewielkie.Jezeli przez v0 okresli sie objetosc zbiornika dla y=0, sila F wywierana przez podnosnik, przyj¬ mujac ze zmiany objetosci sa politropowe, bedzie wynosic: F = Sp = Sp0 (l + -|-) "Y # SPo (l-y^) (I) gdzie S oznacza przekrój tloka podnosnika, przy¬ laczonego do ramy 13 p — cisnienie wywierane na tlok, Po — cisnienie poczatkowe cieczy w zbiorniku polaczonym z podnosnikiem gdy y=0, i y — wykladnik politropy, rzedu 1,4 dla po¬ wietrza.Z drugiej strony uklad sil pionowych dziala¬ jacych na rame 13, z góry na dól, wynosi: Fv = p + T(l + sina) + t(l +sina) (II) gdzie P oznacza ciezar ramy 13 T — naprezenie gietkiej zerdzi wiertniczej t — naprezenie linki prowadzacej.Porównujac wyrazenia na F i Fv otrzymujemy: Sp0 (l - T -^H = P + T (1 + sin a) + t (1+sin a) #P + (T +t)(l+^-) (III) Ale naprezenie t linki prowadzacej zwiazane jest z dlugoscia x tej linki wedlug wzoru: t=t0+k(x-x0) (IV) przy czym k jest wspólczynnikiem sztywnosci linki prowadzacej a tQ naprezeniem dla dlugosci poczatkowej x0 linki prowadzacej (odpowiadaja¬ cej wartosci y = 0).Podobnie, naprezenie T gietkiej zerdzi wiertni¬ czej zwiazane jest z dlugoscia z tej zerdzi naste¬ pujacym równaniem T = T0 +K(z-z0) (V) gdzie K jest wspólczynnikiem sztywnosci gietkiej zerdzi wiertniczej a T0 jej naprezeniem poczat¬ kowym dla dlugosci z0, odpowiadajacej y = 0.Wydluzenia x — x0 linki prowadzacej i z — z0 gietkiej zerdzi wiertniczej sa równe.Poniewaz x — xQ i z — zQ sa sobie równe mo¬ zna napisac równanie albo: t=—(T-T0)+t0 (VI) Biorac pod uwage to ostatnie równanie, rów¬ nanie III-cie mozna napisac w formie: T+3r(T -T (- ») +1„ = T Sy ] )-'] T = K k+K Sp„(,-v^-)-P 1 + 10 + — T — t + (VII) Jezeli na przyklad ciezar ramy wyniesie P = = 3000 Kg, naprezenie poczatkowe (przy y = 0) na zerdzi gietkiej T0 = 7000 Kg, zas naprezenie 15 poczatkowe (przy y = 0) na linke prowadzaca t0 = 3000 Kg to znaczy Spo = 7000 Kg + 3000 + + 3000 = 13000 Kg, a wartosc wspólczynnika szty¬ wnosci: K = 120 Kg/mm k = 80 Kg/mm to 20 TS jezeli L = 7m i przyjmujac wartosc = 0,05 m2/m3 znajdziemy ze naprezenie T na zerdz giet¬ ka zmienia sie w granicach 5800 Kg dla y = + 1 metr i 8600 Kg dla y = — 1 metr. 25 Takie zmiany naprezenia na zerdz gietka, rzedu 2800 Kg, to znaczy zmiany obciazenia na narze¬ dzie wiercace sa w wielu przypadkach w prakty¬ ce, zbyt duze.Stosownie do sposobu wedlug wynalazku mo- 30 zna dzialajac na dlugosc linki prowadzacej 6 utrzy¬ mac stale naprezenie na zerdz gietka.W praktyce mozna to zrealizowac stosujac dwie rolki korekcyjne 16 i 17, umieszczone w odpo¬ wiednich odleglosciach L2 i Li od linii pionowej 35 przechodzacej przez os krazków 4 i 8, zgodnie ze schematem przedstawionym na fig. 2.Rolki korekcyjne pozwalaja, w zaleznosci od tego czy kat jest dodatni czy ujemny, na zwiek¬ szenie lub zmniejszenie dlugosci czynnej linki prowadzacej, co daje zmiane kompensacyjna na¬ prezenia na te linke.Jezeli rzedna y ramy 13 wzrasta, naprezenie T na linke zmniejsza sie, bo jak wynika bezposred¬ nio z wzoru VII, T jest odwrotnie proporcjonal¬ ne do v.Zmniejszeniu naprezenia T towarzyszy zmniej¬ szenie At naprezenia t na linke prowadzaca, po¬ niewaz wedlug równania VI, T i t zmieniaja sie w ten sam sposób. ' Zmniejszeniu naprezenia At towarzyszy zmniej- 50 A At szenie dlugosci Ax linki prowadzacej: Ax = —-— Mechanizm rolek korekcyjnych przedstawionych na fig. 2 pozwoli w tym przypadku na zwieksze¬ nie dlugosci pozornej linki prowadzacej o war- 55 tosci dx, wynikajacej ze wzoru ax~ 2L 2Li 2 \L W 2 UlJ Dobierajac odpowiednio polozenie rolki korek- 60 cyjnej 17 (co okreslone jest dlugoscia Li) mozna, dla kazdej wartosci y, na przyklad dla wartosci maksymalnej ym, otrzymac wartosc dx dokladnie równa gdzie k oznacza sztywnosc linki pro- k 65 wadzacej. Zwiekszenie dlugosci pozornej linki w 4554816 stosunku do rozwiazania wynalazku przedstawio¬ nego na fig. 1 wyrównuje dokladnie skrócenie tej linki wywolane zmniejszeniem jej naprezenia o At Przeciwnie, jezeli y staje sie ujemne sila wy¬ wierana przez tlok na rame 13 zwieksza sie a ob¬ ciazenie podnoszone przez te rame maleje. Na¬ prezenia T i t beda dazyly do zwiekszenia sie, co zwiekszy dlugosc x linki prowadzacej 6, wiec aby ja utrzymac stala, trzeba bedzie zmniejszyc dlugosc pozorna tej linki prowadzacej 6, czego dokonuje sie stosownie do sposobu wedlug wyna¬ lazku, przy pomocy linki korekcyjnej 16 umie¬ szczonej w odleglosci Lo od linki pionowej prze¬ chodzacej przez os krazków 4 i 8, dobranej w ten sposób aby dla najwiekszego wychylenia ku do¬ lowi, (ym ujemne), zmniejszenie dlugosci pozornej linki prowadzacej wyrównywalo dokladnie wydlu¬ zenie tej linki pod wplywem zwiekszenia napre¬ zenia, któremu jest poddana.Wyrównanie zmian dlugosci linki prowadzacej prowadzi w konsekwencji do wyrównania zmian naprezenia na zerdzi wiertniczej.Nalezy zauwazyc, ze dokladne wyrównanie ma miejsce wylacznie dla wychylen maksymalnych — ym (y maximum w wartosci absolutnej).Poniewaz jednak dla wartosci y = 0 obciazenie na narzedzie wiercace jest ustalone na wartosc zadana, to dla wartosci y zawartych miedzy —ym i 0, oraz 0 i + ym beda mialy miejsce pewne zmiany obciazenia na narzedzie wiercace spowo¬ dowane niedostateczna korekcja w tych zakresach.Te zmiany obciazenia na narzedzie wiercace sa jednak znacznie mniejsze od zmian, które mialy¬ by miejsce w przypadku niezastosowania rolek korekcyjnych.Tytulem przykladu podajemy wyliczenie zakla¬ dajac nastepujace dane: L = 7 metrów ym = ± 0,7 metra; dwie linki prowadzace o dlugosci 60 metrów (odpowiadajace glebokosci wody),, o wspólczynni¬ ku sztywnosci k = 80 Kg/mm; gietka zerdz wiertnicza o wspólczynniku sztyw¬ nosci K = 120 Kg/mm, o dlugosci 40 metrów i cie¬ zarze 15 Kg/m.; ciezar czesci sztywnej zespolu wiertniczego (na¬ rzedzie wiercace, silnik, zerdzie) 2500 Kg; naprezenie poczatkowe zerdzi gietkiej T0 = = 40X15+2500 = 3100 Kg; ciezar ramy P = 3000 Kg; naprezenie poczatkowe (przy y=0) na linki pro¬ wadzace t0 = 2000 Kg; o Y — przyjmuje sie równe 0,05 mVm*. l • Sila wywierana przez podnosnik przy y = 0 be¬ dzie wynosic: Sp0 = 3100 + 3000 + 2000 = 8100 Kg.Zmiany naprezenia gietkiej zerdzi wiertniczej (T—To = AT) jako funkcji y mozna wyliczyc ze wzoru VII na wartosc T, od której odejmuje sie wartosc To= 3100 Kg.AT 30 35 40 =0,6 [ 8100 (l-0,07y)- 3000 i+-f - + _2_ 3 X X 3100 - 2000 AT 10 15 20 = 0,6 [ ']- 3100 5100 -560y 66 ]- 3100 Dla wartosci y zmieniajacych sie miedzy — 0,7 m + 0,7 m otrzymuje sie nastepujaca tabele: Tabela 1 y AT y AT — 0,7 — 0,6 — 0,5 — 0,4 — 0,3 — 0,2 —0,1 0 600 610 415 330 240 160 78 0 + 0,7 4 0,6 + 0,5 + 0,4 + 0,3' + 0,2 +0,1 0 —490 —430 -360 -290 —250 —150 — 76 0 Polozenie rolek korekcyjnych zgodnie ze sposo- 25 bem wedlug wynalazku okreslaja odleglosci Lx i L2: 1) Dla y0 _ IAL-1 dx = k K 2LLA 490 _ 0,49 L± - 3,43 14IV zatem 120000 z czego oblicza sie: 14 Lx = 120 Lx — 840 i Li # 7,924 metrów 2) Dla y<0 dx^y»2(L-L2) . At. AT, 2LL2 k E zatem: 600 46 _ 3,43- 0,49 L2 120000 14 L, oblicza sie: 686 — 98 L2 z czego 14 L2 i L? # 6,125 metrów Dla wartosci y zawartych miedzy 0 i + y oraz 5n miedzy 0 i —ym zmiany At sily dzialajacej na linki prowadzace podaja wzory: dla y0 Af=At+ Kya^-L) 2LLj 55 60 66 = At + 80000X0,924 14 X 7,924 #At + 667ya i dla y<0 Af=At- 80000X0,875 14 X 6,125 #At-816ya64S16 to Wartosci At w tych wzorach zostaly obliczone z tabeli 1-szej wedlug równania: At=^r AT= -|- AT Odpowiednie naprezenie na gietka zerdz wiert¬ nicza AT wynika z równania: AT = EAf 120 K + k .120+80 Ponizej podano zmiany Af wartosci y.Tabela 2 Af = 0,6Af i AT dla róznych y Af AT y Af AT -0,7 0 0 +0,7 0 0 -0,6 +46 +28 +0,6 —48 —29 —0,5 + 72 +43 +0,5 —73 -44 -0,4 + 90 +54 +0,4 -87 -52 —0,3 -0,2 +86 +74 -1-52 +45 +0,3 +0,2 —87 —73 —52 —44 -0,1 +44 +27 +0,1 -44 —26 0 1 0 0 0 0 o 1 Porównanie danych z tabeli 1 i 2 wykazuje, ze stosowanie rolek korekcyjnych zgodnie ze spo¬ sobem wedlug wynalazku pozwala na zmniejsze¬ nie zmian naprezenia zerdzi gietkiej i w kon¬ sekwencji na zmniejszenie zmian obciazenia na narzedzie wiercace, w rozpatrywanym przypadku z 1090 Kg w maximum do 106 Kg w maximum.Regulacja polozenia rolek korekcyjnych w opi¬ sanym wyzej przykladzie realizacji sposobu we¬ dlug wynalazku, anulujac zmiany naprezenia na gietka zerdz wiertnicza dla y = ± 0,7 metra po¬ zwala w tym przypadku na odchylenie pionowe wieksze niz 0,7 metra bez zwiekszenia odchylenia miedzy wartoscia maksymalna i minimalna na¬ prezenia, któremu poddana jest zerdz gietka.Istotnie, dla y = + 0,8 metra, zmiana naprezenia na gietka zerdz wiertnicza wynosi tylko + 34 Kg, to znaczy duzo mniej niz maksymalna mozliwa zmiana stwierdzona w przedziale — 0,7 + 0,7 me¬ tra (+ 54 Kg).Podobnie dla y = — 0,8 metra zmiana napreze¬ nia na gietka zerdz wiertnicza wynosi jedynie — 33 Kg, to znaczy takze duzo mniej niz maksy¬ malna ujemna zmiana stwierdzona w przedziale — 0,7 +0,7 metra (—52 Kg).Wynika z tego, ze mozna z korzyscia obrac wartosc y, dla której ulega zanulowaniu zmiana naprezenia na gietka zerdz wiertnicza w stosun¬ ku do naprezenia nominalnego, nieco nizsza od przewidzianej wartosci maksymalnej ruchów pio¬ nowych statku (ym).Ta wartosc y na której opiera sie regulacja rolek korekcyjnych moze byc ponadto inna dla dodatnich wartosci y i dla ujemnych wartosci y.Dalej, prosta wyrównania rolek moze w razie potrzeby nie byc pozioma, w którym to przy¬ padku odchylania ± y wyraza sie odchyleniem miedzy wierzcholkiem krazka przez który prze¬ chodzi linka prowadzaca i punktem przeciecia prostej wyrównania rolek korekcyjnych (prosta styczna do nizszej czesci wyzszej rolki i do wyz¬ szej czesci nizszej rolki) z linia pionowa przecho¬ dzaca przez wierzcholek krazka. Mechanizm ko¬ lo rekcji rolek bedzie taki sam lecz naprezenie no¬ minalne na gietka zerdz wiertnicza bedzie dzia¬ lalo przy takim^polozeniu ramy, w którym wierz¬ cholek krazka, przez który przechodzi linka pro¬ wadzaca znajdzie sie w jednej linii z rolkami.Tym niemniej z przypadku opisanego uprzednio tytulem przykladu wynika, ze wartosc ± 0,7 me¬ tra prowadzi do zmian maksymalnych napreze¬ nia tego samego rzedu, niezaleznie od tego czy y jest ujemne czy dodatnie (odpowiednio 52 i 54 Kg). Nie ma wiec powodu przewidywac w tym przypadku regulacji wartosci bezwzglednej y róz¬ nej dla y dodatniego i ujemnego. 20 25 so 35 15 PL